فکری ارشاد: بله در ادامه مشکلات دیگری هم به وجود آمد. با افزایش رسانه ها و پر شدن دکه ها از روزنامه ها و مجله ها و هفته نامه های سینمایی و در کنار آن تعدد برنامه های رادیویی و تلویزیونی مرتبط با موضوع سینما. طبیعتا این برنامه ها نیاز به کارشناس داشت که به خاطر قحط الرجالی که در سینمای ایران بود خیلی از کارناشناسان وارد این عرصه شدند و کارشناس شدند و خوب این توهم برایشان ایجاد شده که من منتقدم و اگر فلان برنامه ی رادیویی از من دعوت کند به عنوان کارشناس در آن جا در مورد فیلمی صحبت کنم ،پس من منتقد سینما هستم. این مسئله آسیب بزرگی به بحث نقد سینمای کشورمان وارد کرده که در رشته های دیگرهنری هم هست ولی در سینما به دلیل گستردگی و مخاطب بیشتر و فضای مطبوعاتی بیشتری که وجود دارد این قضیه آزار دهنده تر است. این ها را اضافه کنید به این وضعیتی که کم کم وبلاگ نویسان هم خودشان را منتقد سینما دانستند. حالا با آمدن شبکه های اجتماعی هرکس چهار خط درمورد سینما نوشت خودش را همه جا منتقد سینما معرفی می کند.اما اگر ساده ترین بحث های مبنایی سینمایی را با این دوستان مطرح کنیم می بینیم که درمی مانند. همین آسیب ها است که در حقیقت وضعیت نقد سینمایی ما را به جایی رسانده که فارغ از کیفیت خود فیلم ها و خود سینما ، ما داریم درمورد چیزی صحبت می کنیم که شاید وجود خارجی ندارد. مدیران رسانه ی ما هم خیلی به بحث نقد سینمایی آسیب رسانده اند. مثلا وقتی مجلات معتبر و دوستان و همکاران خوبی که می شناسم به من زنگ می زنند و می گویند یک نقد 1200 کلمه ای در مورد فلان فیلم بنویس من چه طور وقتی فیلم را ندیده ام می توانم بدانم که در 1200 کلمه می توانم حرفم را بزنم؟ این باعث می شود که هر کسی که بتواند 1200 کلمه درباره یک فیلم انشاء بنویسد مطلبش منتشر شود و منتقد سینما نام می گیرد.در صورتی که شاید این فیلم ارزش 900 کلمه داشته باشد یا شاید بخواهم 7000 کلمه حرف بزنم. این ریویوها به جای نقد دارد قالب می شود تا جایی که مخاطب پذیرفته نقد همین است.

عظیمی: درخصوص انشاء نویسی هم من فکر می کنم که این معضل ربطی به الان نقد سینمایی ما ندارد. سالیان سال از بزرگانی که من حتی دوستشان دارم در نقد نویسی 40 صفحه انشاء درباره یک فیلم سینمایی نوشته اند و این ها نقد فیلم نیست. در دهه 40 اتفاقاتی افتاد بعضی از دوستان در ستاره سینما سعی کردند که نقد ساختاری کنند. دوران برتری مولف بود و "فلینی" و "آنتونیونی" معتبربودند که این ها بعدها خاموش شد. بعد از انقلاب هم دوستانی در مجله فیلم سعی کردند با ترجمه بحث های "ساریس" و دیگران این کار را بکنند اما به طور کلی جای نقد ساختاری همیشه در میان نقد نویسان ما خالی بوده و هیچ و قت پر نشده. بعضی افراد تلاش هایی کرده اند ولی یک دست صدا ندارد. دلیلش هم این است که نقد ساختاری یک نقد کاملاً بی احساس است و همه مباحث اش خشک و جدی و چهار چوب دار است ولی یک نقد مبتنی بر احساس و عاطفه جذابیت هایی برای خواننده دارد وخود ما هم آن اوایل جذب این نوشته ها شدیم و بعد سینما را شناختیم . فکر می کنم یک دلیل موفق نبودن نقد ساختار سینمایی در ایران فاصله ای است که با مخاطب دارد. به هر حال شما باید ساختار سینما را حلاجی کنید و ببینید که آیا این فیلم خوب است یا نه ، خیلی حوصله می طلبد و شاید مخاطب دوست نداشته باشد. برای همین است که این جور افراد اتوماتیک وار به اقلیت بدل می شوند یعنی خیلی نباید انتظار داشته باشیم که نقدهای ساختاری نوشته شوند چون درواقع خیلی مخاطب ندارد . الان من یک عده از جوان ها را می بینم که نقدهای ساختاری می نویسند ولی باز به هر حال در اقلیت اند اما تلاششان خوب است. من فکر می کنم که منتقدهای ما وظیفه ی اصلی شان علاوه بر نقد فیلم نوشتن درباره مخاطب هم بوده یعنی مخاطب را پرورش بدهند که ذهنش به این سمت برود. منتقدهای ما هیچ وقت این کار را نکرده اند که یا خود خواهی بوده یا کم سوادی یا بی حوصله گی و یا این که سعی کردند وظیفه را از روی دوش خودشان بردارند. به ویژه بزرگان نقد این وظیفه را داشتند که در واقع مخاطب پروری صرف هم نبود بلکه منتقد پروری برای نسل بعد بود . گناه نویسندگان دهه ی شصت را نیز باید در نظر بگیریم که چرا مخاطب پروری نکردند و یا نخبه پسند بودند یا عامه پسند و در نقد های شان سعی نکردند که به مخاطب بیاموزند که این نقد فیلم است . یکی از بزرگان نشریات سینمایی در یکی از نقدهایش نوشته بود من از این فیلم خوشم نمی آید یعنی همین جور چکی بدون هیچ تحلیل و ساختاری من از این فیلم خوشم نمی آید . ولی در یک تریبون عام نمی شود این قدر راحت با سینما برخورد کرد. نمونه های خارجی هم این گونه نیست اگر پالین کیل با اندروساریس دعوا دارد به این دلیل نیست که از قیافه هم دیگر خوششان نمی آید، بر سر مواضع دعوا بوده . متاسفانه این شاید یک عادت ایرانی است که ما نویسنده ها خیلی از این که مواضع مان را لو بدهیم پرهیز می کنیم وسعی داریم در لفافه و کنایه توضیح بدهیم یعنی شهامت مستقیم اعلام کردن مواضع را نداریم . من با آقای فیلم ساز دوستم ولی فیلمش فیلم بدی است، باید اعلام کنم. من درباره نقد یکی از فیلم دوستانم بد نوشتم ایشان دیگر با ما سرد شدند . چرا باید این طوری باشد . این ها وظیفه منتقدان ما در دهه شصت بوده به عنوان کسانی که پایه نقد فیلم را بعد از انقلاب ریخته اند . در دهه ی شصت کسانی که با مجله فیلم رشد کردند و بزرگ شدند و معلم ما شدند این وظیفه را داشتند که فارغ از نگاه ایدئولوژیک به سینما، چهار چوب و ساختار را به من علاقمند نشان بدهند تا فردا که دست به قلم بردم هرچه دل تنگم خواست نگویم .

اگر این طور در نظر بگیریم ماهنامه فیلم به عنوان یکی از سردمدارهای نقد نویسی در پس از انقلاب شیوه ای را بنا نهاد که توجه به موضوعی به نام نقد شد. در صورتی که در دنیا نقدی که فیلم را مورد مطالعه قرار می داد خیلی روبه رشد و توسعه بود. یعنی علوم بینا رشته ای از همان موقع پایه ریزی می شد . اما ماهنامه فیلم رویکردش چه بود؟ نسبت دقیقی بین تولید فیلم و نقد فیلم وجود دارد. همه جای دنیا این ها بر یک دیگر تاثیر می گذارند و جریان سازی ها به تبع رویکردی که منتقد ها در حوزه نقد نویسی دارند شکل می گیرند. در همان دوره شاید به غیر از چند تن از منتقد هایی که در آن جا بودند کسی به نقد به عنوان یک مبحث آکادمیک نگاه نمی کرد که رویکردهای آن طرف را وارد سینمای ایران کند. یعنی چیزی که با فرهنگ ما جور در بیاید و چیزی که سینمای ما را مورد باز خوانی قرار بدهد. وقتی ما این را نداریم آدم هایی که از طریق ماهنامه فیلم یا دنیای تصویر وارد حوزه ی نقد فیلم می شوند چند گروه را در برمی گیرند. یکی منتقدانی که دل نوشته ها را بر اساس آن چیزی که در ماهنامه فیلم از همان نسل کمک گرفته اند و همان شیوه از نقد نویسی را رواج دادند و دامن زدند . منابعی که ما در آن دوران در اختیار داشتیم چه بود و نظریه هایی در مورد سینما و ساختار یک فیلم سینمایی وجود داشت چقدر در دسترس بود. شاید سه یا چهار تا کتاب بود. این رویکردی نبود که بخواهد منتقد ها را با خودش همراه بکند . چون منتقد ها شیوه ی خودشان را دنبال می کردند و این ها به عنوان مباحث ثقیلی مطرح بود که نیازمند دانش بود که ما فارغ از آن بودیم . دوم نقدی که برای مخاطب عادی که به یک نشریه ی سینمایی علاقمند است نوشته می شود. داریم این ها را کنار همدیگر مورد خوانش قرار می دهیم .

میرزین العابدین: باید از خود ما شروع بشود. از ماست که برماست. ما در این جا همان قدر موثریم که نهاد ها و سازمان ها مقصر هستند. چرا که من معتقدم که یک منتقد آگاه نباید اجازه بدهد که چنین سینمایی شکل بگیرد و این سینما حاصل تفکر ناقص ما هم هست . نمی توانیم شمشیر را فقط به طرف کسانی که دارند فیلم بد تولید می کنند بگیریم . چرا نقد جدی بر آن فیلم نوشته نشد و چرا آن نوع سینما موارد خوانش و باز خوانی قرار نگرفت . می بینیم چند تا از منتقدهای ما سواد آن را داشتند که این مباحث را وارد نقد های خودشان بکنند . پس اینجا ما به یک واسط احتیاج داریم. این واسط باید در دانشگاه ما می بود یعنی در سیستم آموزشی که سینما را تدریس می کند . تاریخ سینما تا کی باید به این شکل ادامه پیدا کند ؟ در چارت خانه سینما هم منتقدان اشتباه تعریف شده اند. ما را در مرحله پسا تولید گذاشته اند . ما در جایی نشسته ایم که بچه ای داریم که همه جوره عقب مانده است، هم از نظر جسمانی هم فکری . حالا هیچ نوع واسطه هم نداریم. نگاهی که در جهان به سینما می شود دارد علوم جدیدتری و بهتری را تولید می کند اما در این نوع نگاه من هیچ جایگاهی ندارم چون سینما را از دو سه مدخل نگاه می کنم. هنوز خود سینما در مورد مخاطبان خود دچار نقص است.ما هیچ جای این موضوع نا ایستاده ایم نه علوم بینا رشته ای داریم و نه پیوند ها را می توانیم برقرار کنیم .

عظیمی: منتقد ما مگر چقدر تاثیر گذار بوده و چند نفر نقدش را خوانده اند؟ فیلم ساز های ما هم خیلی موضع بدی به منتقدین دارند در واقع کارشان به دست انداختن و مسخره کردن کشیده. این تفکر از آن موقع تا الان وجود داشته یعنی نقد نویسی ما نا خواسته دچار نخبه گرایی شده و ارتباطش را با سینمای ایران قطع کرده و به سینمای جهان پرداخته است . بهترین نوشته های بهترین نویسنده های ما درباره سینمای جهان است .

میرزین العابدین: من نوعی به عنوان یک منتقد وقتی که می آیم و مباحثی که در جهان مطرح می شود را تکرار می کنم باید توجه داشته باشم که این نظریات مدام دارد تصحیح می شود و خوانش های تازه ای از آن ها صورت می گیرد. در این جا می خواهم بحث را وارد سینمای ایران کنم. سوال این است که کدام یک از فیلم سازان ما سینما را به مفهوم واقعی سینما رعایت می کنند و فیلم نزدیک به آن مدیومی می شود که اسم فیلم سینمایی را بتوان برایش اطلاق کرد؟مجموعه تصاویر را که نمی توان فیلم نامید و از خلال آن ها خوانشی صورت نمی گیرد. این ها کاستی های سینمای ما است. به همین دلیل آدم هایی که توانستند این مباحث را دنبال کنند می بینند که متاعی که دارند قابل ابتیاع نیست و به آن احتیاجی هم نیست. مباحث ثقیل و سنگین را چه کسی می خواهد دنبال کند و دیگراین که مخاطبان و سینما دوستان چقدر سواد این را دارند که بخواهند این شکل از نقد را دنبال کنند؟ واقعیت این است که بعضی ازنویسندگان مباحثی را عنوان کردند که ما پیش نیازش را نگذرانده بودیم مثل مباحث نشانه شناسی در زبان شناسی و بعد در ادبیات و بعد ورودش به سینما از نشانه های تصویری تا متن.

امین: شما اشاره کردید به مجله فیلم در دهه شصت. ما نقد می کنیم و اشاره می کنیم که آن ها این مسئولیت را به خوبی ادا نکردند. اما باید این نکته را در نظر بگیریم که پشت آن چیزی نبوده ودر واقع میراثی وجود نداشته که بشود بر مبنای آن جلو بروند. به این ترتیب منتقدان بعد از مدتی به سمت نخبه گرایی رفتند و رابطه شان با مخاطب قطع شد. این اشکال اساسی وجود دارد ما وقتی که رسانه تاثیر گذار و سرمایه گذاری مدت دار در رسانه نداریم سعی می کنیم که نیرو تربیت نکنیم و بابت آن هزینه ای پرداخت نشود. این است که منتقدین ارتباطشان با مخاطب را قطع کرده اند. ما دو نوع نوشته داشتیم نقد ساختاری که مخاطب عام نداشت اتقاقی که افتاد منتقدین هم تلاش نکردند که یک شیوه ی بینابینی پیدا کنند که بتواند با زبان قابل ارتباطش مخاطب را جذب کند و نگاه جدیدی را نشان بدهد.

ادامه دارد