سرویس مد و لباس هنرآنلاین، بهیه خوشنویسان، فارغالتحصیل رشته طراحی لباس از دانشگاه الزّهرا (س) و فوقلیسانس طراحی لباس صحنه از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دکترای طراحی لباس و صحنه است. او بیش از سی سال کار هنری، فرهنگی و عملی را در کارنامه کاری خود دارد. همکاری او در بیش از 250 نمایشنامه ایرانی به عنوان طراح لباس و 15 نمایشنامه و 20 سریال تلویزیونی از جمله این فعالیتها است. لبخند و سرزندگی نهفته در رفتارش فضای مصاحبه را سرشار از ذوق و علاقه کرده است. او که سالهای طولانی در عرصه طراحی لباس فعالیت داشته حرفهای بسیاری درباره رشد کمی و کیفی این عرصه دارد. خوشنویسان معتقد است که محدودیت برای یک هنرمند معنا ندارد و کسی که خود را هنرمند مینامد ابتدا باید شرایط حاکم بر جامعه خود را بشناسد و خارج از عرف و فرهنگ آن حرکت نکند. آنچه میخوانید گفت و گوی هنرآنلاین با این طراح پیشکسوت و هنرمند عرصه تئاتر و تلویزیون است.
ارتباط آداب و رسوم و پوشش
آداب و رسوم یکی از مهمترین عوامل در شکلگیری فرهنگ و بالطبع آن ترکیب و شکل لباس به شمار میروند. پیدایش این عرصه تحت تاثیر چه عواملی بوده است؟
گرایش بشر به تنوع طلبی و بهرهمندی از ذوق و سلیقه در طول تاریخ آفرینش جزء نهادها و خواستههای طبیعی و ذاتی او بوده است. این مساله از عوامل بسیار موثر در شکلگیری، پیشرفت و غنای تمدن بشر به شمار میرود که البته در ردیف نعمتهای الهی قرار دارد. اما این عرصه باید مسیر طولانی را طی میکرد تا به عنوان یک صاحب نقش به رسمیت شناخته شود و مانند سایر نعمتها حدود استفاده از آن بدون نیاز به وضع قانون ترسیم و معلوم شود. از سوی دیگر این انگیزههای طبیعی با خود طبیعت هم درگیری داشتند و ناچار بودند با شرایط اقلیمی و حاصلخیزی یا خشکی زمین، مزرعه، موجودات زنده، محیط و نظایر آن کنار بیایند. یعنی گاه تاثیر بگذارند و گاه تاثیر بپذیرند. هنوز عامل مهم و موثر دیگری نیز وجود داشت. دستورات بزرگان و دانایان قبیله، تعالیم مذهبی و بالاخره اراده حاکمانی که از نظر نظامی بر جامعه مسلط بودند نیز در این عرصه موثر بود. مجموعه و نتیجه این کنشها و واکنشها عواملی بود که آداب و رسوم را پایهگذاری کرد و دوام بخشید. این آداب نیز در شکل دادن لباس مستقیما تاثیر گذاشت.
پس چه شد که بالاخره آداب و رسوم پیروز شد و توانست به مقصد برسد؟
آداب و رسوم دارای مدل پیشساخته و همسان نیستند که یکباره ایجاد یا مانند یک کالا تحمیل شوند. انسان همراه با انگیزههای درونی از نعمت خرد و تمیز خوب از بد برای انتخاب درست برخوردار است. بنابراین انگیزههای مربوط به ذوق و سلیقه از یک طرف و خرد از طرف دیگر هر دو همیشه وجود داشتهاند و در آینده هم برای ساختن آداب و رسوم نقش اصلی را خواهند داشت. اگر انگشت بر یک زمان معین از یک منطقه مشخص در تاریخ بگذاریم در خواهیم یافت که آداب و رسوم آن دوره از تاریخ نیز محصول تعامل و تقابل است. بنابراین میتوان گفت اصل آداب و رسوم پیروز شده اما برای دوام خود شرایط زمان را هم پذیرفته است.
با توجه به اینکه نژادهای انسانی از یک منشاء به وجود آمده، قاعدتا باید دارای انگیزه و سلیقههای مشابه باشند اما چه عاملی باعث اختلاف در این عرصه و شکلگیری تنوع پوشش شده است؟
خرد جزء نعمتهای الهی است و از تاریخ آفرینش بشر کمکهای بی حد و حصری به بشر و بشریت کرده است. علاوه بر آن شرایط اقلیمی و قدرت نیروهایی که بوسیله زور یا انتخاب مدیریت جامعه شکل میگرفته، نیز عامل تعیین کنندهای بود. هماهنگی این نیروها با سرعت بیشتر باعث تثبیت آداب و رسوم موجود میشد. اما کندی این روند باعث دست کاری و شکلگیری یک مسیر نو و جدید شد. زیرا انگیزههای درونی، شرایط محیط و اقلیم در همهجا یکسان نیستند به همین خاطر آداب و رسوم هم به صورتهای متفاوت ایجاد میشوند.
اقتصاد موثر بر بیراهه رفتن هنر لباس
جنبههای اجتماعی و اقتصادی بر آداب و رسوم تاثیرگذار عمل میکنند اما نتیجه این روند روی لباس ظاهر میشود. نظر شما چیست؟
طراحی لباس تقریبا از زمان رواج پوشش پایهگذاری شده و بتدریج گسترش و تنوع یافته است. در واقع لباس همواره تابعی از آداب و رسوم در جوامع مختلف بوده. جنبههای اجتماعی و اقتصادی هر دو در طراحی لباس نقش موثری دارند اما هیچکدام در اختیار طراح لباس نیستند. جنبههای اجتماعی را خود اجتماع میسازد به این معنی که در زمانهای گذشته ساکنان هر منطقه جغرافیایی انگیزههای درونی را با شرایط اقلیمی و طبیعی، تعدیل و طرح لباس را تعیین میکردند. امروزه جهشهای حیرتآور ابزارهای الکترونیک و نفوذ تلویزیون و رادیو و اخیرا موبایل در ارتباطات اجتماعی آنقدر سریع و وسیع است که بعید نیست فردا دکمههای لباس هم در ردیف ابزار الکترونیک عمومی شوند و در یکسانسازی مسائل اجتماعی در سطح جهانی مشارکت ورزند. با این حال مسائل اجتماعی هم به تنهایی تعیینکننده طرحهای لباس یک کشور نیستند بلکه یکی از سه گوشه مثلثی هستند که دو گوشه دیگر آن را قوانین هر کشور و طراحیهای لباس در اختیار دارند.
پس نقش اقتصاد در این رابطه چیست؟
تجارت و داد و ستد پارچه و سایر نیازهای لباس بین قبایل و بعدا کشورها همیشه معمول و موجب رونق بازار اقتصاد بوده است. ایجاد جاده ابریشم بین آسیا و اروپا که از ایران هم عبور میکرد نیز از دلایل اهمیت آن است. در زمان حاضر پیدایش موسسات بزرگ تولیدی لباس بر اهمیت نقش لباس در اقتصاد کشورها از جمله ایران افزوده است. اما این مساله مستقیما به طراحی لباس مربوط نمیشود مگر اینکه وارد بحث بیراههای شویم که متاسفانه بین طراحی لباس و اقتصاد ایجاد شده و روز به روز وسیعتر میشود. من نمیدانم منظور شما این اقتصاد است یا اقتصاد تجاری قانونی و سودمند.
منظور ما همان بیراههای است که به آن اشاره کردید. این بیراهه کی و چگونه ایجاد شده است؟ لطفا بیشتر توضیح بدهید.
بیراههای که به طراحان لباس مربوط شود از پدیدههای قرن اخیر است که شروع آن نتیجه برداشت نادرست از آزادیهای فردی در کشورهای غربی بوده است. این برداشت که پیش از جنگ دوم جهانی هم وجود داشت پس از جنگ و در میان آشفتگیها و خرابیها و بیکاریهای ناشی از آن، طرز تفکری را رواج داد که بهتر است آن را بیبند و باری بنامیم. از مشخصات این بیبند و باری اشاعه مواد مخدر، پشت کردن به آرمانهای مذهبی و اصول اخلاقی بود که همراه با بدبینی و ناامیدی، نوجوانان و جوانان را هدف میگرفت و طبعا به سایر طبقات جامعه هم سرایت میکرد. از نظر لباس ظهور مدهای نامناسب و کم لباسی و حتی در پارهای از موارد بیلباسی به جای پوششهای مناسب و برازنده تبلیغ میشد. مخالفت نسبی دولتهای مربوط، با چنین ابزار قدرتمندی به نتیجه مطلوب نرسید و هنرهای دیگری مانند موسیقی، نقاشی، و مجسمهسازی را هم وارد عرصه کرد. سود اقتصادی شرکتها و عوامل مسئول جلوگیری از قاچاق در کشورهای غربی را هم باید در بحث دوام بیبند و باری به حساب آورد.
روند معکوس تبلیغ مد در ایران
آیا طراحی لباس در ایران جایگاه مناسبی را در سینما و تلویزیون از نظر تبلیغ مدهای مناسب به دست آورده است؟
بله. جایگاهی به دست آورده که تقریبا معکوس است. به این معنی که به جای تبلیغ و اشاعه مدهای مناسب در سینما و تلویزیون از این دو وسیله ارتباطی مدل یا الهام میپذیرند تا مدهای یکنواخت را تکرار کنند. زیرا تعیین سرنوشت لباس نمایشها به دست کسانی غیر از طراح لباس است.
آیا طراحان لباس میتوانند در رفع این مشکل همکاری کنند؟
البته که طراحان میتوانند. ابتدا باید دید و گفت که اگر تهیهکننده و کارگردان مایل است که از لباسهای آماده در آرشیو لباس یا از سایر نقاط استفاده کند، دیگر نیازی به طراح لباس نیست. در اینجا فقط انتخاب لباس از بین آنچه موجود است مطرح میشود که اکثر خود تهیهکننده یا کارگردان به دلایل مختلف این وظیفه را به عهده میگیرند. واضح است که اگر به دنبال طرح مناسب نقش و نمایشنامه باشیم تهیه آن وظیفه طراح لباس است نه استفاده از لباسهای عاریه.
این نکته که شما بیان کردید، مشکل بسیاری از بازیگران است. به نظر شما چه راهی برای رفع این اختلاف و اشکال وجود دارد؟
به طور کلی وضع لباس صحنه نیازمند بازنگری و تدوین برنامه جامعی است که به همه پرسشها و نیازها پاسخ دهد. در حال حاضر در نمایشنامههای سینما و تلویزیون تقریبا اجرا کنندگان همه نقشها با لباسهای مشابه و یکنواخت ظاهر میشوند که نتیجه آن معلوم است. برای پیروی از یک روش روشن و ایجاد تفاهم بین کارگردان و طراح لباس و در نتیجه اعتلای جایگاه لباس صحنه استفاده از امکانات وزارت ارشاد خیلی مفید و بلکه لازم است. در این وزارتخانه واحدی به عنوان بنیاد ملی مد و لباس وجود دارد. به نظر من این بنیاد همانطور که نسبت به لباس اجتماع فعالیت و نظارت دارد، باید نسبت به لباس صحنه شامل:سینما، تئاتر و تلویزیون نیز نگاهی داشته باشد تا تنوع مد و لباس در آن نمایشها ایجاد شود. این ترفند انتظار بینندگان برآورده و وضع طراحان لباس مشخص خواهد شد.
به نظر شما جایگاه هنر طراحی لباس در تئاتر ایران چگونه است؟ یا به عبارتی در حال حاضر این مقوله در چه حد و سطحی کار میشود؟
لباس و طراحی آن در تئاتر بیشتر از سینما و تلویزیون جا افتاده و پذیرفته شده است. زیرا یک کارگردان مسئول و با هوش به خوبی میداند که لباس و طراحی آن چنان جایگاهی در تئاتر دارد که میتواند یک نمایش را به سوی شکست یا موفقیت بیشتر بکشاند. خواستگاه لباس در تئاتر بیشتر احساس می شود زیرا لباس در صحنه تئاتر فقط یک پوشش نیست بلکه روح نقش است و طراح با انتخاب درست طرح، پارچه، جنس، رنگ و ... میتواند بدون دیالوگ موقعیت، سن، اخلاق، روحیه و شخصیت نقش را تا حدودی به تماشاچی بشناساند. به همین دلایل لباس در تئاتر جای خود را بیشتر از سینما یا رسانههای دیگر باز کرده است. چون شخصیت نقش در ابعاد گستردهتری به مردم ارائه میشود. اگر همین مساله در سینما و تلویزیون هم رعایت شود به دلیل مخاطبان گسترده تر موفقیت بیشتری در این باره به دست خواهد آورد.
طراحی لباس یک هنر و ضرورت اجتماعی است. به عنوان یک پیشکسوت در این عرصه فکر میکنید یک طراح چه ویژگیهایی را باید برای طراحی لباس مد نظر قرار دهد؟
نخستین نکته برای یک طراح موقعیت لباس است. یعنی لباس قرار است کجا استفاده شود. دومین نکته رنگ پوست، فیزیک و آناتومی بدن مخاطب به همراه سن اوست که ویژگیهای بارز مرحله دوم را شکل میدهد. در مرحله بعد یک طراح درونیات مخاطب را بررسی میکند یعنی طی یک صحبت و مذاکره روند طراحی لباس را پیش با توجه به خواسته و شخصیت او پیش میبرد. تمام این عوامل در محدوده شرایط موجود در جامعه است. شرایط برای یک طراح لباس بسیار مهم است یعنی ابتدا باید به این مقوله نگاه کند زیرا اگر چنین مساله ای را تشخیص ندهد صرفا می تواند برای مجله اتود بزند. لباسی که قابلیت پوشیدن در جامعه داشته باشد باید بر اساس شرایط طراحی شود. یعنی برای پوشیدن مناسب باشد. این مناسب بودن میتواند یک جریان را ایجاد کند. یعنی دیگران از آن لباس تقلید کنند حتی اگر یک فرد عادی آن را بپوشند.
اشاره کردید که یک فرد عادی هم میتواند با یک پوشش درست جریان ایجاد کند. این امر چگونه امکانپذیر است؟
رسانهها یکی از مهمترین مراکز جریان سازی مقوله مد هستند. زمانی هست که مد از مردم به جامعه و کشور انتقال مییابد اما زمانی هم هست که کشور و حاکمیت اعلام میکند که چه چیزی مد است. امپراطوریهای مد در دنیا که همان برندهای معروف هستند به نوعی به افراد القا میکنند که چه بپوشند. اما گاهی مردم این قابلیت القا را دارند، یعنی مد از جامعه به سمت این برندها حرکت میکند. مانتو و شلوار ما که به عنوان لباس رسمی خانمها استفاده میشود تاثیر زیادی در جامعه اروپا گذاشت و طراحان روی آن کار کردند. مستنداتی از این تاثیرپذیری هست.
لباس بیانگر شخصیت و اعتقادات فردی
بسیاری از مردم در آسیای شرقی و حتی اعتقادات مذهبی کشور خودمان معتقدند که لباس مستقیما روی شخصیت افراد تاثیر دارد، یعنی پوشیدن یک لباس گشاد باعث فراخی ذهن فرد میشود. در حالی که لباس تنگ، تنگ نظری را به دنبال دارد. آیا این مسائل در رشته طراحی لباس به صورت روانشناسی و عملی پذیرفته شده است؟
بله کاملا این مساله پذیرفته شده است. انسان باید لباس خود را دوست داشته باشد زیرا این علاقه به او آرامش میدهد. پشت این دوست داشتن لباس عوامل بسیاری است که یکی از آنها راحتی و گشادی لباس تعریف میشود. لباس خوب به فرد اعتماد به نفس میدهد. یعنی فرد فکر میکند که میتواند هر کاری را بهتر انجام دهد. من این روند را در بازیگران زیاد دیدهام زیرا وقتی لباس خود را دوست دارند به حدی زیبا از آن استفاده میکنند که اعجاب برانگیز است یعنی کاملا در نقش فرو میروند.
به نظر شما مخاطب شناسی برای یک برند یا طراح باید چگونه صورت گیرد؟
تعاریف حاضر در روانشناسی برای مخاطب شناسی عرصه پوشاک بسیار موثر است. یعنی بر اساس آن میتوان فهمید که مثلا قشر نوجوان به دنبال سرعت، مدرنیسم و خلاقیت هستند. این خصائص در لباس ورزشی وجود دارد. ابتدا باید معانی اثر را یک طراح بشناسد. وقتی مثلا میگوییم یک لباس برازنده طراحی کنیم هر چیزی که معنای برازندگی دارد میتواند در طرح بگنجد.
لباس سنتی ایران پتانسیل ناشناخته
چقدر لباس سنتی ایران به نظر شما قابلیت جهانی شدن و مد سازی را دارد؟
صد در صد. نمادهایی که در معماری، فرش یا در نقوش گبه و ... ایران وجود دارد، کاملا قابلیت استفاده امروزی دارد. یکی از جاهایی که بیراهه شکل گرفت همین جا بود که این نمادها نادیده گرفته شد. البته جرقههایی در این زمینه خورده اما بسیار کمرنگ است. باید از رسانهها استفاده کنیم یعنی همه دست به دست هم بدهیم تا از سنتها استفاده کنیم. البته استفاده از سنتها به معنای شکل اورجینال آن نیست بلکه باید آن را به روز کنیم. باید به مردم نشان دهیم که میتوان از لباسهای فولکلور و محلی نیز استفاده کنیم. اما باید یک لباس کاملا کاربردی شده باشد.
بسیاری از طراحان لباس محدودیت و مشکلات را دلیل عدم موفقیت عرصه پوشاک ایران میدانند. به نظر شما این حرف تا چه حد درست است؟
مشکلات همیشه هست اما میتوان تحت هر شرایطی کار کرد. یعنی یک هنرمند باید بتواند تحت هر شرایطی کار کند. برای کار کردن، هنرمند باید شرایط موجود را در نظر بگیرد. با تمام مشکلات ما نمیتوانیم بگوییم نمیتوانیم. نگوییم که نمیشود محدودیت برای یک هنرمند معنایی ندارد باید کار کنیم تا موفق شویم باید پشتکار داشته باشیم. زیرا در کار میتوان خلاقیت بیشتری را ایجاد کرد. من معتقدم که خلاقیت در محدودیت است. تا وقتی که بشر احتیاج به برق احساس نکرد به دنبالش نرفت.
انتهای پیام/61
سمیه باقری