سوزن‌دوزی بلوچ یکی از دوخت‌های سنتی ایران است که تاریخ طولانی دارد. این دوخت دشوار و زیبا در طول سال‌های طولانی به دست زنان بلوچ حفظ شده و بخشی از فرهنگ و تاریج این سرزمین است. آنچه باعث حیات سوزن‌دوزی شده استفاده از آن در لباس‌های زنان منطقه و پیوند آن با زندگی روزمره مردم است. بلوچ‌ها در هر ناحیه کار متفاوتی تولید می‌کنند، مثلا سوزن‌دوزی خاص حوزه عشایری پیرانشهر، سراوان، زاهدان و... با هم متفاوت است. تا 30 سال پیش زنان هر منطقه لباس تولید شده در محل خودشان را می‌پوشیدند و بیننده بر اساس نقوش آنها می‌توانست حدس بزند این زن بلوچ متعلق به کدام ناحیه است. حتی در یک منطقه مثل سراوان کسی که ویژگی‌های کار ناحیه را می‌شناخت می‌توانست حدس بزند شخص متعلق به کدام روستا است، چون بعضی نقش‌ها یا ترکیب‌بندی‌ها خاص یک منطقه بوده و در نقاط دیگر استفاده نمی‌شد.

چون موضوع سوزن‌دوزی با لباس زن بلوچ گره خورده است این اشتباه پیش آمده است که هر چیزی را که زن بلوچ بپوشد به عنوان کار دست و هنر بلوچ می‌شناسند. در صورتی‌که امروزه بسیاری از لباس‌های بلوچی تحت تاثیر پاکستان، بلوچ‌های پنجاب، منجوق‌دوزی بنارس، طرح‌های افغانی و ازبک‌دوز هستند و فرهنگ‌های پوشش متفاوتی در منطقه به وجود آمده است. مهتاب نوروزی، زرخاتون و شهناز تعدادی از معروف‌ترین سوزن‌دوزهای قدیمی بلوچستان هستند که آثار تولید شده توسط آنها از ظرافت و زیبایی کم نظیری برخوردار است.

اما در سال‌های اخیر سوزن‌دوزی بلوچ هم با تغییرات زیادی روبه‌رو شده است. در طول سال‌های طولانی رنگ‌های مشخصی در این آثار مورد استفاده قرار می‌گرفته است، قرمز و نارنجی بیشترین کاربرد را داشته و رنگ‌های سبز، آبی، سفید و مشکی در کنار آنها دیده می‌شوند. از اواخر دهه 70 در بحث رنگ‌بندی نوآوری‌هایی به وجود می‌آید و در دوره‌هایی برای تهیه پارچه یا نخ از رنگ‌های نامانوسی استفاده شده که ارتباطی با این کار و فرهنگ قدیمی آن ندارد. مثلا استفاده از نخ صورتی به دلیل توجه به سفارش مشتری‌ها و علاقه آنها به تنوع در رنگ بسیار زیاد شد.

مواد مورد استفاده در سوزن‌دوزی قدیم کاملا ارگانیک بوده و در همان محل تهیه می‌شده است. پارچه مورد استفاده از الیاف پشم بز، گوسفند یا پنبه بافته می‌شده و از نخ ابریشمی که در همان ناحیه تولید می‌شده برای دوخت کارها استفاده می‌کردند. برخلاف تصوری که از خشکی و برهوت بلوچستان وجود دارد تا دهه 50 بسیاری از مردم آنجا پرورش کرم ابریشم داشتند و نخ مورد نیاز خود را تولید می‌کردند، اما امروزه پرورش کرم ابریشم وجود ندارد و در نتیجه استفاده از نخ ابریشم نیز منسوخ شده و نخ کاموای پاکستانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

برای بررسی کیفیت کار سوزن‌دوزی نکات مختلفی مورد توجه قرار می‌گیرد. مهم‌ترین ویژگی کارها دوخت آنها است، یعنی علاوه بر آنکه پشت کار باید تمیز باشد، بر روی کار اصلا نباید رنگ پارچه زمینه دیده شود. دیده شدن پارچه از زیر دوخت‌ها، به غیر از کیفیت کار دوزنده به دلیل کیفیت و تناسبات نخ و پارچه است. نخ و پارچه‌های قدیمی با هم تناسب بیشتری داشتند، اما الان پارچه‌های خوبی در کار استفاده نمی‌شود. پارچه مناسب اگر در نور دیده شود باید تار و پود آن برهم عمود بوده و قابل شمارش باشد، همچنین تار و پود آن هنگام دوخت جمع نشود. پارچه‌های‌ فعلی جمع‌شدگی بیشتری نسبت به قدیمی‌ها دارند اما سوزن‌دوزها با این پارچه راحت‌تر هستند، چون تراکم کمتری دارد و به راحتی می‌توانند تار و پود آن را پیدا کنند.

طرح‌های سوزن‌دوزی به شکل ذهنی روی پارچه دوخته می‌شود و نقش اصلی را بر اساس شمارش تار و پود پارچه در دو مرحله پیاده می‌کنند. در مرحله اول نقش‌های عمودی و در مرحله دوم نقوش افقی را روی پارچه دوخته و بعد با دوخت‌های متنوع داخل آن را پر می‌کنند. امروزه نمونه‌های چاپی سوزن‌دوزی هم وجود دارد که نقش از قبل روی پارچه چاپ شده است، اما دوخت این کارها به ظرافت شیوه سنتی نیست چون شمارش تار و پود پارچه باعث می‌شود کار نظم هندسی بهتری پیدا کند.

ویژگی دوم در کیفیت آثار حفظ نقوش سنتی است زیرا اگر نقش‌های مورد استفاده در سوزن‌دوزی تغییر کنند، این کار هیچ هویتی از آن منطقه ندارد و فقط یک زن بلوچ دوزنده آن است. نکته دیگر هماهنگی نقش‌ها، قرینه‌گی و دقیق بودن گوشه‌های کار است. هرچند با توجه به دوخت دستی و شمارش تار و پود پارچه، هم اندازه بودن دقیق طرح‌ها امکان ندارد، اما دوزنده‌ها تلاش می‌کنند این موضوع را رعایت کنند تا اندازه طرح‌ها در تمام کار یکسان باشد.

احیای نقوش قدیمی از نکاتی است که اهمیت ویژه‌ای دارد. بعد از تاسیس سازمان صنایع دستی به دوزنده‌ها سفارش کار داده شد و تعدادی از نقش‌های سوزن‌دوزی ساده شده و برای استفاده در لوازم کاربردی زندگی شهری انتخاب شدند. کنار گذاشتن نقوش دیگر باعث شد شیوه دوخت و اسامی نقش‌هایی که مورد استفاده قرار نگرفتند فراموش شود. به عنوان مثال یکی از نقش‌ها در بین دلال‌ها به نام گل لاله شناخته می‌شود اما اسم قدیمی آن را بیشتر سوزن‌دوزها نمی‌دانند چون در سال‌های کار برای سازمان صنایع دستی از این نقش استفاده نکرده‌اند. اما سوزن‌دوزهای قدیمی به این نقش "گل دست به سر" می‌گفتند. با توجه به اینکه اسامی نقوش بار مردم‌ شناسی دارد و ریشه هر کدام از آنها به جایی برمی‌گردد، باید از انحراف یا بدعت در آنها جلوگیری کرد.

یکی از نکاتی که در مورد لباس‌های سوزن‌دوزی شده بسیار مورد توجه قرار می‌گیرد، قیمت بالای آنها است. با وجود اینکه سیستان و بلوچستان از مناطق محروم کشور است، استفاده از این لباس‌های گرانقیمت در بین زنان رواج دارد و آنها برای خرید یک دست پیراهن و شلوار در حدود یک میلیون و پانصد تا دو میلیون و پانصد هزار تومان پرداخت می‌کنند. با توجه به سختی کار، تعداد دوزنده‌ها بسیار کمتر از گذشته است و در حال حاضر حدود 200 نفر به این کار مشغول هستند. دوخت هر لباس حداقل 3 ماه و نیم زمان می‌برد و در بهترین حالت سالی 800 دست لباس تولید می‌شود که این تعداد به نسبت زن‌های بلوچ کم است و لباس‌ها توسط افراد محلی استفاده شده و چیزی برای عرضه در بازارها باقی نمی‌ماند.

از چند سال قبل دلال‌ها و فروشندگان برای تولید لباس‌های سوزن‌دوزی به سراغ زن‌های افغان رفتند و تمام آنچه به عنوان سوزن‌دوزی دستی در بازار پیرانشهر یا زاهدان به فروش می‌رسد کار زنان افغان است که قیمت و کیفیت آن به مراتب پایین‌تر از کار بلوچی است. همچنین کارهای ماشینی به وفور در پاکستان، چین، مشهد و یزد تولید می‌شود که بسیار ارزانتر از کار دستی هستند و بعضی از آنها به صورت رول پارچه در ایران تولید می‌شود. اما نکته اینجاست که همه این کارها به عنوان کار دست زن بلوچ معرفی می‌شود و با توجه به عدم شناخت افراد، کارهای ماشینی در تهران و شهرهای دیگر به عنوان کار دست به فروش می‌رسند.

اما چگونه می‌توان در لباس‌های شهری از دوخت‌های بومی استفاده کرد؟ اولین موارد استفاده از سوزن‌دوزی بلوچ در لباس‌های شهری به دهه 40 و فعالیت‌های "ماه‌منیر جهانبانی" برمی‌گردد که در تهران لباس‌های مدرنی با استفاده از سوزن‌دوزی بلوچ برای زنان اشراف طراحی کرد. در واقع جهانبانی رابط بین فرهنگ تهران و بلوچستان بوده و به دلیل حضور پدر نظامی‌اش در بلوچستان، جذب سوزن‌دوزی شده و به زنان بلوچ سفارش کار می‌دهد. او برای استفاده از این دوخت‌ها در طراحی لباس‌های مدرن، فقط در رنگ‌بندی و ترکیب نقوش دست برده و در فرم اصلی نقوش تغییری ایجاد نکرد.

با توجه به اینکه استفاده از سوزن‌دوزی در لباس‌های بلوچ به موضوعی عادی برای زنان منطقه تبدیل شده، در بسیاری از موارد توجه و مراقبتی در مورد این لباس‌ها صورت نگرفته و پس از مدتی استفاده دور انداخته می‌شوند. اما در شهرهای دیگر این کار به عنوان اثر هنری دیده می‌شود که باید مورد توجه و مراقبت قرار گیرد تا به خوبی حفظ شود. اما در حال حاضر آنچه در تهران و دیگر شهرهای بزرگ به عنوان کار سوزن‌دوزی ارائه می‌شود، کارهای ماشینی است و حتی کار دست زنان افغان هم در تهران موجود نیست. استفاده از سوزن‌دوزی دستی در شهرها به دو صورت امکان‌پذیر است. تولید لوازم کاربردی مانند رومیزی و یا استفاده از آنها به عنوان تابلوی تزئینی یکی از این امکانات است. شکل دوم استفاده از آن در طراحی لباس است که برای این کار طراح لباس باید از ویژگی‌های این کار مانند هندسی بودن و زوایای آن اطلاع داشته باشد تا بتواند از آنها در طرح خود استفاده کند.

انتهای پیام/

مریم درویش