به گزارش خبرنگار هنرآنلاین، انبار سازهای دفتر موسیقی در طبقه سوم ساختمان موسیقی، درست پشت سالن رودکی قرار دارد. اینجا ساز‌ها در سه سالن نگهداری می‌شوند؛ یک اتاق کوچک برای سازهای کوچک، یک سالن تقریبا بزرگ برای سازهایی چون هارپ و کنترباس و سالن دیگری که در آن تعداد بیشتری از کنترباس‌ها و ویلن سل‌ها نگهداری می‌شود.

هر کدام از ساز‌ها نواهای بسیاری در دل خود دارند. هر کدام از آن‌ها بار‌ها و بار‌ها در دست نوازنده‌های مختلف قرار گرفته‌اند و نوا‌ها سرداده‌اند. می‌شود صدایشان را شنید که بر روی سن تالار وحدت نغمه سر می‌کردند. می‌شود قدمت ۸۰ ساله ارکس‌تر سمفونیک را بر چهره برخی از ساز‌ها به وضوح مشاهده کرد.

در میان انبار ساز دفتر موسیقی، می‌توان انواع سازهای کم یاب را مشاهده کرد. برخی از سازهایی که اینجا نگهداری می‌شود، قیمت‌های سرسام آوری دارند که نوازنده‌ها نمی‌توانند به صورت شخصی تهیه کنند، پس این ساز‌ها تهیه شده‌اند تا نوازنده‌های ارکس‌تر سمفونیک و ارکس‌تر ملی به راحتی بتوانند این ساز‌ها را در اختیار داشته باشند.

متاسفانه برخی از ساز‌ها در طول زمان دچار خرابی‌هایی شده‌اند که موجب از کار افتادنشان شده است. شاید با اندکی نگهداری و رسیدگی بیشتر می‌توان این ساز‌ها را دوباره احیا کرد و آن‌ها را در دست جوانان به روی صحنه فرستاد.

معرفی ساز‌ها

سه تار

این ساز در گروه سازهای زهی و مضرابی دسته بندی می‌شود. سازی نسباتا کوچک و سبک که به راحتی می‌توان آن را در دست گرفت. تقریبا تمام کسانی که ساز سه تار را حتی برای مدت کوتاه نواخته‌اند، بر این نکته تاکید می‌کنند سه تار جزو خوش صدا‌ترین سازهاست که داری طنینی محزون است؛ شاید برای همین باشد که آن را ساز خلوت نامیده‌اند. متاسفانه سازهایی که در وضعیت چندان مناسبی به سر نمی‌برند. بیشتر این ساز‌ها بخشی از ساختمانشان خراب شده است و شاید به کمی رسیدگی نیاز دارند.

سازهای کوبه ای

انبوه سازهای کوبه‌ای جون در را در قفسه‌ها می‌ توان دید. سازهایی که انتظار دستان پر توان نوازندگان چیره دستی را می‌کشند تا آن‌ها را بر روی صحنه به صدا در آورند. از طبل و تمبک تا طبلا و دهل را در اینجا می‌توان یافت.

قیچک

دیگر سازی که در اینجا می‌توان یافت، قیچک است. سازی از گروه سازهای زهی که با آرشه نواخته می‌شود. مشابه غربی‌ این ساز ویلن سل است. این ساز دارای قدمت بسیار زیادی است و در موسیقی نواحی ایران کاربرد فراوانی داشته و دارد. ساز قیچک اساسا محلی است و بیشترین در نواحی جنوب شرقی ایران و بخصوص استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان نواخته می‌شود، البته در در سال‌های اخیر این ساز را در بیساری از کنسرت‌های شهرهای مختلف ایران می‌بینیم. این ساز از نظر نوازندگی شبیه به ویولن‌سل است و حتی در نوع بزرگ‌تر آنکه به قیچک بم معروف است، از آرشهٔ ویولن‌سل استفاده می‌شود. شاید بی‌دلیل نباشد که گمان کنیم ویلن سل غربی‌ها از روی قیچک خودمان ساخته شده است.

ترومپت

از دیگر سازهایی که در این گنجینه موسیقایی می‌توان یافت «ترومپت»‌هایی با قدمت بسیار است که در گوشه‌ای نگهداری می‌شوند. ترومپت که جزو سازهای بادی برنجی است، چنان طنینی دارد که در محدوده سوپرانو زیر‌ترین صدا را در بین سازهای بادی برنجی می‌تواند تولید کند. ترومپت در انواع موسیقی‌های امروزی مانند موسیقی کلاسیک، موسیقی جاز، موسیقی پاپ بکار برده می‌شود. لوله ترومپت به صورت مخروطی ویژه‌ ساخته شده که به دهانه‌ای ناقوسی منتهی می‌شود. لوله این ساز تا سده ۱۵ به شکل مستقیم ساخته می‌شد و از آن به بعد شکلی منحنی پیدا کرد. بر روی لوله سه دگمه مشاهده می‌شود که اولی باعث ازدیاد طول لوله برای بدست آوردن یک پرده بم می‌شود، فشار دگمه دوم صوت را نیم پرده و فشار دکمه سوم یک پرده و نیم پایین می‌آورد.

چُگور

«چُگور» (چوگور یا قُپوز) سازی از خانواده سازهای زهی مقید از رده تنبور است که به آن دوتار نیز می‌گویند. ساختمان این ساز از یک کاسه طنینی گلابی شکل و دسته‌ای مانند دسته تنبور تشکیل می‌شود. کاسه‌اش آن از سه‌تار بزرگ‌تر و طنین صدایش بسیاری زیبا و دلنشین است. نوعی از چگور، دو تار فلزی دارد و به همین سبب به آن دوتار نیز می‌گویند. نواختن این ساز هنوز هم میان ترکمانان و اهالی آذربایجان ایران رایج است. چگور رایج در جمهوری آذربایجان و نواحی ترک‌نشین ایران، معمولاً ۹ سیم دارد و ابعاد آن از دوتار و تنبور بزرگ‌تر است. چگور نزد عاشیق‌ها در آذربایجان قُپوز نامیده می‌شود که بسیار شبیه باغلاما است. تفاوت چگور معمول در منطقه همدان با قوپوز یا ساز عاشیق‌های مناطق دیگر آذربایجان و سازهای مشابه ترکیه‌ای (چؤگؤر، باغلاما، تامبورا و دیوان) در کوک سیم‌ها و تعداد و فواصل پرده‌هاست؛ همچنین سازهای مذکور در شکل و اندازهٔ کاسه و صفحه تفاوتی اندک با هم دارند.

درامز

درام (Drum) ‏ که در زبان انگلیسی به معنی طبل است، در زبان فارسی معادل «Drum Kit» به معنی مجموعه‌ای از طبل‌ها، سنج‌ها و گاهی دیگر سازهای کوبه‌ای است. این ساز از جند ساز جدا از هم تشکیل شده که در کنار هم یک ساز واحد و مستقل را تشکیل می‌دهند. این ساز معمولاً در موسیقی جاز، راک و پاپ کاربرد دارد و به نوازنده آن درامِر می‌گویند و این روز‌ها طرفداران بسیاری را در ایران دارد.

سنتور

سنتور هم از سازهایی است که مخاطبان بسیاری را در ایران و حتی خارج از ایران دارد. سازی که صدایش یادآور هنر نمایی مشکاتیان و پایور و... است. آنچه که در فرهنگ دهخدا برای این ساز آورده شده بدین شرح است: «از سازهای ایرانی به شکل ذوزنقه که دارای سیم‌های بسیاری است و با دو مضراب چوبی نواخته می‌شود. که در اصل سنتور رایج (۹ خرکی) دارای ۷۲ سیم است که به دسته‌های ۴ تایی و در ۱۸ دسته تقسیم می‌شود» اما مطمئنا این تمام تعریف سنتور نیست. آنان که کمی به موسیقی ایرانی آشنایی دارند می‌دانند که سنتور ونوای خوش آن در دستان هنرمندانی چون پرویز مشکاتیان تعریف می‌شود. آلبوم‌هایی چون «بیداد» یکی از بهترین نمونه‌ها برای لذت بردن از صدای زیبای سنتور است.

هارپ و کنترباس

از دیگر سازهایی که در این گنجینه گران بها می‌توان دید ساز هارپ است. گرچه بسیاری آن را مشابه چنگ ما ایرانیان می‌دانند، اما این ساز در سراسر جهان با پیشینه‌ای اروپایی شناخته می‌شود. سازی با صدای اساطیری که نواختن آن بسیار مشکل است و متاسفانه چندان در کنسرت‌ها از آن استفاده نمی‌شود. شاید به همین خاطر باشد که بساری با دیدن آن به یاد یونان و اساطیر یونانی می‌افتند.

در کنار این هارپ بزرگ، کنترباسی حضور دارد که هر دو در کنار هم به قدری بزرگ هستند که تقریبا نیمی از فضای یک اتاق را اشغال می‌کنند! کنترباس بزرگ‌ترین و بم‌ترین ساز زهی آرشه‌ای است که یا به وسیله آرشه، و یا از طریق زخمه زدن (پیسیکاتو) نواخته می‌شود. امروزه این ساز در موسیقی کلاسیک غرب در دسته سازهای زهی نقش مهمی را در ارکس‌تر ایفا می‌کند. کن‌تر باس نه تنها در موسیقی کلاسیک غربی، بلکه در دیگر سبک‌های موسیقی مانند جاز، بلوز و راک‌اند رول کاربرد دارد.

کنترفاگوت

این ساز بم‌ترین گستره صوتی در سازهای بادی چوبی و ارکس‌تر (دورهٔ رمانتیک به بعد) را دارد. کنترفاگوت یک اکتاو بم‌تر از فاگوت صدا می‌دهد. نت این ساز را با کلید فا خط چهارم می‌نویسند. از نظر تئوری صدا دارای این ساز مانند ساز باسون است. با این تفاوت که کنترباسون‌‌‌ همان اصوات را یک اکتاو بم‌تر به گوش می‌رساند. بخش بم این ساز صدایی مطبوع دارد ولی بخشهای میانی و زیر آن چندان مطبوع نیست.

تنبک زورخانه، زورخانه مأمن اهل فتوت و مهرورزی و جوانمردی است و موسیقی زورخانه نیز بر چنین بستری می‌تواند به بالندگی برسد. تنبک زورخانه در اعصار گذشته بسته به موقعیت زمان و مکان تغییر شکل یافته است، گاهی آنرا از مس ساخته‌اند و گاهی آنرا از نظر حجم تغییر داده‌اند. تنبک زورخانهٔ فعلی از سفال ساخته می‌شود و عموما از پوست بز، بر آن می‌کشند. ترومبون یکی از سازهای بادی (بادی مسی) برنجی است. نام ترومبون از ایتالیائی می‌آید و به معنی «ترومپت بزرگ» است. ترومبون از دوره رنسانس در موسیقی مذهبی کلیسا‌ها بکار می‌رفت ولی در آثار ارکستری چندان رایج نبود. بتهوون با استفاده از این ساز در موومان آخر سمفونی پنجم خود آن را رایج کرد و بسیاری از آهنگسازان بعد از او به ترومبون نقشی در آثار خود دادند. ترومبون در موسیقی جاز هم بسیار بکار رفته است. از نوازندگان مشهور ترومبون جاز می‌توان از گلن می‌لر، جی جی جانسون، کی وایندینگ و تامی دورسی نام برد.

سازهایی که شاید هیچ گاه ندیده باشید

اما در این جا سازهایی نیز حضور دارد که شاید بسیاری تا کنون آنها را ندیده باشند وحتی صدای آنها نیز به گوششان نرسیده باشد.

گزارش: یاسر یگانه ، مرتضی محسن پور

عکس ها: امیر امیری

پایان پیام/