سرویس فرهنگ هنرآنلاین/
به نام خداوند جان و خرد کزین برتر اندیشه برنگذرد خداوند نام و خداوند جای خداوند روزی ده رهنمای
امروز بزرگداشت بزرگترین حماسه سرای ایرانی است. شاعری که داستانهای کهن ایرانی را به زبان نثر بازآفرینی کرد و به یقین آفرینشی بزرگ در ورطه شعر این مرزو بوم است.
فردوسی، نامی است که هر ایرانی از دوران کودکی تا انتهای عمر، بارها و بارها میشنود و به سبب اثر سترگ او "شاهنامه"که خدمتی کم نظیر و زوال ناپذیر در حق ادبیات فارسی است، به این نام پر شکوه علاقه و عشق می ورزد.
دربارۀ سال به دنیا آمدن ابوالقاسم فردوسی، اقوال فراوانی وجود دارد. این نظرات از سال ۳۱۹ تا ۳۳۰ هجری را در بر میگیرد اما در میان تذکره نویسان و مولفین تاریخ ادبیات، سال ۳۲۹ هجری قمری مصادف با سال ۳۱۹ هجری خورشیدی مکررتر و مقبول تر است. لذا به نظر میرسد حکیم طوس در این سال، پای به جهان گذاشته باشد.
وزان پس جهان یکسر آباد کرد همه روی گیتی پر از داد کرد
دوران حیات فردوسی، همزمان با گونهای جنبش نوزایش در میان ایرانیان سپری شد که از سدۀ سوم هجری آغاز شده و اوج آن به سدۀ چهارم رسیده بود. جنبشی که مرکز آن خراسان بود و با سابقۀ فرهنگی ایرانی و گرایش به مذهب تشیع در درازنای همین دو سده، موجب پدید آمدن شمار چشم گیری سرایندگان و نویسندگان ایرانی شد. جنبشی که زبان و ادب فارسی را برای مبارزه با تهاجم همه جانبۀ خلفای اموی و عباسی برگزیده بود. فردوسی نیز مولود همین جریان است.
فردوسی در سال ۳۷۰ هجری قمری، در زمانی که ۴۰ سال از عمرش گذشته بود، منظوم کردن شاهنامه را آغاز کرد. در اوایل سرایش شاهنامه، هم خود فردوسی ملک و دارایی قابل توجهی داشته و هم بعضی از بزرگان شیعی طابران مانند حسین قتیبه و علی دیلمی که اغلب به حکمت و فرهنگ آبا و اجدادیشان علاقه داشتند، او را از حیث معاش یاری می کردند. هرچند به مرور زمان و پس از گذشت سالهای جوانی، در حالی که فردوسی بیشتر شاهنامه را سروده بود، دچار فقر و تنگدستی شد.
اَلا ای برآورده چرخ بلند! چه داری به پیری مرا مستمند؟ چو بودم جوان، برترم داشتی به پیری مرا خوار بگذاشتی به جای عنانم عصا داد، سال پراکنده شد مال و برگشت حال
تصویرسازی/
تصویرسازی در شعر فردوسی جایی بسیار مهم دارد. شاعر با تجسم حوادث و ماجراهای داستان در پیش چشم خواننده او را همراه با خود به متن حوادث می برد، گویی خواننده داستان را بر پرده سینما به تماشا نشسته است.
تصویرسازی و تخیل در اثر فردوسی چنان محکم و متناسب است که حتی اغلب توصیفات طبیعی درباره طلوع، غروب، شب، روز و ... در شعر او حالت و تصویری حماسی دارد و ظرافت و دقت حکیم طوس در چنین نکاتی موجب هماهنگی جزئی ترین امور در شاهنامه با کلیت داستانها شده است.
چند بیت زیر در توصیف آفتاب بیان شده است:
چو خورشید از چرخ گردنده سر برآورد بر سان زرین سپر
*** پدید آمد آن خنجر تابناک به کردار یاقوت شد روی خاک
*** چو زرین سپر برگرفت آفتاب سرجنگجویان برآمد ز خواب
و این هم تصویری که شاعر از رسیدن شب دارد:
چو خورشید تابنده شد ناپدی شب تیره بر چرخ لشگر کشید
موسیقی/
موسیقی در شعر فردوسی از عناصر اصلی شعر محسوب می شود. انتخاب وزن متقارب که هجاهای بلند آن کمتر از هجاهای کوتاه است، موسیقی حماسی شاهنامه را چند برابر می کند.
علاوه بر استفاده از وزن عروضی مناسب، فردوسی با به کارگیری قافیه های محکم و هم حروفیهای پنهان و آشکار، انواع جناس، سجع و دیگر صنایع لفظی تأثیر موسیقایی شعر خود را تا حد ممکن افزایش می دهد.
اغراقهای استادانه، تشبیهات حسی و نمایش لحظات طبیعت و زندگی از دیگر مشخصات مهم شعر فردوسی است.
برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس هوا نیلگون شد، زمین آبنوس چو برق درخشنده از تیره میغ همی آتش افروخت از گرز و تیغ
در تاریخ ۳۸۴ هجری قمری (برابر با ۲۵ سپندارمذ سال ۳۷۲ خورشیدی) ویرایش نخستین شاهنامه که منحصر به نظم روایات منثور شاهنامۀ ابومنصوری بود را با این بیتها به انجام رساند:
سرآمد کنون قصۀ یزدگرد به ماه سپندارمذ، روز ارد ز هجرت سه صد سال و هشتادوچار به نام جهان داور کردگار
فردوسی به دیگر منابعی که در اختیار داشت، همچون "اسکندرنامه" و "اخبار رستم" تألیف "آزاد سرو" رجوع کرد و بیش از یک دهۀ دیگر در کار تکمیل و تهذیب شاهنامه کوشید. این سالها هم زمان با برافتادن سامانیان و برآمدن سلطان محمود غزنوی بود. فردوسی در سال ۳۹۴ هجری قمری (برابر با ۳۸۲ خورشیدی) در سن شصت و پنج سالگی ویرایش دوم شاهنامه را آغاز کرد که شامل بخشهای مربوط به پادشاهی ساسانیان بود. وی در سال ۴۰۰ هجری قمری در هفتاد و یک سالگی کار ویرایش دوم شاهنامه را به پایان آورد:
چو سال اندر آمد به هفتاد و یک همی زیر بیت اندر آرم فلک ز هجرت شده پنج هشتاد بار به نام جهان داور کردگار
البته به جز شاهنامه که تنها سرودهای است که قطعاً از فردوسی است، سرودههای دیگری نیز به وی نسبت داده شده است؛
ویژگیهای هنری شاهنامه/
شاهنامه نگاهبان راستین سنتهای ملی و شناسنامه قوم ایرانی است. شاید بدون وجود این اثر بزرگ، بسیاری از عناصر مثبت فرهنگ آبا و اجدادی ما در طوفان حوادث تاریخی نابود می شد و اثری از آنها به جا نمی ماند. فردوسی شاعری معتقد و مومن به ولایت معصومین علیهم السلام بود و خود را بنده اهل بیت نبی و ستاینده خاک پای وصی می دانست و تاکید می کرد که:
گرت زین بد آید، گناه من است چنین است و آیین و راه من است بر این زادم و هم بر این بگذرم چنان دان که خاک پی حیدرم
درگذشت/
طبق روایات در سال ۳۹۷ خورشیدی (۴۱۱ هجری قمری) در حالی که سال های آخر عمر فردوسی در حال فقر و تنگدستی طی میشد، سلطان محمود که با شنیدن بیتِ "اگر جز به کام من آید جواب/من و گرز و میدان و افراسیاب"، از کردۀ خویش پشیمان شده بود، شصت هزار دینار برای فردوسی به طوس فرستاد اما کاروان حامل سکه ها هنگامی از دروازۀ طوس وارد شد که تشییع کنندگان جسد فردوسی را از دروازۀ مقابل شهر بیرون می بردند و او را بیرون از شهر و در باغی به خاک سپردند.
جهان را چنینست ساز و نهاد
که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
ازین در درآید بدان بگذرد
زمانه برو دم همی بشمرد