سرویس سینمایی هنرآنلاین: چه اهل هنر و سینما باشیم و چه نباشیم، "فروشنده" را ببینیم. چون: 1 ـ از زمان اولین اکران فیلم "فروشنده" و حتی قبل از آن، یادداشتها و نقدهای متعددی در مورد این اثر نوشته و منتشر شده است.
به نظر میرسد قسمت عمده این نوشتهها خارج از اعتدال است. گروهی از این فیلم با سینه سپر شده دفاع کردهاند و گروهی دیگر سخت از ساخته شدنش برآشفتهاند. موافقان افراطی اغلب در ستایش فرهادی نوشتهاند و یا دانش داوران اسکار و برق نخل طلایی را به رخ خواننده و مخاطب کشیدهاند. در مقابل مخالفان افراطی هم کینههای کهنه را ورق زدهاند و یا به فرموده، آنچه توانستهاند از اخلاق و دین به کار تخریب فیلم بستهاند. 2 ـ آنهایی که به روال روایی داستان معترضند و مثلاً تلفن نکردن همسایهها و بیمارستان به پلیس و... را گاف سینمائی میدانند، نشانههای سینمایی را یا ندیدهاند و یا نخواستهاند که ببینند. نه به خانه در حال ویرانی و تخلیه ساکنین ساختمان توجه کردهاند و نه به تابلوی عکس روی دیوار. آنهایی هم که به نامربوطی نمایشنامه "فروشنده" متمرکز شدهاند، فراموش کردهاند که جهان وطنی فیلم در همین تلفیق کامل میشود. در واقع فیلم، موضوعی انسانمدار دارد و نه جغرافیا محور. این وجهی از "فروشنده" است که با این ترفند موکدتر از "گذشته" در فیلم دیده میشود. رعنا (رعنایی که میتواند نمونه زنانگی باشد) زن کاملی نبود اگر نیمه دیگرش در تاکسی و کنار عماد دیده نمیشد. در کل "فروشنده" مبتنی بر منطق سینمائی فرهادی است. چه مورد پسند ما باشد، چه نباشد. از قضا سخت در دوبارهسازی این منطق بعد از فیلمهایی مثل "درباره الی" و... موفق است. این شیوه نقد و یا تمجید، بلایی است که سالهای دورتر بر سر فیلم "دستفروش" هم آمد بی این که بگویند چرا فیلم به جای لانگ شاتهای معمولی، با تصویر جنینی نارس در شیشه الکل آغاز شده بود. با این تفاوت که "دستفروش" متهم جناحهای سیاسی نشد و از این نظر اقبال با کارگردان همراهتر بود. البته همیشه این نقدهای غیرمبتنی بر خود اثر هنری وجود داشته و دارد. "شعر" جایی است که (در مقابل نثرهای ساده اداری و علمی و...) کلمه معنایی فراتر از معادلات و مترادفهای لغت نامهای پیدا میکند. تعبیر و تأویلهایی که گاهی میتواند حتی فراتر از ناخودآگاه شاعر باشد. (البته این موضوع به خودی خود نه حسن محسوب میشود و نه عیب.) "فروشنده" از این جهت شاعرانه است و باید با معیار خودش متر شود. 3 ـ بخشی از فروش فیلم "فروشنده" حاصل کنجکاوی حاصل از همین ضدتبیلغ های حاشیه فیلم است. 4 ـ اثر هنری ـ هنرمند ـ مخاطب، مثلثی است که فروشنده را میسازد. فیلم با نگاه و تعبیر شخصی بیننده کامل و نهایی میشود. با تجارب شخصی و با شیوههای قضاوتهای فردی و اجتماعی افراد. بنابراین فیلمی که یکی از بینندهها میبیند، الزاماً همانی نیست که دیگران دیدهاند. 5 ـ از همه افراد مذهبی و اخلاقی و خصوصاً علمای دینی دعوت میکنم؛ بدون اعتناء به نظرات و گزارشات دیگران این فیلم را تماشا کنند تا بیواسطه در خصوص اخلاقی یا غیراخلاقی بودن، تقبیح یا ترویج فساد اجتماعی، همسویی یا مغایرت با اصول مذهبی اسلام و... در مورد داستان و فیلم قضاوت کنند. تا دور از چاقوی ضامن دار دسته زنجانی، بغض و اشک مؤمنانه و ستاری رعنا را ببینند و صدای سیلی عماد را بشنوند و خود محتوای فیلم را با معیارهای "غیرتمندی" و تعاریف غالب جامعه از "غیرت" بسنجند. تا خود نظام دقیق عقوبتی را با دشنامها و کنایههای بسیار مقایسه کنند.
سعید فلاحفر