به گزارش خبرنگار مد و لباس هنرآنلاین، نشست " نشانه شناسی مد" عصر روز چهارشنبه 7 خرداد ماه با سخنرانی مرتضی بابک معین و احمد پاکنچی در خانه هنرمندان برگزار شد.

مد عامل نظم دادن به زمان اجتماعی است

در این نشست دکتر مرتضی بابک معین به ارائه نظریات عرصه مد تحت عنوان "مد به مثابه پروسه و هویت شدنی" پرداخت. او با تاکید بر اینکه تغییر به معنای موضع در مقابل آن نیست، گفت: مد یعنی از بودن در زمان حال لذت بردن؛ از این نقطه نظر تغییری که آرزو می‌کنیم به شکل تناقض‌گذاری مولد هویت ماست. لذا تن دادن به تغییر این نیست که با شدن ما در سیر زمان قسمتی از ما می‌میرد.

معین تصریح کرد: مد یکی از فاکتورهای اساسی برای نظم دادن به زمان اجتماعی است. باید بدانیم بعد زمانی که در مد دریافت می‌شود ناب و انتزاعی نیست بلکه زیستی است و مد در ما حس زمان را به وجود می آورد.

او افزود: توصیه مد هر چه که باشد برای کسانی که هم و غم دنبال کردن مد را دارند عامل ایجاد نوعی حس بودن و هستی در زمان خود است. در واقع خود را با توصیه‌های مد همراه کردن به نوعی شناخت خود در لحظه ضمن بودن با دیگری است. لذا مد ما را آنی که هستیم در ارتباط با دیگری می‌کند. به عبارتی کمک می‌کند تا خود را شدنی و نه ایستا و بودنی در زمان تصور کنیم. مد را نباید صرفا در قسمت زمانی مد نظر قرار داد مد فاکتور تقسیم و مفصل بندی فضای اجتماعی است.

معین اظهار کرد: حتی اگر مد تفاوت‌هایی که سبب جدایی محیط اجتماعی یا نسل‌ها می‌شود، خلق نکند حداقل آن‌ها را آشکار و ارزشگذاری می‌کند. زیرا از یکسو مساله ایستایی ذاتی کارکردهای اجتماعی در مقابل تغییر عادت مقاومت وجود دارد. مساله استفاده عادت و رسوب شدگی تا چه حد افکار را منجمد کرده و به تاکتیک‌های کلیشه‌ای رمز گذاری شده و از پیش برآمده تبدیل می‌کند.

او ادامه داد: از این رو اساسا مد در ارتباط با گروه‌های اجتماعی که از قبل برقرار شده و دارای یک اولویت از پیش مشخص هستند رد می‌شوند. از این رو پذیرش محیط تازه پاسخ‌های تقریبا مکانیکی و از قبل تعیین شده است. پاسخ‌هایی که از عادت‌های اجتماعی و بر اساس هنجارهای معلوم مشخص می‌شود.

مد عامل پویانمایی و تمایز و تفاوت فردی

این مدرس دانشگاه اظهار کرد: در مقابل این بینش می‌توان از بینش ساختارگرا و پساساختارگرا سخن گفت. یعنی بینشی تعاملی که به جای اعتقاد به نظام ایستای ارزش‌های ثابت و از پیش معلوم به تولید پویای تفاوت و تمایز اعتقاد دارد. از این منظر نه هویت و نه علایق نمی‌تواند از پیش تعریف شده باشد. فرض این است که اینها پیوسته خود را به لطف بازی بی‌پایان روش‌های تازه بازآفرینی می‌کنند. به عبارت دیگر به لطف این پویانمایی انتظار اشکال تازه و بدیع مبتنی بر تنش بین سوژه‌ها نیست.

معین افزود: بینش تعاملی انتظار امر تازه ترجیحا دال بر تثبیت میل هویت خود با تمایز ناب خود از دیگری است. لذا اگر عناصر و اشکال را ارزشگذاری کنیم صرفا عناصری هستند که با قبول و رد آنها تمایز و تفاوت فرد با دیگری آشکار می‌شود. او گفت: به هر شکل دنبال کردن مد یعنی قبول و اختیار کردن مارک‌هایی که این محیط اجتماعی خاص که شکلی صوری هویت خود را تعریف می‌کند و یا می‌خواهد القا کند جزئی از این محیط اجتماعی است. این اشکال حداقل در تئوری هم ماسک و نقاب و هم آشکار کننده هستند.

این مدرس ادامه داد: مد به خاطر راه اندازی لذت قلب و نقاب زدن به نظام بازی تعبیر می‌شود. مد در عین تفکیک بدنه جامعه و دادن ثبات به طبقات مختلف سبب نوعی پویایی در ارتباطات اجتماعی می‌شود.

تفاوت مانند ببودن و شدن با

معین اظهار کرد: نظام با "مانند بودن" هماهنگ است و پروسه "شدن با" است که با یکدیگر متمایز و تفکیک می‌شود. نظام‌هایی که از قبل هنجاری‌های خود را تحمیل کنند بودن با هستند در حالیکه بحث پروسه شدن با هست. می‌توان با دورنمای همزمان به مد نگاه کرد و آن را به نظامی بسته وایستا تعبیر نمود. در این صورت آنچه می‌توان گفت مد هویت را فضامند می‌کند. یعنی مد به کاربرانش مجموعه‌ای از مولفه‌های متمایز کننده را ارائه می‌دهد و سبب شکل گیری عایقی نسبی بین هویت‌ها می‌شود. هویت‌هایی که می‌خواهند آمیزشی داشته باشند قلمرو اجتماعی را شکل می‌دهند.

او ادامه داد: اینجا با تفکیک و تشخیص ایستای تنوع بودن و عادت‌ها به صورت همزمان و همجوار در فضای اجتماعی وجود دارد. آنچه به واقع به مد تعلق دارد طریقی است که مد با آن زبان اجتماعی را خلق می‌کند به عبارتی مد به مثابه پدیده‌ای که به شدن جمعی ریتم می‌دهد، وجود ندارد. شدنی که مد موتور مولد آن و یکی از مشهودترین طرق آشکارشدن جمعی آن است.

مد، جهانی و کلی نیست

معین بیان کرد: نمی‌توان مد را کلی و جهانی فرض کرد. برای مثال مد در جوامع سنتی در هر وضعیت،نقش و جایگاهی به رفتارهای ثابت ربط دارد جایگاهی ندارد لذا در آن جوامع تطبیق دادن خود با آن قواعد و انجام دادن آنچه باید انجام داد مهم است. اینجا بحث درباره بودن با نیست بلکه شدن با مطرح است. یعنی شکل دادن به خود در عین تغییر پیوسته و دائمی است. بودن مانند به جوامع از پیش تعریف شده مربوط است. شدن با یعنی حس و پیوند خوردن با ریتم تغییر یعنی شکل دادن به خود در عین تغییر. مد را باید به مثابه یک فرایند تغییر و تولید و خلق هویتی دانست و نه نظام بازتولید و کلاسه بندی مکانیکی که مربوط به بینش بسته است.

او گفت: مد تعامل در زمانی بین خود و خود و هم زمانی خود و دیگران است. مد فرد یا حوزه اجتماعی در محور همزمانی از دیگران متمایز می‌کند و در محور در زمانی از خودشان متمایز می‌کند. یک گروه اجتماعی نمی‌تواند هویت خود را اثبات کند مگر اینکه نه تنها به شکل همزمان با دیگر گروه‌ها در تمایز قرار گیرد بلکه به شکل درزمانی با خود نیز در تمایز قرار گیرد. بنابراین به شکل اجتماعی آنچه در یک جامعه مد است در جامعه دیگر می‌تواند به عنوان جسورانه و آوانگارد دیده شود. بنابراین آنچه که الان و اینجا مد است می‌تواند به شکل در زمانی در تضاد با مد دیروز و فردا قرار گیرد و به شکل همزمانی با دیگری تمایز داشته باشد.

این مدرس دانشگاه تصریح کرد: از نظر اجتماعی مد هم قدرت تمایز سازی بین مدها را دارد و هم از نظر تاریخی دوره‌ها را جدا می‌کند.

احمد پاکتچی نیز در ادامه این جلسه به بررسی مقوله مد تحت عنوان " مد به مثابه میثاق ناپایدار" پرداخت.

مرکزگرایی و مرکز گریزی حاصل مد

او با اشاره به اظهار نظرات قرن گذشته بیان کرد: گوستاو شلمه در حدود 200 سال پیش درباره مد اظهار نظری می‌کند مبنی بر اینکه مد در پوشاک عادت ما را در روابط اجتماعی را نشان می‌دهد و بیانگر تجمل است. او در کتابش مطرح کرده که نوشتن درباره تاریخ مد زنانه در فرانسه کاری بس سخت تر از آنی است که به نظر می‌رسد و این دقیقا به دلیل کارکردهای اجتماعی مد هست که اینگونه مطرح می‌شود.

این مدرس دانشگاه اظهار کرد: در بین جامعه شناسانی که نگاه فلسفی دارند گئورگ زیمل بحث‌های مهمی را درباره این بخش ارائه کرده است. دکارت نیز می گوید: تغییر می‌کنم پس هستم و این شعار اصلی است که معتقدند مد بر اساس آن تعیین شده است.

پاکتچی ادامه داد: بخشی از تضاد در مد هست یعنی از یک طرف فرد می‌خواهد متمایز باشد و از سوی دیگر می‌خواهد با جمع حرکت کند. فوران محصولات مصرفی و خروج محصولات از کارکرد اولیه را به عنوانی یکی از ویژگی‌های مد در دوره صنعتی است. دردوره صنعتی مد با این فوران رو به رو شد. تولید انبوه، قیمت نسبتا ارزان و قدرت خرید بالا سبب جابه جایی بالا شد. به نظر می‌رسد یکی از عوامل بی ثباتی است که به رشد صنعت مربوط می‌شود.

او افزود: ویژگی مرکز گرایی و مرکز گریزی در مد مطرح است یعنی در مرکز گرایی شخص به شباهت با محیط اجتماعی را دارد و از سوی دیگر میل به تفاوت و تمایز بر اساس ویژگی‌های خود را دارد که این دو مورد مساله مد را بسیار جدی می‌کند. در کتابی که تحت عنوان The Sketch Book Of Fashion داستان کنتسی مطرح می‌شود که یک خانم روستایی بوده است. او با ورود به فضای لندن و دنیای مد آن زمان تلاش برای همراه شدن با این فضا را دنبال می‌کند. این داستان به پدیده مرکز گرایی اشاره مستقیم دارد. یعنی این خانم کنتس که تعلقی به مرکز ندارد سعی می‌کند با تقلید از زنان اشرافی خود را به نوعی با آن مرکز همراه کند. پدیده مرکز گریزی نیز در قسمت دیگری وجود دارد.

این مدرس دانشگاه اظهار کرد: برتن جمله‌ای دارد که می‌گوید: هیچ شخصی که دارای شان فضیلت و خصال نیک باشد از اینگونه ژست‌ها استفاده نمی‌کند که تلخ و گزنده و آسیب رسان است یا به هر حال یک نیش پشت سر خود باقی می‌گذارد. این حرف درباره رفتار افراد درباره مد است که به نوعی مرکز گریزی است لذا می‌خواهم بحث را به یک سلسله تعارض‌های عرضه مد سوق بدهم.

وسعت دایره مد از مادی‌ترین تا فرهنگی‌ترین عرصه

پاکتچی گفت: دایره مد بسیار وسیع است به حدی که می‌توان گفت ما تنها با مدها زندگی نمی‌کنیم بلکه با مد زندگی می‌کنیم و هر کاری که در زندگی انجام می‌دهیم به نوعی درگیر مد است. حتی کسانی که فکر می‌کنند از مد پیروی نمی‌کنند خود از مد دیگری پیروی می‌کنند. مد به ابعاد مختلفی باز می‌گردد یعنی از مادی ترین ابعاد تا فرهنگی ترین عرصه به این بخش مربوط است.

او بیان کرد: بهترین کار این است که ابتدا از اعضای بدن شروع کنیم یعنی فرم اندام می‌تواند مد را بپذیرد. در حال حاضر انواع عمل‌های زیبایی به مد مربوط است یعنی نوع خاصی بینی مد است. نشانه گذاری و خالکوبی نیز از جمله این موارد است که از قدیم وجود داشته است اما امروز به خاطر گسترش تکنولوژی گسترش بیشتری پیدا کرده است. پوشش بدن نظیر لباس، عینک، زیورآلات و ... نیز در این دسته قرار دارند به نحوی که چسب بینی نیز برای گروه خاصی در یک دوره مد می‌شود.

این مدرس دانشگاه تصریح کرد: وسایل همراه نظیر کیف دستی، قاب عینک، عصا، گوشی و ... نیز تحت تاثیر مد هستند. وسیله نقلیه و خوراک شامل سفره آرایی، آداب و رسوم و... به همراه زبان شامل رفتار، نشان‌های هویتی و نامگذاری نیز تحت تاثیر این بخش هستند.

پاکتچی گفت: اسم‌ها به شدت از مد استفاده می‌کنند مثلا زمانی بلقیس نامی بسیار کاربردی بود اما امروز اسمی نیست که استقبال شود. این بحث در رشته‌های علمی و دانشگاهی نیز وجود دارد. این نوع نگاه تاثیرگذار است به نحوی که نام بسیاری از رشته‌ها طی دروه‌های زمانی دچار تغییر شده است.

تاثیر خصوصی و عمومی بودن بر مد

او افزود: مد چیزی نیست که تنها در لباس دیده شود. نخستین بحث ما در باره این فهرستی که ارائه شد بحثی خصوصی و عمومی بودن چیزی است که متعلق به ماست این چیز از عضو بدن گرفته تا امر فرهنگی را شامل می‌شود. این تعلق نیز دو حالت دارد گاهی خصوصی و گاهی عمومی و روی ویترین است. زمانی چیزی مد می‌شود که از حوزه خصوصی خارج شده و به عمومی پیوسته باشد. گاهی آنچه ما می‌خواهیم دیگران از ما ببینند گاهی واقعی نیست یعنی به نوعی نمایش است. این مدرس دانشگاه اضافه کرد: تعریفی که ما می‌توانیم داشته باشیم از اینکه کدام اعضای ما خصوصی و کدام عمومی است به فرهنگ در هر جامعه باز می‌گردد. برخی از جوامع چهره را نیز جزء قسمت‌های خصوصی می‌دانند مثلا قبایل طوارق در جنوب لیبی آقایان نیز از روبنده استفاده می‌کنند بنابراین موضوع کاملا فرهنگی است و ربط چندانی به مسائل مذهبی ندارد.

پاکتچی اعلام کرد: همواره قسمت‌های عمومی ارزش سرمایه گذاری را دارند یعنی کسی برای عمل زیبایی روده بزرگ خود اقدام نمی‌کند زیرا این بخش کاملا خصوصی است. مساله مد به تعریف‌های فرهنگی باز می‌گردد یعنی بحث پوشش نیز همینطور است. همه آنچه که ما می‌پوشیم را همه نمی‌بینند لذا مستقیما به عمومی و خصوصی بودن مساله مربوط است.

انتهای پیام/61