به گزارش هنرآنلاین؛ ه مناسبت چهلمین روز درگذشت صمد تیمورلو، مراسمی پنج‌شنبه ششم مهرماه درشهر کتاب مرکزی برگزارشد و دراین مراسم لادن نیکنام، علیرضا عباسی، علیرضا حسنی، علیرضا راهب، درباره شعر صمد تیمورلو سخن گفتند.

دراین مراسم که به همت اعضای خانواده و دوستان صمد تیمورلو برگزارشد درباره این شاعرتازه درگذشته و شعرهای او سخن گفته شد.

درابتدای این مراسم تعدادی ازشعرهای "صمد تیمورلو" توسط "کاظم واعظ زاده" خوانده شد و درادامه نما آهنگی که بر اساس شعرخوانی این شاعر و عکس‌های او تهیه شده بود، پخش شد.

پیچیدگی‌های ذهن تیمورلو در شعرش منعکس شده

علیرضا عباسی، شاعر و منتقد گفت: نام تیمورلو اگرچه دربرخی مقالات به عنوان شاعری قابل توجه برده شده ، اما علیرغم اشاره های کلی به نام او کمتراتفاق افتاده که آثارش معرفی شوند. بخشی ازاین موضوع به گوشه گیری و تنهایی بزرگ این شاعر بازمی گردد، بخشی نیزناشی ازفضای است که باند بازی های ادبی بوجود آورده اند.

وی افزود: به هرحال او رفت و ما مانده ایم و شعر و کلمات که گواهی راستین اند تا باور کنیم تنها صداست که می ماند.صمد تیمورلو در شعری از مجموعه آخرش "خروس مرده برمی خیزد" خود به شهرام شیدایی گفته بود که "هر کجا که بروی / شعر می آید / حتی در گور / کنارت می خوابد / تا احساست را درک کند /..." و این گونه است که باورمی کنم تیمورلو هنوز درحال معاشقه با شعراست، آنچنان که شهرام شیدایی، علیرضا حسینی وشاعرانی اصیل ازاین دست بودند .

این منتقد با اشاره به کارنامه شاعری صمد تیمورلو گفت: ازسروده های تیمورلو طی عمر شاعری اش پنج مجموعه شعربا عناوین "بیرون تعریف نشده است" نشرمدیا 81 ، " از کلاغ سفید به کلاغ سیاه" (شعر بلند) ناشر مولف 82 ،"به نام کسی که در تاریکی ست" آوای کلار86 ، " قله ات آنجا نیست " آوای کلار 89 و " خروس مرده برمی خیزد " آوای کلار91 به چاپ رسید.

وی افزود: ازهمان ابتدا و ازمجموعه اول می توان نشانه های منحصربفردی ازتجربه های زیباشناختی درآنها یافت. نشانه هایی که درسیری تکوینی تا شعرهای آخرین مجموعه اش قابل ردیابی است . او را هم می توان دربسیاری ازشعرهای کوتاه موفق دید وهم درسروده های بلندش .

به گفته این منتقد؛ شعربلند "از کلاغ سفید به کلاغ سیاه" نمونه قابل توجهی ازاستحکام ذهنی دریک منظومه است با همه گسترش فضا وتکثیر واژگانی که در این شعر وجود دارد. جهان این شعر همچون بسیاری از جهان‌های شعری تیمورلو خود ارجاع است؛ اما نسبتش با جهان بیرونی و دلالتش بر واقعیت ها را کتمان نمی کند.

وی افزود: شعر هفت اپیزودی و بلند "دون خوزه ماریا" که دراولین مجموعه او به چاپ رسیده بواسطه فضای مالیخولیایی یکدست ، نوع شخصیت گذاری و امکانات زیباشناسانه موجود بدون اغراق نسبت به زمان سرایش اش یک استثناست. به طورکلی امتیازویژه ای که دربسیاری از شعرهای این شاعر وجود دارد؛ ظرفیت بالای درگیر کنندگی است که از همان مرحله اول خوانش ، خواننده را مجاب به این امر می سازد .

به گفته این منتقد؛ جریان شعر"تیمورلو" جریان زندگی اش بود؛ دغدغه هایی بی شمارکه درذهنیت آثاراو به چشم می خورد، بازخورد عینیت هایی است که با آنها مواجه شده است. شعرهای او کمتر به دنبال ایجاد شگفتی یا آفرینش درسطرند و بیشتربه فضاسازی برای رسیدن به کلیتی شاعرانه نظرداشته و تکیه برایجاد غافل گیری درپایان دارند.

عباسی افزود: فضای گاه تلخ موجود میان سروده های وی ناشی از توجه او به واقعیت هایی است که نادیده گرفته شده اند و میل به واقعگرایی حتی در فضاهای ذهنی و گاه پوچ گرای سروده هایش نزدیک شدن به آنها را امکان پذیرساخته است. همان طور که می توان به جهان شعرهای "تیمورلو" پا گذاشت آنها را می توان به موقعیتی در جهان واقعی مبدل کرد.

این منتقد با بیان این مطلب که پیراستگی موجود در زبان سروده ها نتیجه مرورتجربه هایی است که در ناخودآگاه شاعرنهادینه شده اند، یادآور شد: درشعرهای "تیمورلو" حتی درنخستین دفترش کمتربا حشو و زوائد روبه رو می شویم و شعراو حتی درپیچیده ترین وضعیت ذهنی گرفتار لفاظی، توضیح و رفتار زبانی در سطوح اولیه کلام نیست.

عباسی افزود: او درشعرهایش نه به دنبال ساختن بستری از زبان برای انتقال معنایی یکسویه و مسلط است و نه به دنبال طفره رفتن از دغدغه های معنایی که به صورتی انباشته ذهنش را فرا گرفته اند. در شعرهای تیمورلو کشف و شهود خاصی اتفاق می افتد که این کشف و شهود گاه ازعادت زدایی عینیت می گیرد. او درشعرهایش قصد دارد که ازاشیا مفهومی جدید به مخاطب ارائه کند. حتی اگرچنین تلاشی هم به ایجاد مفهوم جدیدی منجرنشود؛ نشانی ازمقاومت دربرابرایدئولوژی دارد، چنانکه درنظرگاه فلسفی کاری سیاسی تعبیرمی شود. به خصوص درآرای نیچه می توان اشاراتی ازاین دست را پیگیری نمود .

وی افزود: تیمورلو ازنگاه کردن به نزدیک ترین عناصر و موجودیت ها ، دورترین روابط و دیریاب ترین آنها را به تصویرمی کشد، به همین سبب الزامی برای آشفته کردن نحو سروده هایش نمی بیند .اما در زبان ساده او این پیچیدگی های ذهنش است که تجلی نموده وعملکرد شاعرانه زبان را می توان حول اندیشه تصویر شده درسروده هایش جستجو کرد .

عباسی شعر"تیمور لو" را بی ادعا و بی حاشیه خواند که شعرش حکایت از وجود انسان پرسشگری دارد که پشت کلمات ایستاده و از دریچه شعربرای خواننده اش ایجاد فکرمی کند .

او گفت: شعرتیمورلو مخاطب را به پرسشگری می خواند .اگرچه کمی دیر؛اما هنوزمی توان درآثاربه جا مانده ازاو تعمق کرد و ردپای شاعری را یافت که تماشایش ازجهان شکل دیگری دارد.

شعرهایی که با مرگ غنا شده است

لادن نیکنام نویسنده و منتقد هم با بیان تاسف که پیش ازدرگذشت "صمد تیورلو" شناختی ازاین شاعر نداشته است و حتی نامی ازاو نشنیده، گفت: شاعراگر شعرش شعرباشد، مرگ برای اوشوخی است. شعرهای های صمد تیورلو با مرگ غنا شده است. او درشعرهایش قصد دارد از هرامکانی استفاده کند تا دنیای تازه ای بسازد. درشعر اواشیا به خوبی جان می گیرند و اوبا استفاده ازاین امکان می تواند جهان مورد نظرش را بسازد.

به گفته " نیکنام"؛ "صمد تیورلو" جهان شعری خاص خودش را دارد وهرچه شعرهای او به مجموعه آخرش می رسد، ایجازدرآنها پررنگ ترمی شود. او درسه سطر جهان بی مانندی را برای ما می سازد که پیش ازاین درشعرما سابقه نداشته است.

وی ادامه داد: با مطالعه شعرهای "تیمورلو" به خوبی درمی یابیم که اوشاعری است که درشعرهایش توانسته با دغدعه های زیبایی شناختانه اش جهان خاص خودش را رقم بزند.

نیکنام با اشاره به مرگ اندیشی درشعرهای "صمد تیمورلو" گفت: مرگ اندیشی که در شعرهای تیمورلو شاهدش هستیم؛ دربرخی موارد من را آزار داد، اما اگر بخواهیم با اتکا به سخن "محمد صنعتی" که می گوید: "کسانی که ازمرگ سخن می گویند بیش ازهر فرد دیگری زندگی را دوست دارند"، شعرهای تیمورلو را بخوانیم به این واقیعیت مواجه خواهیم شد که اواتفاقا شاعری است که زندگی را دوست دارد و این ترس از مرگ است که او را می دارد که بیش ازهرچیزی به مرگ فکرکند و به نظرم حضور کلاغ ها در شعر او برای این است که او می خواهد به گونه ای ازمرگ فرار کند.

به گفته این منتقد؛ درشعر تیمورلو رگه هایی ازتاثیر پذیری او از شاعرانی چون "ناظم حکمت" ،"نرودا" و"پاز" به چشم می خورد، اما او به خوبی توانسته است در شعرش سخن خودش را بیان کند. زبان شعرهای تیمورلو بسیارشسته و رفته است. زبان شعری او موسیقیایی نیست، اما در ذات تصاویر و چیدمان عناصر شعرش یک نوع موسیقی درونی وجود دارد. شعراو شعراندیشه است نه تعزل. اما رگه های از رمانتیسم را می توان در شعراو دید که حساب شده درشعرش به کار رفته است.

نیکنام با بیان این مطلب که هرچند درزمان حیات این شاعرکمتر درباره او سخنی گفته شده است و مطبوعات حتی سطری را برای معرفی شعرش به اواختصاص نداده است، گفت: اما شعراو شعری است که درتاریخ ادبیات ما می ماند. چه بسا پیش ازاین نیزشاعرانی بوده اند که تنها با یک شعردرتاریخ ادبیات ما ماندگار شده اند.

به گفته نیکنام مجموعه شعر"خروس مرده برمی خیزد" یکی از بهترین مجموعه هایی است که دراین سال ها خوانده است واو درپایان سخنانش ازهمه دوستان شاعرومنتقد خواست که فضایی را بوجود بیاورند که این قدربرخی از شاعران با وجود آثاردرخشان شان درگمنامی نمانند.

تیمورلو، شاعر زندگی

"علیرضا راهب" هم با بیان این مطلب که به واژه مرگ چقدرمی شود اعتماد کرد و چقدراین واژه می تواند قطعیت داشته باشد گفت: درجهانی که هر روز بیشتربا موضوع عدم قطعیت روبرومی شویم و شاید مرگ نقطعه ای باشد برعدم قطعیت، به نظر من صمد تیمورلو شاعرزندگی بود او شاعربسیار صادقی بود که درشعرش آن چه را که درک بوده بود بیان می کرد.

این شاعربا اشاره به سابقه آشنایی اش با صمد تیمورلو گفت: هشت سال پیش ازطریق برخی از دوستانم زمانی که جلسات شعر هفت چناررا اداره می کردم با صمد تیمورلو آشنا شدم. او آن زمان دو مجموعه شعرش را منتشر کرده بود و ما ساعت ها می نشستیم وبا هم درباره هستی، شعر و واژگانی که در شعرش به کار می برد، حرف می زدیم. نخستین نکته ای که پس ازمطالعه شعراو به ذهن خطورمی کند، این است که همه چیز برای او با سوال شروع می شود.

وی افزود: درشعر تیمورلو زمان است که برزبان سطله دارد و اگر شعراو را بررسی کنیم؛ زبان او دچاردگرگونی نمی شود، بلکه این زمان است که درشعراو به تکامل می رسد.

به گفته راهب؛ درشعر"تیمورلو" با انسان موجی روبرو می شویم که درگیربسیاری از پاردوکس ها است. تیمورلو از نسلی است که در10 سالگی پیروزی انقلاب را تجربه کرد و خیلی زود جنگ را. شاید اگراو در 20 سالگی اش این دو حادثه مهم را تجربه می کرد؛ سرنوشت او به گونه ای دیگربود، اما این دو حادثه مهم او را تبدیل به انسانی می کند که سوال های بسیاری دارد. ازاین رو جهان و مکالمه او بین دو بیسم چی اتفاق می افتد.

راهب با بیان این مطلب که همه چیزدرشعر صمد تیمورلو درحال شکل شدگی است؛ گفت: تیمورلو به راستی این جهان و پیرامونش را درک کرده است و آن چه که می نویسد به روشنی آن پی برده است. در دومجموعه نخست تیمورلو شاهدعدم ثبات این جهان هستیم؛ اما درمجموعه "قله ات آنجا نیست" به گونه ای به شناخت وآشتی با هستی می رسیم. دراین مجموعه دیگرسوالی طرح نمی کند، بلکه با قطعیت حکم صادرمی کند.

وی افزود: دردو مجموعه نخست او؛ برخی کلمات تعین ندارند، اما ازمجموعه سوم به بعد شاعربا تصاویری روشن با ما به آشتی رسیده است. درشعراوعناصر روند تکاملی را طی می کنند و به مرورو ازهم گسیختگی و پاره پاره بودن کلام و تصاویر به روایت می رسند. در آخرین مجموعه اش "خروس مرده بر می خیزد" شعرهای تیمورلو به رستاخیز می رسند. شعرهای این مجموعه هیچ یک نامی ندارند و تمام شعرها تا انتها پازل جهان شاعر را کامل می کنند

حرکت در ذهن شعرت یمورلو اتفاق می‌افتد

علیرضا حسنی با اشاره به سابقه دوستی 17 ساله اش با صمد تیمورلو گفت: دردهه 70 "علی عبدالرضایی" و "محمد پاشا" جریان شعرحرکت را پایه گذاری و معرفی کردند؛ جریانی که خیلی زود به بیراهه رفت و ازآن میان تنها کسی که بی ادعا به پژواک اولیه این جریان پاسخ داد و آن را تا انتها ادامه داد، صمد تیمورلو بود.

به گفته این شاعر؛ شعر"صمد تیمورلو" هرگز درزمان حیات اش به سطوح عالی نقد و مطبوعات راه پیدا نکرد. شعردومجموعه نخست او محصول نگاه مکانیکی کردن به شعرحرکت بود. او خیلی اهل مطالعه کتاب های نقد ادبی نبود و ازاین رو خیلی طول کشید تا ازسیطره نگاه مکانیکی به شعرحرکت خارج شود.

وی افزود: تیمورلو شعرهایش را بارها و بارها بازنویسی می کرد. تیمورلو درشعرش هرجا که نتواند تصاویرو آن چیزی که مد نظرش است را بازگو کند به تغییر زاویه دید پناه می برد و ازهمین جاست که شعرحرکت به سمت تجربه اشیاء حرکت می کند. او پس ازاین که تصمیم گرفت اشیاء را تجربه کند مدت ها وقت گذاشت تا کوه را بنویسد و یا صندلی و یا ماهی را و محصول این دوره کاری او شعرهای متعددی درباره هر یک ازاین اشیاء بود که از درون و زوایای مختلف به آنها نگاه کرده بود. او پس از یک سال نیم نوشتن اشیاء؛ بلاخره به این نتیجه رسید که اشیاء و انسان منفرد ازهم وجود خارجی ندارند.

به گفته این منتقد شعرهای مجموعه آخر تیمورلو "خروس مرده برمی خیزد" چند بعدی هستند. شعرهای این مجموعه ازنگاه مکانیکی حرکت خارج شده اند و به نوعی حرکت که نه طولی است و نه عرضی و ما می توانیم دربین دو پرانتزکلمه آخر شعر را داشته باشیم، رسیده است. درواقع حرکت درذهن شعراو اتفاق می افتد. اتفاقی که درشعرهای شهرام شیدایی هم شاهدش بودیم.

مبارزه با زبان مرعوب در شعر

در ادامه متن سخنرانی "صالح عطایی" که برای این مراسم ارسال کرده بود توسط مجید تیموری خوانده شد. دربخشی ازمتن سخنرانی صالح عطایی آمده است؛ " 10 سال پیش ساختارشکنی، ازنوع صوری و سطحی اش، هواداران زیادی داشت و چه بسیارشاعرانی که از روی هم می نوشتند. لابی های متمایل به اشتهارو قدرت، مغازه های دو نبش مانیفست نویس ها، دکوراسیونی مثلا از نوع حذف فعل و تبلیغ برای عمومی کردن آن. تفاوت به هرقیمتی...

وصمد تیمورلو گرچه گمنام، روح اصلی زمانش را نفس می کشید... خیلی وقت است شاهد منتقد شاعرها و منتقد نویسنده ها هستیم. چرا که هر شعری درگیربا سطوح آثار دیگر نوشته می شود. درگیر، منطبق و متمایز و نقدهای ننوشته ات مانع ازاین نیست که تیزبین و نقاد نباشی. نقاد خوب هم بیشتر ویرانگر است و صمد به ویرانی خودش پرداخت. صمد شاید از یک طرف در تعامل با "آقایف" تورگینیف بود، نهلیستی که ازتخریب و ویرانی اطرافش نیرومی گرفت.

شاید شعربیش ازهرنوع ادبی، درگیرناخودآگاه است. ناخودآگاه قدیمی، زخم خورده ازتاریخ، ترسو... ترس از آدم ها، عرف، عادت، قوانین، قوانین تعریف شده و درعین حال مرموز، تردست، شعبده باز، ترس از بیرون.به همین دلیل است که زبان ادبی معاصر، زبانی ازوپی است. پر از لال بازی و ایما و اشاره، تلمیح...

زبانی که آشکارا توهینی برای کسی یا نهادی تلقی نشود. حتی مجاز به تجزیه و تحلیل خودت نیستی. نه 70 سال پیش می توانستی آزادانه و با تامل از گرایشات اجتماعی و سیاسی ات حرف سیاسی بزنی، نه 40 سال پیش از گناه و سیه کاری شخصی خودت. سرتا سرآثار صمد تیمورلو، مبارزه با این ارثیه، با این زبان مرعوب است و زبان به چیزی بهتراز تفنن تقلیل نیافته است. پیروزاست و سربریده، خارج از کادرها.

هستی ژرفی، پشت شعر تیمورلو است

"علیرضا بهنام" نیز دیگر سخنران این مراسم بود که به دلیل سفر نتوانسته بود در این مراسم شرکت کند متن سخنرانی او نیزتوسط مجید تیموری قرائت شد.

دربخشی ازاین متن آمده است؛شعر در روزگارما تغییرات بسیاری را تجربه کرده است. هویت آن چه امروزشعر نامیده می شود با آنچه تنها یک قرن پیش ازاین شعرنامیده می شد در مواردی چنان متناقض است که انگاردالی به کل متفاوت را نمایندگی می کند.

روزگاری نه چندان دور؛ تنها فرم شناخته شده شعری ریتمیک و قالبی بود که ازایقاع و توالی صامت ها و مسمط ها و زنگ هم آوایی واژگان هم قافیه پدید می آمد. هنوز زمان زیادی از روزگاری که شاعران جرات کرده اند که ازگوشه امن فرم های تکراری به میانه کارزارابداع فرم به فراخورشعرگام بگذارند، نگذشته است.همین موضوع موجب شده که هر کس هر کاری که دراین وادی انجام داد را به پای شعربگذارد.

شعری که امروزموضوع صحبت ما است، با پیرایه های فرمی و صنایع دشوارادبی نسبتی ندارد و از این رو تنها مرزی باریک آن را ازنثر جدا می کند. این مرزباریک از چند تمهید فرم ساز تشکیل می شود که مهم ترین آنها تکرار یک واحد تصویری به مثابه یک موتیف مقید است.

این تمهید به ویژه در کتاب "از کلاغ سیاه به کلاغ سفید" خودنمایی می کند. موتیف تکرارشونده ای که ازعنوان کتاب آغاز می شود و در جاهای مختلف شعربا تقلید موفقی از تماس بی سیم در جبهه های یک نبرد فرضی کارسامان دادن به فضای تصویری مورد نظر شاعر را به سامان می رساند.

از دیگرتمعیدهای موفق فرم ساز درشعر تیمورلوجا به جایی است. جابه جایی هویت درعین حال یکی از اساس های جهان بینی بازیگوشانه شعر تیمورلو را نیز تشکیل می دهد و بارها با موفقیت شعرهای او در پنج مجموعه شعر منتشر شده اش درآمیزه ای ازتخیل و فرم شعری می پیچد.

با مطالعه کارنامه شعری تیمورلو می توان نتیجه گیری کرد که این شاعر برای شعر خود چند بازی وضع کرده است و تخیل شاعرانه اش درون همین بازی هاست که خود را می نماید. به جز جابه جایی هویت، نام نهادن به اشیا و پدیده ها نیزازجمله بازی های وضع شده درشعرتیمورلو است که قدرت ایجاد فضایی مخیل و دارای فرم را دارد و بارها شعر او را ازافتادن به دام روایت محض و منثورنجات می دهد.

گویی هربارکه چیزی را می نامیم؛ چیزی ازهویت این نام را نامیده شده الصاق می کنیم که هویت اش دستخوش تغییرشده است. به این ترتیب روشن است که دراین بازی رفت و برگشتی میان هویت های گوناگون، اشیاء وانسان ها تعریف تثبیت شده خود ازهویت را از دست می دهند و از موقیعت ذات باورانه دکارتی به موقیعت تشکیکی و بی ثبات پیامدرن تغییر مکان می دهند.

این تمهیدها کم و بیش درچهارمجموعه ازشعرهای تیمورلو با موفقیت تکرارمی شوند و شعری می سازند که داعیه نگاه هستی شناسانه به جهان دارد و این نگاه را ازطریق سامان دادن به یک بازی دنبال می کند. کتاب چهارم "تیمورلو" با نام "قله ات آنجا نیست" ازاین قاعده مستثنی است. دراین کتاب با شعرهای کوتاه تیمورلو مواجه می شویم که هایکوواره هایی هستند با نگاهی بازیگوشانه.

درمجموعه "قله ات آنجا نیست" تامل شاعردرهویت اشیاء و انسان ها به کشف لحظه ای می انجامد که شاعرترجیح می دهد انرژی این کشف ها را با ارائه آنها درهمان شکل اولیه حفظ کند و از گسترش دادن شان چشم بپوشاند. درعین حال درهریک ازاین هایکو واره ها یکی ازدو تمهید شعرساز تیمورلو یعنی جابه جایی هویتی و یا نام گذاردن خودنمایی می کنند که از این رو می توان تداوم نگاه هستی شناسانه شاعر را درآنها به نظاره نشست.

درمجموع می توان شعرتیمورلو را شعری شخصی دانست که اگرچه داعیه فتح جهان را ندارد؛ اما به خوبی از پس ارائه نگاه فلسفی شاعربه جهان برمی آید واین موضوع شعراو را درتضاد با شعری قرار می دهد که این روزها با نام شعرساده ویترین برخی کتاب فروشی ها را پرکرده است. شعراو بازیگوش و مرسل است، اما برخلاف شعرهای موج مزبوربه هیچ وجه ساده انگارانه نیست وهستی ژرفی پس پشت آن خواننده را تکان می دهد.

درپایان این مراسم لوح تقدیری ازسوی برگزارکنندگان به فقیه نصیری مدیر انتشارات آوای کلاراهدا شد. این لوح توسط فرهود ازاعضای فرهنگستان علوم به ناشرآثارصمد تیمورلو اهدا شد.

صمد تیمورلو شاعر مجموعه‌های «قله‌ات آن‌جا نیست»، «خروس مرده برمی‌خیزد»، «بیرون تعریف نشده است» و «به نام کسی که در تاریکی‌ست» است که بیستم مردادماه پس از یک دوره بیماری طولانی در سن 44 سالگی در بیمارستان فیروزگر درگذشت.

تیمورلو متولد 1347 تهران و کارشناس ریاضی بود. او از اواسط دهه 70 سرودن شعر را آغاز کرد و از سال 1377 از اعضای ثابت انجمن ادبی دکتر اقبالی بود. تیمورلو شاعر آزاده ای بود و شعرهای او از زبانی روان و سالم برخوردار بود شعر او فلسفی و بسیار عمیق و انسانی است.

گزارش: مریم آموسا