هنرآنلاین-آزاده یاسمن نبی‌زاده به همراه همسرش علی خطیب شهیدی بالغ بر چندین سال است که در زمینه پژوهش و تولید پارچه‌های سنتی این مرز و بوم کار می‌کنند. آنچه می‌خوانید گفتگویی است ماحصل لبخند و شربت بهار نارنج در گرمای تابستان. - چه اتفاقی سبب شد که به سمت پژوهش بر روی پارچه‌های سنتی بروید؟ خطیب شهیدی: در حقیقت قبل از اینکه ما پارچه‌های سنتی را به این شکل شروع کنیم، همسرم به بافت پارچه با استفاده از دستگاه‌هایی که بر اساس تکنیک اروپایی بود، می‌پرداخت اما پس از مدتی تصمیم گرفتیم که در کنار این پارچه‌ها مدل‌های دیگری را اضافه کنیم که طبعا پارچه‌های صنعتی به کار ما نمی‌آمد. پارچه‌هایی که در طرح‌های ما استفاده می‌شد عموما دست باف بود به همین خاطر نیاز به پارچه‌هایی با همین شکل داشتیم و این امر سبب ایجاد انگیزه ابتدایی ما برای جستجو در این زمینه شد اما زمانی که به دنبال این گونه پارچه‌ها رفتیم متوجه مشکلات عدیده در این حوزه شدیم. در واقع یا پارچه‌ای تولید نمی‌شد و یا اینکه اگر تولید می‌شد از کیفیت بسیار پایینی برخوردار بود و تقریبا صنایع پارچه سنتی رو به انقراض میرفت. ضمن اینکه تولید کننده و بافنده‌ها میانگین سنی بالای 70سال داشتند و حضور نسل جوان برای ادامه کار بسیار کمرنگ بود. به همین خاطر شروع به تحقیقات میدانی کردیم که پس از بررسی ۱۵ کارگاه در کاشان با یکی از آنها مشغول به کار شدیم. ابتدا بر روی پارچه سنتی کاشان معروف به «شعر» اقدام کردیم چرا که هم کاشان برای نظارت بر کار به تهران نزدیک بود و هم شعر بافتی ابریشمی دارد که در کنار پارچه‌های پشمی شکل بهتری می‌یافت و به نوع طراحی ما نزدیک‌تر بود اما به مرور کار گسترش یافت و عملا به انواع دیگری از پارچه‌ها نیز کشانده شد. آزاده یاسمن نبی زاده گفته‌های همسرش را پی می‌گیرد و می‌گوید: من در دانشگاه هنر با بافت آشنا شدم. در این واحد درسی بافت از طریق ماشین آلاتی که متعلق به کشور فرانسه بود به ما آموزش داده می‌شد. در ابتدا کار را با نوعی پارچه که نزدیک به موج بافی بود آغاز کردم اما دستگاه معتلق به اروپا بود. همین امر باعث شد که سال‌ها آرزو کنم تا بتوانم پارچه سنتی ایران را با روش اصیلی که متعلق به این مرز و بوم است ادامه دهم. زمانی که در دانشگاه واحد «اسطوره و تاریخ بافت» را می‌گذراندم به این فکر می‌کردم که چرا رشته‌ای با این قدمت اینچنین مهجور مانده و کسی به آن نمی‌پردازد؟ این هنر سینه به سینه به ما رسیده و ما بدون هیچ اقدامی برای ارائه روح هنر ایرانی بر روی آن، این بخش را به دست ماشین آلات و واردات سپرده ایم. آیا در سطح شهر فروشگاه‌هایی برای عرضه پارچه‌های سنتی داریم؟ آزاده یاسمن نبی زاده لبخند می‌زند و می گوید: من هم چنین فروشگاه‌هایی را هرگز ندیده‌ام چرا که عموما این حوزه فعال نیست. ما نیز تا اسفند سال گذشته در فروشگاه خودمان به ارائه لباس‌هایی با طرح ایرانی و با استفاده از این نوع پارچه‌ها می‌پرداختیم که بنا بر دلایلی امروز در خانه به کار ادامه می‌دهیم و با مشتریان خاص خود کار می‌کنیم. نظرتان در مورد نمایشگاه های دائمی که توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سطح شهر راه اندازی شده چیست؟ نبی زاده: متاسفانه در نمایشگاه‌های دولتی قول و قرارها آنچنان که باید انجام نمی‌شود. تبلیغات به صورت گسترده نیست و تنها عده معدودی از کارها بازدید می‌کنند که سبب پایین آمدن فروش و بازدهی کار می‌شود. اما قاعدتا هر حرکتی در این حوزه به شرط تداوم می‌تواند موثر باشد. قیمت کارهایی که امروز ارائه می‌کنید در چه حدودی است؟ خطیب شهیدی: هر متر پارچه ابریشمی ۲۵۰ هزار تومان است و تولید هر لباسی با این پارچه به صورت متوسط ۷۰۰ هزار تومان تمام می‌شود. این در حالی است که نوعی پارچه در روستای زواین مشهد وجود دارد که اخیرا متوجه آن شده‌ایم. یک متر از این نوع پارچه خاص با قیمت ۱ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان به فروش می‌رسد که غالبا برای جهیزیه عروس تهیه می‌شود و اهالی روستا به عنوان یک سنت آن را حفظ می کنند. این قیمت برای قشر متوسط جامعه بسیار بالاست، چه کار می‌توان کرد که خرید این نوع پوشاک به سطح زندگی اجتماعی مردم و اقشار مختلف وارد شود؟ خطیب شهیدی: درست است که قیمت هر دست لباس با این نوع پارچه ۷۰۰ هزار تومان است اما با توجه به زمان صرف شده و نیروی کاری در کنار ابریشم بودن پارچه قابل توجیه است. دستباف بودن و حاصل ذوق و سلیقه دست بودن یک کار به نوع قیمت آن می‌ارزد. ضمن اینکه در جامعه ایران نیز شاهد آن سطح از درآمد هستیم که از عهده این نوع هزینه‌ها برآیند.این مساله ویژگی کار ماست که نمی‌توان روی آن ارزش گذاری کرد. به هر صورت هر نوع کالا با قیمت‌های متفاوت مشتری خود را نیز دارد. این درست است اما با توجه به سیاست فرهنگی و فکر دولت که درصدد زنده کردن سنت‌ها و آیین‌های برجسته است، چطور می‌توان این سطح قیمتی را کاهش داد؟ خطیب شهیدی: در برخی از روستاهای ما استفاده از پارچه سنتی حتی با قیمت بالای آن به دلیل اینکه نوعی ارزش سنتی است هنوز هم رایج است. استفاده از کیمونو در ژاپن نیز دارای چنین شرایطی است. به طور حتم کیمونو لباس ارزان قیمت و روزمره مردم ژاپن نیست اما هر فرد در طول زندگی یک بار برای خرید آن اقدام می‌کند این در حالی است که دولت نیز به بافندگان این نوع لباس‌ها در این کشور کمک می‌کند اما باز کیمونو لباسی گران قیمتی محسوب می‌شود. واقعیت این است که ما در این بخش دچار کمبود هستیم. نمی‌توان گفت باید فرهنگسازی کرد چرا که این واژه حجم خاصی دارد اما به نظر من تبلیغات برای زنده نگه داشتن هنر و میراث فرهنگی ما بسیار موثر است. برای گسترش تولید در پارچه سنتی چه می‌توان کرد؟ خطیب شهیدی: واقعیت این است که صنایع مدرن پارچه ما با مشکلات عدیده‌ای مواجه است و وقتی عمده‌ترین بخش تولیدکننده پوشاک ما دچار ضعف است چطور می‌توان برای صنایع سنتی که خود توجه ویژه‌ای را می‌طلبد، منتظر بود. در جهان امروز قبل از تولید باید به سراغ بازاریابی محصول رفت که به نظر می‌رسد ما در این حوزه مشکل داریم. قواعد و قوانینی که برای حوزه پوشاک وجود دارد به حدی دست و پا گیر است که نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند بلکه به مسائل و سختی های کار می افزاید. ما برای تبلیغ کار نمی توانیم در هیچ مجله‌ای اقدام کنیم. دریافت مجوز شو لباس به حدی دست و پا گیر است که در کارایی و کارآمدی این حرکت مشکل ایجاد می کند. ما در تئاتر نیز شاهد نمایش توسط عده‌ای بازیگر هستیم حال چه تفاوتی دارد که اگر این تئاتر را با موضوع لباس به اجرا درآوریم. حتی در فضای مجازی نیز برای کار مشکل داریم. مدلینگ داشتن بخشی از کار حوزه طراحی است که ما اجازه استفاده از آن را نداریم. عمدتا مشتریان شما از چه طریقی با شما ارتباط برقرار میکنند؟ نبی زاده: نمایشگاه‌هایی که برپا می‌کنیم در کنار مشتریانی که به صورت دهان به دهان با ما آشنا می‌شوند، بازار ما را شکل می‌دهند. ضمن اینکه در همین حد نیز مشتریان خارجی و توریست‌هایی که قصد خرید سوغات دارند نیز به ما مراجعه می‌کنند. متاسفانه به نظر می‌رسد که توریست‌های دیگر کشورها بیشتر به فرهنگ و آداب و رسوم ما اهمیت می‌دهند. اجرای قوانین ثبت اثر برای شما به عنوان یک طراح چقدر موثر است؟ نبی زاده: چطور می‌توانیم چنین قانونی داشته باشیم وقتی که طراحان در حال کپی کردن آثار از دست یکدیگر هستند. به نظر می‌رسد از لحاظ اصولی نیاز به یک ساماندهی هستیم. ثبت و حمایت آثار از لحاظ قضایی می‌تواند کمک موثری به این حوزه داشته باشد اما آیا با این شرایط اجرایی است؟ خطیب شهیدی: فکر نمی‌کنم بدون رعایت شدن قانون کپی سازی در تمام حوزه‌ها این امر امکانپذیر باشد. ضمن اینکه مراحلی که برای ثبت اثر در سازمان‌ها وجود دارد که بسیار طولانی است و باعث پشیمانی طراحان می‌شود. ویژگی یک لباس اصیل و سنتی و در واقع ایرانی- اسلامی چیست؟ نبی زاده: لباسی است که ریشه در آداب و سنت یک جامعه دارد که بسته به تاریخ و جغرافیای مناطق کاملا متفاوت است.ما در طراحی و انجام کارها به پژوهش می‌پردازیم که گاهی بسیار عمیق‌تر از کارهایی است که در این حوزه انجام می‌شود اما در نهایت اثری که خلق می‌شود یک کار ایرانی است که نمی‌توان به آن سنتی گفت. امروز هر لباسی با هر ویژگی به نام لباس سنتی یا ایرانی- اسلامی وارد بازار می‌شود. ما در دوران دانشگاهی استاد طراحی لباسی که داشتیم به ما اعلام می‌کرد که از روی لباس‌های ویترین مغازه‌ها کار کنید و عملا چیز تازه‌ای به ما نمی‌آموختند. اگر در نحوه آموزش دانشگاهی به همین منوال حرکت کنیم، شاهد اتفاق تازه‌ای نخواهیم بود. آیا از طرف میراث فرهنگی یا سازمان دیگری مورد حمایت قرار گرفته‌اید؟ خطیب شهیدی: نه از سوی میراث فرهنگی و نه هیچ بخش دیگری وام و کمکی دریافت نکرده‌ایم. حتی در یک دوره برای زنده کردن هنر عبای نائین طرح توجیهی ۴۰ صفحه‌ای ارائه دادیم که نتیجه آن تنها سفرهای مکرر من به اصفهان و دیدن مسئولین بود و هیچ نتیجه دیگری حاصل نشد این در حالی است که برخی از افراد وام های سنگینی برای کارهای بی‌ربط دریافت می‌کنند که بازدهی فرهنگی و هنری آن معلوم نیست. به عنوان یک طراح خواستار چه اقدامی برای بهتر شدن حوزه مد و لباس هستید؟ نبی زاده: این مسئله تنها مربوط به حوزه لباس نیست بلکه ما در مسائل مربوط به این عرصه نیز دچار مشکلات و سردرگمی هستیم. دیده‌ام که در روستا افراد برای تطبیق زندگی با حالت سنتی خود سعی در حرکت به سمت مدرنیته دارند که خود باعث تضاد فرهنگی می‌شود. مثلا بسیاری از افرادی که قبلا به کار بافت پارچه می‌پرداخته‌اند بعد از رفتن به دانشگاه و فارغ‌التحصیل شدن از رشته‌ای که کاربردی نیست دیگر نمی‌توانند وارد کارهای گذشته شوند این در حالی است که در رشته تحصیلی خود نیز کاری پیدا نمی‌کنند. اینگونه مسائل به موازات یکدیگر سبب آشفتگی می‌شود. ضمن اینکه میانگین سنی بافنده‌ها بالاست و ما نیاز به تربیت نسل جدید در این کار داریم. ایجاد انگیزه برای کار کردن جوانان یکی از دلایل افزایش قیمت در تولید پارچه‌های سنتی است. گزارش تصویری مرتبط گفتگو از سمیه باقری انتهای پیام/۶۱