سرویس تئاتر هنرآنلاین //

برای مرور خاطرات سال‌ها فعالیت هنری انوشیروان ارجمند آن هم به بهانه برگزاری بزرگداشت‌ این هنرمند فرهیخته در مراسم اختتامیه جشنواره تئاتر فجر، برزو بهترین گزینه بود تا روبروی پدر بنشیند و با او شش دهه حضور مستمر در تئاتر و خاطرات ایام گذشته را ورق بزند. اما به‌رغم میل باطنی برزو به دلیل حضورش بر سر صحنه فیلمبرداری این مجال مهیا نشد و به پیشنهاد او، دوست صمیمی‌اش جواد یحیوی در گپ و گفتی خواندنی پای حرف‌های شنیدنی این پیشکسوت تئاتر ایران نشست.

آنچه در ادامه می‌خوانید ماحصل گفت‌وگوی صمیمانه جواد یحیوی با انوشیروان ارجمند در دفتر خبرگزاری هنر ایران به بهانه برگزاری بزرگداشت این هنرمند مطرح و پیشکسوت عرصه تئاتر کشورمان در مراسم اختتامیه سی‌ودومین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر است.

- یحیوی: برای من افتخاری است که روبروی شما نشستم جناب ارجمند و خیلی وقت بودم که مترصد بودم و دلم می‌خواست که فرصتی پیدا کنم تا یکی از گفت‌وگوهای بین من و شما، به عنوان کسی که هم حق استادی به گردنش دارید و از شما آموخته و هم حق پدری به گردنش دارید برای اینکه مهربانی‌های شما را دریافت کرده، را کسی شاهد و ناظر این گفت‌وگوها هم باشد.

در حالی‌که اینجا نشستیم تا در فضاهای حرفه‌ای و احوالات زندگی شما بیشتر گفت‌وگو کنیم و فکر می‌کنم که جای خیلی از حرف‌های دیگر نیز در این گفت‌وگوها خالی است، اما چاره چیست وقتی می‌خواهیم به دنیای یک شخصیتی در حوزه فرهنگ و هنر، شخصیتی با ویژگی‌های شما نزدیک بشویم ناگزیریم تا بر اساس یکسری نشانی‌ها، کروکی‌ها و آدرس‌هایی که لابه‌لای این سوال و جواب‌ها به دستمان می‌رسد خودمان را آهسته آهسته به دنیای شما نزدیک‌تر بکنیم و کمی حرف‌ شما را بیشتر بفهمیم و با نگاه شما به این جهان بیشتر آشنا بشویم.

من دلم می‌خواهد که حالا که یک بار این فرصت پیش آمده و قرار است که این حرف‌ها ثبت و ضبط بشود از اول اول شروع کنیم. خیلی‌ها شما را خراسانی می‌دانند اما شما بخش عمده‌ای از فعالیت‌های خودتان را بیرون از خراسان تجربه کردید، حتی محل تولد شما نمی‌دانم در آن روزها در قلمرو خراسان قرار می‌گرفته یا نه؟ برای همین شما به من بگویید خانواده شما در شهر خاش چه می‌کردند که شما در آنجا برای نخستین بار آفتاب را دیدید؟

ارجمند: خوشحالم با کسی مصاحبه می‌کنم که با او مثل پسرم راحت هستم و داشته‌هایش آنقدر غنی است که می‌تواند حتی یک ساعت بدون وقفه صحبت بکند و با طرح لپ مطلب به سوالش برسد. متشکرم از این همه لطف که به من داری.

پدر من نظامی بود و در آن زمان در جنوب کرمان یا بلوچستان در تیپ مستقل خاش مامور بود. البته قبل از انکه به خاش برویم مرحوم خواهر بزرگ من در مشهد به دنیا آمد، در خاش من دنیا امدم، در کرمان داریوش به دنیا امد و باز در خاش یک برادر دیگرم که الان اینجا نیست به دنیا آمد. به همین دلیل مردم آن خطه کاملا پدرم (سرکار ارجمند که بعدها سرتیپ شد) را می‌شناختند و همه از آن مرحوم به راستی، درستی، پاکی و صداقت یاد می‌کردند. اتفاقا پدرخانم من هم اهل زاهدان بودند و همسر من هم در زاهدان به دنیا آمده است.

- یحیوی: آن سال‌ها هنوز هیچ ارتباطی با هم نداشتید و خانواده‌ها همدیگر را نمی‌شناختند؟

ارجمند: نه اصلا هیچ ارتباطی نداشتیم. این آشنایی سال 1353 در مشهد به وسیله خواهر کوچک من که در تهران به دنیا آمده بود و آن روز در مشهد بود صورت گرفت و ازدواج پدید آمد. در هر صورت جای جای این مرز پرگهر پر از فرهنگ و اندیشه و بینش و سنت است و از قدیم اهل در آن مناطق اهل تسنن با شیعیان در کنار هم با صلح و صفا زندگی می‌کردند و از خانواده‌های هم دختر می‌گرفتند و با هم قوم و خویش می‌شدند. حتی این مسئله امروز هم وجود دارد و من بخاطر اینکه در دو سه سال اخیر در زابل و اطراف آن فیلمبرداری دارم به رای العین این ازدواج‌ها و همبستگی فرهنگی را می‌بینم.

به هر روی از خاش که آمدیم و در تهران مستقر شدیم من یادم می‌آید که نخستین دبستانی که رفتم دبستان غضائری بود در چهارراه امیریه سر خیابان فرهنگ. حالا نمی‌دانم چه قیاسی با رشته من دارد چیزی است که الان نمی‌توان به آن پرداخت.

- یحیوی: پس به هر صورت برای دبستان دیگر خودتان را به تهران رسانده بودید؟

ارجمند: بله، من 7 سالم بود که دایی‌ام با ماشین شخصی خودش من را به تهران آورد و پدرم و بقیه بعد از آن آمدند. البته باید بگویم که در دوران دبستان برای من از جهتی دوران سختی بود چون به دلیل اینکه مادرم در زمانی‌که من را حامله بودند مالاریا داشتند، من هم به این بیماری دچار بودم و حدود ده دوازده سال طول کشید تا مالاریا از بین رفت.

خانواده من خانواده ادیبی بودند. مادر موسیقی می‌دانست و به خوبی تار می‌زد، پدرم شعر می‌گفت و خلاصه آن خصلت دیکتاتوری و امر و نهی و رفتارهای ارتشی در وجودش نبود. البته این بخاطر این بود که خودش هم در بیرجند به دنیا آمده بود و مدتی هم در قائن تدریس می‌کرد و معلم مدرسه بود و فارغ‌التحصیل مدرسه شوکتیه بود و از همان قائن هم به دانشگاه افسری رفته بود.

این ادبیات و موسیقی در ذهن ما نطفه‌هایی را کاشت که ما با آنها بزرگ شده و رشد کردیم، چنانچه من در بین سال‌های 1333 تا 1335 تمام خطابه‌هایی را که قرار بود در مدرسه خوانده بشود را من می‌نوشتم و می‌خواندم.

من اولین جایزه‌ بازیگری‌‌ام را بخاطر بازی در نمایشی به نام "رضاقلی پسر نادر" در سال 1335 در همین تالار فرهنگ گرفتم. که اتفاقا یک جریان جالبی هم داشت زیرا در آن زمان صدای پرویز بهرام مُد بود و من هم در آن همان سن 15 سالگی این تُن را گرفته بودم و با صدایی که سعی می‌کردم شبیه صدای بهرام باشد شروع کردم به حرف زدن که؛ چه رنج‌ها بردم، چه ذلت‌ها کشیدم... در این بین حواسم نبود که نباید با دکور برخورد کنم و دستم را گذاشتم روی دکور که همه‌اش لوله بخاری بود، خلاصه تمام این لوله بخاری‌ها بود که از این طرف و ان طرف افتاد و تمام مردم و تماشاگران سیاه شده بودند.

این را هم بگویم که در آن زمان دبیری داشتیم به نام آقای اقبال که نسبت به نوشته‌های من یک انس و الفتی داشتند و همیشه من را به نوشتن تشویق می‌کردند و ارتباط من با ایشان طوری بود که این آقا هر مدرسه‌ای می‌رفت من هم پرونده‌ام را می‌گرفتم می‌رفتم آنجا.

یحیوی: پس در زمان دبیرستان مدرسه‌تان را عوض کردید؟

ارجمند: بله، دو سه بار از این دبیرستان به آن دبیرستان رفتم، بخاطر اینکه این آقایی که برای شما تعریف می‌کنم نوع تدریس‌شان طوری بود که تنبل‌ترین شاگردها هم اگر تکالیف‌‌شان را انجام نداده بودند سر کلاس نمی‌آمدند. حالا چه به درست یا به غلط شاگردها تکالیف اینشان را انجام می‌دادند چون حتی اگر کسی غلط هم انجام داده بود ایشان با سعه‌صدر و مهربانی آنقدر با او کار می‌کرد که کاملا متوجه بشود.

سر کلاس همیشه اولین کسی که برای خواندن انشا صدا می‌کرد من بودم. و جالب اینکه موضوعاتی که می‌داد این‌گونه بود که مثلا می‌گفت بساط یک مارگیری یا بساط یک پارچه فروش دوره‌گرد، یعنی تقریبا زیربنای نوشتاری ما را با قصه آشنا می‌کرد، یعنی نمی‌خواست که ما صرفا یک انشا را سرهم بندی بکنیم و بخوانیم. یادم می‌آید در دبیرستان فروغی بودیم که این دبیرستان مشرف بود به میدان امام حسین امروزی و آن زمان یک زمین خاکی بود و خیلی‌ها آنجا بساط می‌کردند. این آقای اقبال به ما گفت که برای موضوع انشان بساط یک مارگیر را بنویسید.

خدا رحمت کند همکلاسی و دوستی داشتم به نام کاووس دانایی که با هم رفتیم پای بساط مارگیری در همان کنار مدرسه و مشغول تماشاکردن بودیم که دانایی به من گفت دقت کن ببین مارگیر کنار یقه کت‌اش یه تیغ هست که دست‌اش را به آن می‌زند و بعد به مردم می‌گوید نیش مار با زهر خطرناکش روی او اثر ندارد. خب مردم هم تهییج می‌شدند و می‌خواستند ببینند که چگونه این اتفاق می‌افتد. بعد از اینکه شاگردش برای جمع کردن پول دورش را زد دقت کردم دیدم همانی بود که دانایی گفت و مارگیر دستش را درون کیسه کرد و مار گرفت و آورد جلوی صورتش در حین اینکه دستش را بالا می‌آورد انگشتش را کشید سر تیغی که کنار کتش بود و بعد کرد در دهان مار و بیرون اورد و خلاصه مردم هم تشویقش کردند و کار تمام شد. وقتی داشت بساطش را جمع می‌کرد من رفتم به او گفتم پیرمرد حقه‌باز چرا سر مردم را کلاه می‌گذاری؟ من دیدم که انگشتت را به تیغ کنار کت‌ات زدی. مارگیر به من گفت خیلی دلت می‌خواهد بدانی چرا این کار را می‌کنم؟ گفتم آره که دلم می‌خواهد، گفت نان ما آغشته به خون ماست.

من سرم را انداختم پایین و رفتم چون تا حالا چنین جواب قرص و محکمی از کسی نشنیده بودم و توقع نداشتم که یک نفر چنین جواب محکمی به من بدهد. و در واقع از همان زمان به بعد بود که کم کم با آشنا شدن با افراد جدیدتری کم کم به سمت هنر کشیده شدم.

- یحیوی: یک سوالی که دوست دارم بدانم اینست که آن زمینه فرهنگ و هنر، موسیقی و ادبیاتی که در خانواده شما بود و گوش شما را با فرهنگ و ادب آشنا کرد، چرا شما را نقاش یا موسیقیدان نکرد و چرا شما بازیگر شدید؟

ارجمند: من یک دایی ناتنی داشتم که ازدواج نکرده بود و خدارحمتش کند معمولا شب‌های جمعه می‌آمد خانه ما و همه ما بچه‌ها را، من و داریوش و خواهرم را برای دیدن تئاتر به لاله زار می‌برد. این یکسوی قضیه بود اما یکسوی دیگر قضیه این بود که آقای اقبال به من گفتند که آقای دکتر فروغ اداره‌ای را تشکیل دادند به نام اداره هنرهای دراماتیک و در آنجا فن بیان تدریس می‌کنند و به من توصیه کرد که حتما بروم آنجا چون حتما قبول می‌شوم. همان زمان پدرم که خیلی دوست داشت من طبیب بشوم من را در کلاس زبان شکوه برای آموزش زبان انگلیسی ثبت نام کرد، من هم همان ماه اول را که رفتم بعدش پول را گرفتم و رفتم نزدیک میدان بهارستان و همانطور که آقای اقبال گفته بود برای کلاس فن بیان ثبت نام کردم. خلاصه به این شکل وارد کلاس دکتر فروغ شدیم و با افرادی مثل پرویز فنی‌زاده، مرتضی اخوت و... همکلاس شدیم.

بعدها پس از آمدن آقای سمندریان از خارج و دایر کردن کلاس کارگردانی، کلاس‌های ما هم دوتا شد، یعنی همزمان کلاس کارگردانی و فن بیان رو با هم می‌رفتم و بدین شکل کم کم با بچه‌های تئاتر مثل آقای نصیریان، جعفر والی، جمشید مشایخی معاشر شدیم. از طرف دیگر داریوش هم در دبیرستان نظام شروع به کار نمایش کرد و او هم موفق بود.

- یحیوی: آقا داریوش از شما چند سال کوچک‌تر هستند؟

ارجمند: سه سال، البته یک ما یک برادر بین ما بوده که رفته است.

- یحیوی: پس شما اولین جایزه که در 15 سالگی گرفتید قبل از حضور در کلاس‌های دکتر فروغ و استاد سمندریان بود؟

ارجمند: بله اما از همان موقع و از همان جا این عشق در روح و روان من کاشته و آن جایزه خیلی روی من تاثیر گذاشت. خلاصه اینکه در ادامه این آشنایی‌ها کم کم کار اصلی من شد تئاتر به بدین شکل من به اداره تئاتر که زیر نظر اداره هنرهای دراماتیک بود راه پیدا کردم تا سال 1346 که آقای جلال ستاری پیشنهاد هنرپیشه دولتی را دادند.

- یحیوی: هنرپیشه دولتی یعنی چه؟

ارجمند: هنرپیشه دولتی یعنی اینکه وزارت فرهنگ و هنر سابق اینها را به استخدام دربیاورد. البته اینها نیز موظف بودند یا بازی بکنند یا کارگردانی کنند و هرگز پشت میز ننشینند. تا اینکه اواخر سال 1351 یا 1352 آقا نصیریان رئیس اداره تئاتر شدند و یک روز من صدا کرد و گفت برو مشهد چون قرار است در حاشیه کویر خانه‌های فرهنگ تاسیس بشود و باید تئاتر، موسیقی و هنرهای محلی آنجا رشد پیدا بکند منتها هر منطقه باید هنر بومی خودش را داشته باشد و اگر تئاتری کار می‌شود مضمون آن باید مربوط به همان خطه باشد. به این صورت سال 1354 من راهی شهرهای خراسان و حاشیه کویر از جمله گناباد، بیرجند، طبس، فردوس، تربت حیدریه، تربت جام، قوچان و... شدم. در واقع بعد از اینکه در این شهرها گروه راه تشکیل می‌دادیم و حدود یکی دو ماه با انها کار می‌کردیم و راه می‌افتادند به شهر بعدی می‌رفتم. البته خودم در فردوس ساکن شدم چون شهرکی آنجا ساخته بودند که امکانات خوبی داشت و ضمن اینکه از نظر رفت و آمد هم به شهرهای اطراف نزدیک بود.

- یحیوی: راستش من ترجیح می‌دهم که حرف‌های شما را قطع نکنم اما با توجه به اینکه قرار نیست در این گفت‌وگو همه کارنامه شما به صورت جز به جز ثبت بشود فکر می‌کنم اگر به یک نگاه‌های کلی دست پیدا کنیم بهتر باشد.

همزمان با جریان انقلاب و جنگ در ایران، طبیعی است که خیلی از هنرمندان تحت تاثیر این فضای اجتماعی سیاسی و فرهنگی شروع به کارهایی با موضوعات آرمان‌های این مردم و سرزمین کردند. می‌دانم که شما در آن زمان در این حوزه‌ها کارهایی کردید.

ارجمند: در بدو شروع انقلاب گروه‌هایی مثل قارچ از زمین ثبت می‌شدند که طبیعی است اینها تجربه درست و حسابی نداشتند. اما در اطاق تمرین من همیشه باز بوده و هست چون تمرین من جزیی از تدریسم بود. همان موقع خیلی از بچه‌ها می‌آمدند تمرین‌های ما را تماشا می‌کردند و سوال می‌پرسیدند.

من در مشهد گروهی تاسیس کردم به نام گروه طوس، که این گروه دو زیرگروه داشت که یکی از آنها گروه کارگردان بودبا سرپرستی علی آزادنیا و گروه دیگر از بچه‌های محصل تشکیل شده بود و در آن گروه کار تئاتر می‌کردند. این را هم اجازه بدهید بگویم که اولین کسی که در ایران کار مدهبی انجام داده من و گروهم بودیم به همراه علاء‌الدین رحیمی که امیدوارم همیشه خدا پشت و پناهش باشد. آقای رحیمی نمایش "روایت عشق" را با گروه من در اداره تئاتر شروع به تمرین کردند که من خودم نقش عمرسعد را بازی می‌کردم، زنده‌یاد رضا سعیدی نقش عبید را بازی می‌کرد و خیلی‌های دیگر مثل علیرضا سوزن‌چی، آقای الهی، عارف‌نژاد، آزادنیا، نائبی‌فرد و... در آن کار بازی می‌کردند. در خلال تمرینات یک مشکلی پیش امد و آقای رحیمی از کار جدا شدند و نهایتا با اصرار بچه‌های گروه من خودم کارگردانی را برعهد گرفتم و بالاخره آن را روی صحنه بردیم.

ادامه دارد...

انتهای پیام/32/