سرویس سینمایی هنرآنلاین: فیلم" دختر" به کارگردانی رضا میرکریمی وضعیت جامعه و خانواده را به عنوان عضو کوچکی از جامعه مورد توجه قرار میدهد. فیلم با نگاهی کاملاً تحقیقی به شکل غیرمستقیم زنگ خطر تفاوت و فاصله نسلها را به صدا درمیآورد و از بحرانی در میان خانواده که عضو کوچکی از جامعه است سخن به میان میآورد که در جامعه دیده میشود و نمایش این بحران و فاصله نسلها نشان از دغدغه فیلمساز به معضلات مبتلابه جامعه است. بحرانی که از عدم ارتباط نشات میگیرد و اگر به درستی با آن برخورد نشود به یک معضل تبدیل میشود و آسیب آن علاوه بر خانواده گریبان جامعه را میگیرد.
فیلم حکایتی آشنا دارد، دختر خانوادهای آبادانی به نام ستاره که به یک جمع دوستانه در تهران برای خداحافظی با دوست دیگرش که در حال مهاجرت به کاناداست به تهران دعوت شده، پدر خانواده مخالف است. دختر بدون اجازه پدر و به دور از چشم دیگران بلیت گرفته و با مادر هماهنگ کرده است عازم تهران میشود. همین باعث میشود که فرار ستاره از خانه و حرکتش به سمت تهران ملتهبتر و تابوشکنانهتر جلوه کند، اما ریزگردها مانع از پرواز هواپیما و برگشتن به موقع دختر به خانه میشوند. بنابراین سرگردان خیابانهای تهران میشود، وضعیتی که پدر را (سرکارگر پالایشگاه آبادان) هم به سوی تهران روانه میکند تا اصل کشمکشها در این کلانشهر شکل بگیرد.
در واقع پدر با سفر سیر و سلوکانهاش، جهانی دیگر را تجربه میکند همچنان که دختر نیز با پشت سر گذاشتن تنشهایی به واقعیتهای متفاوتی دست مییابد و دنیایی دیگر را کشف میکند. در دنیایی که دختر و پسرها آزادی را طور دیگری تعریف میکنند، در دنیای پدر و دختر هنوز هر چیزی چارچوب دارد و با رعایت خانواده و اخلاق صورت میگیرد. برای همین است که آنها بین افراد دوروبرشان تا این حد غریبهاند. اسم داستان هم به همین نکته اشاره دارد. سفر پدر ستاره یعنی احمد از جنوب به تهران بسیار یادآور سفر دکتر عالم (مسعود رایگان) فیلم" خیلی دور، خیلی نزدیک" به میان صحراست.
در آن فیلمِ دیگر میرکریمی، دکتر همهچیز را میگذارد و تکوتنها سفری ادیسهوار را آغاز میکند تا در نهایت به خودش برسد و به قول معروف رستگار شود. اینجا هم احمد عزیزی سفری را آغاز میکند که در نهایت به شناخت خودش و دوروبریهایش ختم میشود. اما فرقی که این دو مسافر با هم دارند در بستری است که برای سفرشان فراهم شده که در فیلم جدید میرکریمی چندان پرمایه نیست. با این رویکرد که در این فیلم، نگاه از بالا به پایین وجود ندارد و کل ایران را تهران نمیبینیم. دوربین به مهمترین شهر ایران یعنی آبادان نشانه گرفته شده که پالایشگاهش هزینه کل یک کشور را تأمین میکند. هرچند خود شهر نفتخیز نیست. اما نقش مهمی در اقتصاد ایران دارد.
آن وقت این پرسش به وجود میآید مگر میشود ساکنان شهری به این مهمی که بار یک مملکت را به دوش میکشند، با معضل ریزگردها در معرض خطر قرار گیرند؟ در این فیلم میبینیم مشکلات در هر شهر و روستایی، روزی تبعاتش گریبانگیر تهران میشود. درواقع سفر پدر از آبادان به تهران، و سرازیر شدن مشکلات به پایتخت است. و حال چهره واقعی و متفاوتی از پدر را نشان میدهد. پدری منفعل که پیشتر با برخی از تصمیماتش زندگی خواهرش را خراب کرده و حالا دارد این بلا را بر سر دخترش میآورد و در ضدیت با همه چیز است تا جایی که شخصیت عمه (مریلا زارعی) وارد داستان میشود. عمه، به وضوح آینده ستاره (ماهور الوند) است. عمه یکی از قربانیهای سرکوبهای برادرش است و حالا میخواهد مانع آن شود که آیندهی برادرزادهاش همچو او شود.
فیلمساز از همان گام ابتدایی و نخستین اثرش، "کودک و سرباز"، برای خود لحن سازی کرده و در فرم و محتوا بر اساس همان لحن تعیین شده که مختص و خاص میرکریمی است، به سراغ محتوایی متفاوت میرود و نتیجه و مفهوم فیلم کاملاً بومی شکل میگیرد. به همین دلیل، در مضمون برخورد نسلها، فیلم "دختر" مواجهه دو نسل را به تصویر میکشد و در قیاس با یکی دو ساخته اخیر میرکریمی فیلم سروشکلدارتری است و کارگردان سعی کرده برخلاف ساختههای اخیرش فیلم را با یک خط داستانیِ هرچند کمرنگ، قصهمحور پیش ببرد و همچنان که به رغم گرهافکنیها و گرهگشاییهای قابل پیشبینی و پیشپاافتاده، فیلم شروع کموبیش درگیرکنندهای دارد. اما طولی نمیکشد که بخش قابلتوجهی از انتظاراتی که فیلم با شیوهی روایت و فرم و روند قصهگوییاش ایجاد کرده، بیپاسخ و بیثمر رها میشود و داستان و شیوهی روایت از جایی به بعد بدون توجیه مناسب و منطقی، مسیر خود را عوض کرده و در تغییر جهتی کموبیش ناگهانی هر آنچه را که تا پیش از آن رشته بود پنبه میکند. اما حرف فیلم این است که حرفهای همدیگر را بشنویم و چون تم چنین است، نمیتوان بر خلافش عمل کرد، یعنی ساختار رواییاش را
کارگردان به گونهای بنا کرده که آدمها پرخاش کنند و در این میان موسیقی بهعنوان یک عامل زیباییدهنده استفاده شده، ضمن اینکه گاه مثل حرکات رقص ماشینها در اتوبان با آهنگ محسن یگانه، کارکردی متفاوت داشته.
استفاده از فضاهای خارجی نظیر پالایشگاه و جاده، دیدن شخصیتها و مکانها در لانگ شاتهای متوالی و… به فیلم هویتی متفاوت داده است. نماهای طولانی و حرکت آرامشدهندهی دوربین از بالا، چشم تماشاگر را نوازش میدهد. نمای هلیشات حرکت قطار از بالا و عبور از روی جاده برای قاب گرفتن خودروی پدر نیز بسیار چشمنواز است.
در "دختر" میر کریمی به دلیل حاکمیت قطعی فرمی و محتوایی، پدر ایرانی با اجرای مطلوب فرهاد اصلانی، نمایشی دلپذیر از تصادف نسلهاست و فرهاد اصلانی توانایی بازی حسی خود در ارائه نقش پدر را - با تضاد میان خشونت ظاهری و مهربانی درونی - در طراحی مناسبی به نمایش درآورده است. رضا میرکریمی از جزئیات غافل نبوده است. شخصیت ستاره با صدای نازک و دارای بغضش، حرفها با تماشاگر دارد. بیماری تنفسی او و استفاده از اسپری در نمایش هیجان و نگرانیهایش سهم خاصی دارد.
دختر به دلیل شرایط حاکم اجتماعی، همچون پسرِ فیلم "خیلی دور خیلی نزدیک"، از خانواده جدا میافتد و ادامه فیلم به بازسازی روابط پدر و دختر میپردازد. مردی که معلوم نیست ریشه ناراحتیاش کجاست. کم حرف میزند. عصبیمزاج است و حاضر نیست به حرف دخترش گوش بدهد. برخوردش با مردم حالتی طلبکارانه دارد. فیلمساز در شخصیتپردازی پدر خانواده به ورطه تناقض میافتد. در ابتدای فیلم برای دفاع از حقوق کارگران به شدت عدالتطلبانه، مهربان و منطقی صحبت میکند و همانجا در مواجهه با دخترش که برای گفتن حرفش از ترس میلرزد به قدری پرخاشجو و بیمنطق است که مخاطب این نداشتن تعادل روحی را درک نمیکند. دختر که برخلاف نهی شدید پدرش با هواپیما به سفری دوردست رفته، تن به فرار میدهد و در مقابل دوست خود از پدرش بدگویی میکند، ناگهان در صحنه انتهایی فیلم با 180 درجه تغییر از پدر در مقابل گلایههای عمهاش دفاع میکند، آن هم با این استدلال که "آبادان هم جزو انتخابهای من برای دانشگاه بوده ولی تو به بابا گفتی نبوده، بابا گناه داره" دختر جمله کلیدی و البته کلیشهای فیلم را در صحنهای که با دوستش درد دل میکند، بر زبان میآورد. "بابا همش میخواد منو کنترل کنه".
تغییر جهت فیلم از استمرار حول دختر، چرخیدن به پدر و غلتیدن به سوی عمه، آسیبرسان جدیاند. در صورتی که اگر روی رابطه پدر و دختر بیشتر کار میشد و مسئله فیلم واقعاً مسئله دختر میشد، ماندگاری فیلم تضمین شده بود. محکوم کردن نسل گذشته در وضعیت فعلی نسل حاضر، ندیدن (یا ندیدن تعمدی) تأثیر و نفوذ عوامل بیرونی بر محیط داخلی است و حتی قبل از آن، تحلیل جامعهشناختی ضعیف نیز باعث ضعف جدی در زیباییشناسی فیلم شده است. میرکریمی در "دختر" با روایت زندگی دختران سه نسل مختلف (خواهر، دختر، دختر خواهر) و نحوه مواجههاش با روحیه پدرسالارانه پدر، برادر و دایی (فرهاد اصلانی) کشمکش برای پیشبرد داستانش را شکل داده و همزمان دغدغههای همیشگیاش در فیلمسازی یعنی انسان و نگاهش به زندگی را پیش برده است.
یکی از اساسیترین تلاشهای میرکریمی در مقام کارگردان و رسیدن به تصویر درستی از کاراکتر درونگرای پدر داستان است. آقای عزیزی (فرهاد اصلانی) شخصیتی کمحرف و غیرمنعطف دارد. طبیعتاً مخاطب باید این جنس از رفتار را در خود فیلم درک کند و به اجبار سراغ برداشتهای شخصی و پیوست شده خودش نرود. این مهم در سکانسهای مربوط به کارگاه و البته نماهای هوایی پالایشگاه دست داده است.
در این نماها، عزیزی در نمای دور درمیان تجهیزات بزرگ و خشن پالایشگاهی حل شده و به نوعی به یکی از همانها بدل شده است. این نماها در تضاد کامل قرار دارند با نماهایی که از خانه و به طور ویژه اتاق خواب دختر نمایش داده میشوند. گویی در ابتدا میرکریمی از دو سر طیف رفتاری سخن میگوید، پدری زمخت و بد اخلاق و سرسخت و دختری ظریف و حساس اما سرسخت. سرسختی ویژگی مشترک این دو شخصیت است اما همزمان با ایجاد کشمکش و در ادامه روند نزدیک شدن این دو سر طیف به هم در اثر، یک سفر از حال به گذشته (سفر پدر به بهانه دختر به گذشتهای که با خواهرش داشته است) و تغییر در رفتار و منش شخصیتها، مدل پرداخت بصری فیلم هم تغییر میکند و نزدیکی بیشتری بین دو سر طیف میبینیم. نتیجه اینکه در ایستگاه نهایی پدر و دختر و خواهر همگی در زیر یک سقف به یک نقطه مشترک میرسند و آن این است که میفهمند هر دو در حق دیگری کمکاری و جفا کرده است و مقصر مطلقی وجود ندارد، اساساً مقصر بودن یا نبودن مهم نیست و تعامل است که هدف اصلی است.
حامد هوشیاری