به گزارش هنرآنلاین حافظ موسوی در مراسم روز بزرگداشت حافظ با موضوع "مذهب مدارا در شعر حافظ" به سخنرانی پرداخت . او گفت: همواره به دلیل این که نام من حافظ است و شاعر هم هستم همواره مورد پرسش قرار می گیرم که آیا نام من واقعی یا مستعار است.نام واقعی من حافظ است اما نام ام در دوران کودکی و نوجوانی موجب نشد که من با حافظ اخت بگیرم و من در دوران جوانی بود که به واسطه خواندن مقاله ای از شامبو درباره حافظ بود که در این مقاله شاملو ، حافظ را شکوهمند ترین شاعر زبان فارسی عنوان می کند. خواندن این مقاله موجب شد که به حافظ علاقمند شوم و به مطالعه جدی شعرش بپردازم.
و با بیان اینکه سخن حافظ شعر است و شعر هم مشمول صدق و کذب نمیشود، گفت: در واقع حافظ نمیخواهد چیزی را تأیید و یا رد کند، چون وقتی زبان به شیء هنری تبدیل میشود، نمیتوانیم صدق و کذب را از آن تشخیص دهیم و این مسأله از ویژگیهای شعر حافظ است.
این شاعر در ادامه با اشاره به شعرهایی از حافظ عنوان کرد: در غزلیات حافظ اشعاری است که اشعریها آنها را میخوانند و میگویند که حافظ اشعری است. همچنین اشعار بسیاری است که در تأیید معتزله است و معتزله هم نمونههای تفکر خود را در این شعر پیدا میکند. علامه قزوینی نیز گفته است حافظ مکتبی التقاطی دارد، اما با این وجود باید گفت که در سپهر این اندیشگی چیزی وجود داشته که توانسته این اضداد را در خود جمع کند.
موسوی با مقایسهای بین دانته و حافظ که همعصر یکدیگر بودهاند و هر دو در قرن 14 میلادی میزیستهاند، گفت: قرن 14 میلادی، قرنی تأثیرگذار و یک محل عبور است. دانته هم عصر حافظ است. او یکی از شاعران بزرگ است که در آستانه عصر روشنگری میزیست. دانته در فلورانس که مرکز کلیسا و علم آن زمان بود، میزیست. این در حالی است که حافظ ما نیز در همین دوره و در شیراز در شهری که مرکز علم و فرهنگ بوده است، زندگی میکرد. اما پس از دانته اندیشه غرب به دکارت می رسد و اندیشه ایرانی که در شعر حافظ متجلی شده است به ملاصدرا می رسد که این موضوع بسیار قابل بحث است.
این منتقد ادبی سپس در مقایسه اندیشه حافظ با دانته عنوان کرد: در عصر دانته و حافظ یک نوع پرسشهای کلی مطرح میشود که دانته در "کمدی الهی" و حافظ در دیوانش آنها را مطرح میکند. سؤالهایی از نظام هستی و اینکه چگونه این نظام هستی ایجاد شد؟ تکلیف ما در برابر هستی، مسأله اخلاق و اینکه بعد از مرگ ما به کجا خواهیم رفت، پرسشهایی هستند که برای حافظ و دانته وجود دارد. در "کمدی الهی" دانته ما اساسا با مساله گناه روبهرو میشویم و اینکه این کتاب با همان مسأله آغاز میشود که از مفاهیم کلیدی آن است. دانته جوابش در رابطه با مسائل مانند عرفای ماست و به عقل هم اعتنا داشته، اما آن را کافی نمیدانسته است.
حافظ موسوی گفت: شجاع الدین شفا با استناد نشان میدهد که در "کمدی الهی" دانته چیزی اضافهتر از آنچه که عرفای ما گفتهاند، نیست. اساسا نگرش دانته به جهان و انسان متعصبانه است، در صورتی که حافظ اینچنین نیست. در سپهر اندیشه دانته که بر اساس گناه تعریف شده است، نمیتوان تردید وارد کرد، در حالی که به حافظ نگاه میکنیم، حافظ به این گناه تا حدی مباهات میکند و به نظر من رویکرد حافظ، یک رویکرد پسامدرنی است. رویکرد او انسانی را نشان میدهد که دیگر نمیخواهد گناه بر دوشش قرار بگیرد و این کاری است که حافظ با ما میکند و حتا این رویکرد را در زندگی ما ایرانیان به وجود میآورد. مساله تساهل در شعر حافظ چشمگیر است.
به گفته موسوی؛ حافظ از گناهی که انسان نخستین کرد و به زمین رانده شد احساس مباهات می کند و معتقد است اگر او به جای آدم بود حتا حاضر بود به بهایی اندک تر چنین گناهی کند.
این شاعر در ادامه عنوان کرد: دانته اگرچه از کلیسا انتقاد میکند، اما دوباره به همان دام متکلمین و کلیساییان میافتد، اما حافظ رندانه این موضوع را از پیش روی خود برمیدارد. آنچه به حافظ این وضعیت را میدهد و باعث میشود که با آن همدلی کنیم، همان مداراست که عمده شعر حافظ نیز در رابطه با آن است و کاری که حافظ با ما میکند، آن است که این بار گناه را از دوش ما برمیدارد.
به گفته موسوی در واقع نگاه دانته در کمدی الهی دانته متاثر نگاهی است که ادیان همواره خواسته اند به مردم تحمیل کنند به ویژه مسحیت که برای از بین رفتن گناه باید تلاش کنند.
وی با اشاره به مقوله هبوط انسان در کتاب تورات و روایت های مسیحی گفت: در روایت تورات وقتی خداوند انسان را آفرید او را بهشت اقامت داد و به او گفت که همه کار بکن اما از درخت معرفت که در وسط بهشت است، سیب نچین اما انسان وسوسه شد و از این سیب خورد و وقتی خدا چنین چیزی را دید ترس برش داشت و بزودی این انسان وسوسه خواهد شد و از میوه درخت جاودانگی خواهد خورد از این رو او را از بهشت راند. در واقع رانده شدن انسان از بهشت برای این است که خدا ترسید انسان استعداد الهی شدن پیدا کند.
موسوی ادامه داد: ویژگی مشترک حافظ و دانته در این است که هر دوی آنها پرسش های متعددی داشته اند و پرسش های آنها اتفاقا بسیار هم کلی است مهم ترین سوالی که دانته و حافظ مطرح می کنند این است که نظام هستی چگونه ایجاد شده است و تکلیف ما چیست.
به گفته موسوی اگر ما از آبشخور فرهنگی حافظ سیراب شویم هرگز روحیه ستیزه جویی نخواهیم داشت و اعتقادات وحشیانه از نگاه غیرحافظانه سرچشمه می گیرد.