سرویس موسیقی هنرآنلاین: ماه محرم که فرا میرسد، شهرها در نوای طبلها، سنجها، زنجیرها جان میگیرند به همین دلیل همه در ماه محرم میآیند تا از عشق خود به حسین (ع) بگویند، از درسها و آموزههای کربلا بشنوند و اینگونه است که در هر شهر آیینهای ویژهای شکل میگیرد. در این ایام میشود به شهرهای دیگر رفت تا با آداب و رسوم و مراسم مذهبی شهرهای دیگر آشنا شد. در ادامه نگاهی به عزاداری و مراسم مذهبی موسیقیایی در شهرهای مختلف کشورمان میاندازیم تا پیشنهادی برای سفرهای عاشورایی داشته باشیم.
عزاداری ماه محرم دربوشهر
نخستین مدارک مکتوب درباره سینهزنی و عزاداری در استان بوشهر به دوره زندیه بر میگردد. بیشتر کارشناسان محلی معتقدند شکل کنونی سینهزنی و نوحه سنتی بوشهر به دوره قاجاریه باز میگردد. در پهلوی اول بوشهریها هم مانند دیگر مناطق ایران برای برگزاری علنی مراسم نوحهخوانی و سینهزنی با مشکل مواجه بودند و به همین علت در این دوران نوحهخوانی تحولی نیافت.
پس از شهریور 1320 هجری شمسی مراسم مذهبی و نوحهخوانی شوری دوباره یافت و نوحهسرایان فرصتی یافتند تا باز ارادتمندان معصومین (ع) را گرد هم آورند. کارشناسان معتقدند با اوج گرفتن کار،خوش صداترین نوحه خوان بوشهری؛ جهانبخش کردیزاده بود که فصل جدیدی در نوحهسرایی بوشهر به وجود آورد.
نوحه سرایان استان بوشهر به خاطر موقعیت جغرافیایی که در آن زندگی می کنند بیشتر به دنبال ارائه اشعار حماسی هستند و کمتر به سراغ بخش عاطفی مصائب ائمه می روند. شعرهایی که در نوحه ها استفاده می شود تفاوت هایی دارند ، به عنوان مثال اشعار نوحه هایی که پیش از واحد خوانده می شود ابیات بلندتری دارند و هر چه قدر که نوحه ها به اوج می رسند ابیات کوتاهتر می شوند. همچنین نوحهها در دستگاههای مختلف از جمله شور، ماهور، اصفهان و گوشه و متعلقات آنها آهنگسازی میشوند که موجب شده موسیقی سوگواری در بوشهر از نظر تنوع و کثرت ملودی بخش اعظم موسیقی کشور را شامل شود. این نوع موسیقی از نظر تعلق ملودی و مضمون با آیین های شیعی پیوند یافته است. اجرای موسیقی سوگواری وسیله ای برای تحکیم مبانی اجتماعی و تشخیص و اعتبار مساجد و تکایا است.
اغلب آوازهای موسیقی بوشهر به دلیل لحن غمانگیز آن در عزا هم کاربرد دارند، نوحههای قدیمی بوشهر برگرفته از موسیقی فولکلوریک این منطقه است و با ترانه های محلی ارتباطی تنگاتنگ دارد. مراسم سینه زنی همراه با آواز نوحه که خود نوعی ملودرام غم انگیز است تحقق می یابد و سینه زنی بدون حضور نوحه خوان غیر ممکن و نا مفهوم است.
سینهزنی بوشهر در نوع خود به مفهوم گونهای اتحاد و همبستگی است که همصدایی و همنوایی جمعیت و یکدلی و یگانگی جمع را باز گو می کند که این همه ریشه در اعتقادات عمیق مذهبی و تعلق خاطر این مردم خداجو و دوستدار اهل بیت به واقعه خونبار کربلا و مولایشان امام حسین (ع) دارد.
عزاداری ماه محرم در کرمان
با فرارسیدن ماه محرم فضای استان کرمان همانند دیگر نقاط ایران ماتم زده است و در مکانهای مذهبی مجالس روضهخوانی و زیارت عاشورا برگزار می شود.
همچنین در طول این ماه برای آگاه کردن مردم از برگزاری مراسم عزاداری چاوشی میخواندند و در روستاها بوق مخصوصی به صدا درمیآمد.
عزاداری ماه محرم در شیراز
عزاداری مردم شیراز برای امام حسین(ع) در ایام محرم همواره در سطح کشور زبانزد عام و خاص بوده است. مقصد تمام گروه های سینه زنی در شیراز شاهچراغ (ع) است اما گروه سینه زنان در شیراز به دو گروه تقسیم می شدند و هرگروهی که زودتر به محوطه سید میر محمد می رسید وارد بازار آقا و سپس وارد صحن شاهچراغ می شد، سپس گروه سینه زنان در مقابل حرم شاهچراغ می ایستادند و نوحهخوان آن دسته برای سایرین نوحه می خواند. همچنین در پایان نیز هیئت از در دیگر شاهچراغ خارج می شد تا نوبت به گروه های دیگر برسد.
گِل اندود کردن تمام یا بخشی از بدن و تراشیدن موی سر از دیگر مراسم و آیین خاص شیرازی ها در این ایام است که در آن از سازهای طبل، دهل و سرنا استفاده میشود.
سینهزنی مخصوص شیراز به طریقهای خاص صورت میگرفت به طوری که در حجمهایی کوچک و با بالا و پایین رفتن بالا تنه بر سینه خود میزدند و اشعاری بسیار کهن را تکرار میکردند.
تعزیه خوانی و پرده خوانی، چاوشی خوانی(شعر خوانی در مورد کربلا و جمع کردن مسافر برای سفر با اسب به کربلا ) از دیگر مراسم دهه اول محرم در شیراز بود که به شکلی متفاوت با اجراهای امروزی انجام می شد.
عزاداری ماه محرم در یزد
باشکوهترین آیین عزاداری عمومی در یزد برگزار می شود. در مراسم عزاداری امام حسین(ع)، گروهی از نوجوانان لباس سیاه میپوشند و لنگ قرمزی دور کمر خود میبندند. آنها مشک روی دوش گذاشته و بازوبندی از قرآنمجید را که با پولکهای رنگارنگ و برگهای فلزی نقرهای رنگ تزیین شده، بر کتف خود میبندند و در صفی منظم با ذاکر و سردسته خود هم خوانی میکنند.
در ایام محرم در یزد هنگام عزاداری از سازهایی که می توان غم و اندوه را منتقل کنند استفاده می کنند، همچنین مداحی های یزد به زبان خاص خودشان صورت می گیرد.
عزاداری ماه محرم در اصفهان
در اصفهان از شب اول ماه محرم مراسم عزاداری برای امام حسین علیه السلام شروع می شود. قبل از شروع ماه مردم اصفهان شروع به سیاهپوش کردن تکایا و حسینیه ها می کنند.
در اصفهان هر محله دسته عزاداری مخصوص به خود را دارد که غالباً نام محله را روی دسته می گذارند. دسته های چهارسو، لومبان، در کوش و طوقچی هر کدام نام محله های قدیمی و معروفی در اصفهان است.
در شب های محرم دستههای عزاداری به محلههای یکدیگر میروند و به طور مشترک با سینهزنهای میهمانشان از محله دیگر، مراسم را با هم برپا می کنند.
یکی از مراسم مهم محرم که از شب های اولیه ماه آغاز می شود، تعزیه خوانی است .به این صورت که یک نفر از گروه تعزیه خوانی با صدای طبل، شروع شدن تعزیه را به اطلاع مردم می رساند. بعد از این که مردم جمع شدند در صحنی که به این منظور تهیه شده است تعزیه خوانها مرثیههای خود را اجرا می کنند.
در اصفهان لوازم و تجهیزات مورد نیاز تعزیه خوانی از نذورات مردم تهیه می شود.
عزاداری ماه محرم در کاشان
همچنین ازجمله آیین های سنتی محرم در کاشان که به تناسب ایام این ماه حزن و اندوه درگذشته و حال برپا میشود، می توان به آیین چاووش خوانی یا چاووش عزا اشاره کرد. دراین آیین که قبل از آمدن محرم برپامی شود، فردی در جلوی کاروان در حالی که بیرقی در دست دارد، آمدن محرم را با ذکر اشعاری حزین به مردم خبر می دهد.
برخی از سقایان در گذشته اشعاری نیز در دستگاهها و آوازهای دشتی و بیات و غیره می خواندند.نظیر این گروه از جمله گروه ضیغم و نوش آباد هنوز در کاشان و نوش آباد آران و بیدگل فعالیت دارند و یکی از قدیمیترین گروههای سنتی آیینهای عزاداری این مناطق هستند.
در آیین فراتخوانی که هنوز در کاشان و به ویژه مناطق خشک کویری مرسوم است، خواننده اشعاری را بر آب فرات میخواند، به طوری که واقعه غم انگیز کربلا را در ذهن تجسم می کند این آیین نوعی آیین سوگ و مویه است که بیشتر در آواز دشتی اجرا می شود.
پیشخوانی نیز یکی از آیینهای مناطق روستاهای کوهستانی کاشان است که شکل خواندن آن شبیه سقاخوانی است، ولی محتوای شعری آن تفاوت دارد. در برخی از اشعار این آیین، شخص پیش خوان به طبیعت از سوگ حسین علیه السلام گلایه میکند. روستاهای کوهستانی وش، ابیانه و هنجن و تعداد دیگری از روستاهای کوهستانی کاشان و نطنز این نوع اشعار را می خوانند و برعکس در مناطق کویری بیشتر فرات خوانی رایج است.
آیین زنگ حیدری یکی از آیین های کهن منطقه است که نوعی آرایه ادبی به حساب می آید و بیشتر در گذشته در نوش آباد آران و بیدگل مرسوم بوده، ولی حدود نیم قرن است که دیگر اجرا نمی شود.
آیین تعزیه خوانی یکی دیگر از آیین های مرسوم کاشان، نطنز، اردستان و آران و بیدگل بویژه نوش آباد است که در سال های اخیر با سبکی جدید به لحاظ محتوایی و فضاسازی با نام علقمه در تعزیت حضرت عباس علیه السلام و ردیف های آوازهای ماهور، دشتی، ابوعطا، چهارگاه و شور بغداد اجرا می شود.
آیین سنج زنی یا سنگ زنی نمایش سنگ زدن گروهی در مخالفت با سپاه ملعون شمر به قصد تازاندن اسبان خود بر پیکر بی جان یاران حسین علیه السلام است . دراین مراسم، گروهی به شکل نمادین با چوب هایی که به آنها سنگ یا سنج گفته می شود و در کف گرفته و به حرکت در می آوردند اشعار خاصی با گویش محلی می خواندند. این آیین در روشا و مناطقی از آران و بیدگل هنوز هم به شیوه ای دیگر رایج است. آیین سنگ زنی و یا سنج زنی در دیگر مناطق این دیار از جمله ابیانه نطنز نیز که به آن جاقجاقه زنی یا جقجقه زنی گفته می شود با شکلی متفاوت از سایر نقاط این منطقه اجرا می شود.
آیین وداع خوانی یکی از سوزناک ترین قسمت های یک تعزیه است که به صورت گروه خوانی در برخی نقاط کاشان و اطراف آن در عزاداری حسین علیه السلام و برادر بزرگوارش حضرت ابوالفضل علیه السلام اجرا می شود.
آیین بحر طویل خوانی نوعی از صنعت شهری است که به صورت عموم در محرم و به صورت خاص در تعزیه از سوی برخی گروه ها در این منطقه اجرا می شود.
عزاداری ماه محرم در مازندران
تکیهها، حسینیهها و مساجد شهرستانهای استان مازندران در ماه محرم شاهد پرشورترین صحنههای عزاداری و نوحهخوانی است.
در دهه اول ماه محرم، این عزاداریها همه شب با شکوه خاصی بعد از اقامه نماز مغرب و عشا آغاز میشود.
پس از سخنرانی روحانیون و وعاظ، مراسم سینه زنی و کرب زنی این مراسم با اطعام گسترده عزاداران و اهالی محل به پایان میرسد.
از جمله مراسم سنتی عزاداری و سوگواری مازندرانیها برگزاری مراسم تعزیه "شبیه خوانی" که یکی از نمایشهای معتبر ایرانی با مضامین واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) است در بیشتر روستاها و شهرها اجرا میشود.
از دیگر مراسم مردم عزادار، تشکیل دستههای عزاداری و سینه زنی و زنجیرزنی با لباسهای مختلف همدست در سنین کودکان، نوجوانان، جوانان و بزرگسالان است.
در کنار مرثیه خوانی، سینه زنی و زنجیرزنی و کرب زنی هیئتهای عزادار که کرب شامل دو قطعه کوچک چوبی است که در کف دستان عزاداران قرار میگیرد و با خواندن اشعار مداحان به صورت دو ضرب، سه ضرب و هفت ضرب و چند ضرب به هم کوبیده میشود، حکایت از حزن و اندوه است.
مراسم دیگری همچون پردهخوانی، شامل پارچههای پردهای از نقاشی صحنههای درگیری ظهر عاشورا و تصاویر سربازان و افراد شرکت کننده در نبرد حق علیه باطل و «اشقیاء» و «اتقیاء» و ظلم و ستمی که بر امام حسین(ع) و اصحاب با وفایش که از سوی نقال روایت میشود.
در روز عاشورا، در شهرساری، دستههای عزادار بر طبق یک برنامه منظم به تکایا رفته، با نزدیک شدن به تکیه، جوانان همان محله با برداشتن قدمهای کوتاه و با خواندن اشعار مناسب به استقبال دسته میهمان آمده، بدین ترتیب خیر مقدم میگویند و با رسیدن دسته و پرچمهای عزا، گوسفندی از طرف میزبان، جلوی آنان قربانی میشود.
عزاداری ماه محرم در آذربایجان
تبریز به دلیل کثرت آئین و مراسمهای مذهبی و عشق و ارادت به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به عنوان شهر "ام الهیات" شناخته میشود.
دستههای عزاداری شاه حسین گویان، پیشدرآمد تشکیل هیاتهای عزادار محرم در آذربایجانشرقی است که مرکب از جوانان و ریشسفیدان این استان میباشد که به طور جداگانه ساعاتی قبل از غروب آفتاب در نزدیکی مسجد یا تکیه جمع میشوند.
در این مراسم عزاداری، عاشقان حسین(ع) ابتدا در دو ردیف مجزا قرار گرفته و با دست راست چوبدستی را که نمادی از شمشیر است در دست گرفته و با دست چپ حلقه در کمر نفر بعدی میزنند و سپس نوحه مخصوص خوانده و با حرکات ریتمیک پاها و دستها،نوحهخوانی میکنند.
از نمونه اشعار این مراسم میتوان به این اشعار اشاره کرد، یا حسین وای حسین، یا حسین شاه حسین این ترکیب تا شبهای اول محرم به این شکل صورت میگیرد و از شبهای پنجم به بعد دستهگردانی به صورت گردشی در محلات شروع می شود.
زمان شروع هیاتها زمانی است که چندین هیات به هم برخورد مینمایند و با فریادهای بلند "یا حسین"،" وای حسین"، "حیدر-صفدر"، "حسینم وای حسینم وای" شنیده میشود.
البته امروزه برای تهیج بیشتر گروههای شاه حسین گویان از ادوات موسیقی نظیر طبل و سنج نیز استفاده می شود.
از مهمترین اشعاری که در این آیین به گوش میرسد،صدای دلنشین مردمانی است که یک صدا فریاد میزنند:"حسین یئرلر آغلار گویلر آغلار، رسول مصطفی پیغمبر آغلار، الم آغلار، شر آغلار، لشکر آغلار، سوآغلار، قاتل آغلار خنجر آغلار معنی: به حال حسین زمینها و آسمانها گریه میکند، رسول مصطفی حضرت پیغمبر گریه میکند، علم و شیر و لشکر گریه میکند.
اکثرا در نقاطی که شبیهخوانی برگزار میشود، مراسم سوزاندن خیمه با تعزیه این مراسم توام میگردد و برای تهیج بیشتر مردم و حاضرین تعدادی شبیهخوان کودک را در صحنه نمایش در حال فرار و شیون قرار میدهند تا تاثیر آن ملموستر گردد.