به گزارش خبرنگار مد و لباس هنرآنلاین، یکی از سنت های ویژه شب یلدا، سفره یلداست که مملو از انواع میوه های رنگین پاییزی، شیرینی و آجیل مخصوص این شب است. در گذشته این سفره رنگین بر روی کرسی ها تزئین می شدند ولی امروزه این سنت با توجه به زندگی شهری تا حدی دستخوش تغییر شده اما آنچه این سنت کهن را ایرانی‌تر می‌کند استفاده از یک پارچه سنتی همچون ترمه به عنوان سفره است. به همین مناسبت بد نیست درباره این پارچه اصیل ایرانی و تاریخچه هنر ترمه بافی در نزد ایرانیان بیشتر بدانیم.

ترمه، نوعی پارچه گران‌بهای بافته‌شده از الیاف بسیار لطیف است که از صنایع دستی نساجی نفیس ایران محسوب می شود. ترمه با طرح‌های بسیار متنوعی در نقاط مختلف ایران بافته می‌شود و ترمه اصفهان به زیبایی بسیار معروف است. نقش‌های منحنی مانند بته جقه و گل‌های شاه‌عباسی در رنگ‌های مختلف در ترمه به کار می‌رود.

برای ترمه‌بافی از ابریشم و پشم مرغوب با الیاف بلند استفاده می‌کنند. نخ‌ها با رنگ‌های گیاهی و مواد مصنوعی طبیعی، و بیشتر به رنگ‌های عنابی، قرمز، سبز، نارنجی و مشکی رنگرزی می‌شوند. برخی از نقش‌های متنوع ترمه بافی عبارتند از بته جقه، گل‌های شاه عباسی، بته خرقه، شاخ گوزنی، امیری، راه راه (محرمات)، بته سروی و بته بادامی.

تاریخچه هنر ترمه بافی

در آغاز زرتشتیان پایه گذار این هنر بودند و از آن برای دوخت شلوارها و جامه های مخصوص مراسم و جشن های خود استفاده می کردند که از نوع راه راه آن (محرمات) به عنوان شال کمر استفاده می کردند. معمولا ترمه را با بته جقه های آن می شناسند که خود داستان و توصیفی دارد که نقش آن برگرفته از سروی خمیده است که ریشه در فرهنگ اصیل زرتشتی دارد که علاوه بر فروتنی و خضوع در برابر معبود (اهورامزدا) داستانی این چنین دارد که زرتشت پیامبر قدیم ایران زمین این درخت بهشتی را در پیشگاه آتشکده کاشت و از آن به بعد بعنوان نقشی نمادین و مقدس در نفیس ترین پارچه یعنی ترمه از ان استفاده شد و می شود.

در گذشته نقش‌های ترمه را به روش انگشتی ایجاد می‌کردند ولی امروزه از دستگاه چهاروردی (که برای شعربافی و نساجی سنتی به کار می‌رفت) استفاده می‌شود. ترمه‌بافی از اوایل دوران صفویه در اصفهان رواج داشته ولی اکنون در حال منسوخ شدن است و تنها در استان یزد بافته می‌شود و در استان‌های دیگر به فروش می‌رسد. بسیاری از فروشندگان در استان اصفهان و تهران برای اینکه مشتری‌های خود را حفظ کنند پارچه‌ها را بافت استان خود اعلام می‌کنند. ترمه رضایی شاخص ترین کارگاه بافندگی ترمه در ایران است که هنوز بصورت نیمه دستی در این کارگاه بافته میشود.

در آغاز پیدایش همه ترمه‌ها کاملا دستباف و بدون دخالت هیچ دستگاهی بافته می شده است که بعدها در قرون بعد کم کم دستگاههای سنتی بافت ترمه ساخته شد و تا همین چهل پنجاه سال گذشته هم ترمه ها باهمین دستگاه ها بافته می شده است که با ورود صنعت و دستگاه های ریسندگی و بافندگی این هنر اکنون به صورت تمام ماشینی در کیفیت و ضخامت های مختلف از جنس ابریشم و در اندازه های پهنا 90 و 95 و 1 متر و 120 و 140 و 150 و 180 و 2 متر و حتی پهنا 3 متر هم با توجه به کاربرد آن بافته می شود. از معروفترین و باقدمترین کارخانه های بافت ترمه میتوان به گروه کارخانه های ترمه رضایی _ ترمه هاشمی_ ترمه حسینی _ ترمه سالاری و ترمه قدیری و چندین کارگاههای کوچک بافت ترمه دیگر اشاره کرد.

از نظر ارزشی اول ترمه های قدیمی از جنس کرک و پشم به خاطر دستباف بودن و قدیمی بودنشان از گرانترین و نفیس ترین ترمه ها هستند که در انواع سوزنی و بقچه ای و شال ترمه شامل راه راه و محرمات و شال چارقدی و شال بندی و شال اتابکی و شال کشمیری و شال یزدی بافته می شده است که متداول ترین نقش های به کار رفته در آن ها بته جقه_گوزنی_درختی و گل بنفشه است. در این ترمه ها که به ترمه اصل مشهورند و در اصفهان روی آن معمولا با سرمه اصل (سیم نقره با روکش آب طلا) دوخت سرمه دوزی می شود که قیمت این دست بافته ها گاهی تا چند میلیون تومان ارزش دارد. در رده دوم از نظر ارزش ترمه های ابریشمی هستند که تنوع رنگ و نقش و اندازه زیادی دارند و بستگی به جنس و الیاف از متری 5000 تومان تا متری 100 هزار تومان هم فروخته می شود و در چندین نوع بته بته ای و کتیبه ای و راه راه و پانلی وجود دارد. از این ترمه ها امروزه برای دوختن سرویس ترمه عروس شامل: رومیزی پذیرایی و ناهار خوری، بقچه و رو اپنی، رو مبلی و کوسن، تو ویترینی و زیرگلدونی، رو تختی و پاتختی و میز آرایشی، جاقرآنی و جا نماز و سجاده، جادستمالی و قابی عروس، بالش سنتی و امروزه حتی در پرده و تزیینات جانبی و حتی در تزیین سرویس آشپزخانه و حتی در سرویس نوزاد(سیسمونی) استفاده می شود و در برخی شهرها (به خصوص اصفهان) به عنوان رسم و به خاطر شگون دار بودن آن حتی نوع سرمه دوزی شده آن را روی جهاز عروس می گذارند.از ارزش مادی و معنوی ترمه همین بس که در قباله عروس یک تاقه شال ان حتما در قباله قید میگردد.

در رده آخر ترمه ها از نظر ارزشی ترمه های نخی است که به خاطر ارزان بودن برخی در سرویس ترمه عروس و در سرمه دوزی هم استفاده می کنند و در مشهد روی آن خامه دوزی می کنند ولی در کل بیشتر کاربرد این ترمه های نخی امروزه درمراسم های مذهبی و سوگواری ها و یادبودها است.

منبع: ترمه اصفهان