سرویس تجسمی هنرآنلاین: یکی از پدیدههای وجودی انسان زیباشناسی است که کمتر از سایر ابعاد وجودی او شناخته شده است، چرا که پردههایی از رمز و راز دور و بر آن را احاطه کرده و برای تببین چگونگی و کیفیت و محکهای زیباییشناسانه نظریات پیچیدهای نیز تدوین شده است.
زیباییشناسی جزئی از تجریههای روحی انسان است که نمودهای علنی و آشکار دارد که برای درک عمیق معنای زیبایی نمیتوان آنها را ناشناخته رها کرد.
در تاریخ هنر، زیباییشناسی از بزرگترین مقولات بهشمار رفته و تا قبل از ظهور اسلام میکوشیدند تا زیبایی را در محدوده بسته حیات خاکی معنا کنند و نیروی ماوراء طبیعه را در ظهور جلوههای زیبایی دخیل نمیدانستند. در جهانبینی و مکتبهای مادی نیز زیبایی را امری مادی بهحساب میآوردند و ریشههای پیدایش آن را در اختیار انسان میدانستهاند.
اما در جهانبینی اسلامی تلقی از زیباییشناسی در هنر ثمره یک فعالیت خاص روحی است که قابل تجزیه و تحلیل است، در چنین حالتی زیبایی در هنر بهعنوان یک جزء انگاشته نمیشود و در کلیت به قسمتهای مشخص و نسبتاً مستقل تقسیم میگردد و لاجرم میبایست منطق و قوه حاکم بر درک زیباییشناسی را منطق الهی و اندیشه تعقلی بهحساب آورد.
"الکساندر بومگار" در کتاب زیباشناسی و مکاتب آن در جهان، کوشید تا بهطرزی روشن منطق تخیل و زیباییشناسی را طرد کند، اما این اقدام تأثیرات نامطلوبی در روشن ساختن واقعیت زیبایی در طبیعت بهوجود آورد، چرا که قادر نبود اعتبار واقعی و مستقل زیبایی در هنر را کشف نماید. چرا که در بینشهای غیرالهی ارائه نظریههای مادی و غیرقابل تجزیه و تحلیل پیرامون زیباییشناسی در هنر از نوعی معرفت دون پایه متریالیستی منشأ میپذیرد و با حس صادق و معرفت انسان الهی در تضاد بشمار میآید. از این دریچه به دنبال معنایی برای زیبایی گشتن به منزله تلقی هنر در حد سمبولهای غیراخلاقی و بدور از حقیقت است.
وجود حس و معرفت انسانی در ماهیت زیباشناسی به بیان استعارهای و سمبولیک در هنر اعتقادی عمیق دارد و معناهای الهی زیبایی را در استدلالهای اخلاقی پی میگیرد و در تفسیرهای زیباییشناسانه هنر، همواره ارزشهای مستقل زیبایی حیات را در معرفت انسانی مییابد. چرا که دریافتی دقیق از ابعاد بیان زیبایی در هنر با استنباطهای اخلاقی، مرحله مقدماتی درک معنای وجودی زیبایی است و وسیلهای مفید برای نیل به غایتی برتر در امتداد رهنمودهای انسانی.
حقیقت زیبایی، چیزی است که معنایش مربوط میشود به اصل و بنیادهای اندیشه در هنر، که منشأهای وجودی خویش را از واقعیت میگیرند. این معنای وجودی همواره بر امتداد دو قطب مخالف "عینیتها" و "ذهنیتها" میلغزد.
هرگاه معنای زیبایی از جهت وجودی روی یک قطب قرار گیرد، نظریهای در خصوص قطب مخالف بهوجود میآید که حذفکننده آن است.
اگر "عینیت" و "ذهنیت" را در سرفصلی مشترک، یعنی مقوله تقلید جای دهیم و خواسته باشیم که نقش اصلی این دو فعالیت، اقتضا و تقلید باشد، مبدأ تقلید، حقیقت است و معنی زیبایی در هنر از تقلید واقعیت شکل میپذیرد.
تقلید از طبیعت غریزه بنیادی و خصوصیتی مستقل در هر انسان است. "ارسطو" میگوید: تقلید، طبیعت انسانهاست و از زمان کودکی در آنها آشکار میگردد.
انسان استعداد زیادی برای تقلید دارد و از راه تقلید، شناخت ابتدایی برای او میسر میگردد. تقلید چشمه لایزال لذات هم هست. به این دلیل که انسان از دیدن تصاویر هنری واقعگرایانه از واقعیت، مشعوف میشود و از دیدن حیوانات بسیار زشت و یا لاشه آنها مشمئز میگردد.
"ارسطو" اصل زیباییشناسی در هنر را بیشتر یک امر اکتسابی و تجربی و عقلی وصف میکند، نه دریافتهای ناشی از وجود استعدادهای صرفاً زیبا دوستانه و گفته است: آموختن از طریق زیباییشناسی بسیار مطبوع است، با این تفاوت که خرسندی ناشی از دیدار تصاویر به این جهت است که انسان از نگاه کردن به تصاویر و حقیقتها از آنها مطلب میآموزد و از راه استنتاج میفهمد که هر تصویر بیانگر چه معنایی است.
در ظاهر امر چنین بهنظر میرسد که این اصل فقط قابل اطلاق به هنرهای تصویری است، اما تعمیم آن به سایر صورتهای هنر، کاری آسان است. به طوری که موسیقی نوعی از نقاشی واقعیت است. نواختن "نی" چیزی جز تقلید کردن از اصوات طبیعی نیست، چرا که نوازنده به کمک اوزان موسیقی خلقیات و افعال و انفعالات مردم و محیطش را تعبیر میکند.
"هوراس" سراینده لاتینی، شعر را مثل نقاشی میداند "وسمیونیدس" شاعر یونانی، نقاشی را شعر خاموش خوانده است.
این نکته را باید همواره در خاطر داشت که محکمترین نظریههای زیباییشناسانه در باب تقلید هیچوقت جدی نشدهاند و آثار هنری چیزی جز تقلید صرف از واقعیتاند و تمام اندیشمندان، استعداد آفرینندگی هنرمند را تا حدی اعلا در خلق هر اثر هنری مؤثر دانستهاند، اما بههرحال آشتی دادن این دو نظریه کاری آسان نخواهد بود.
اگر تقلید را غایت حقیقی هنر از حقیقت بدانیم، بدیهی است که ظرافت طبع و نیروی آفریننده هنر بیشتر یک انگیزه الهی است. یعنی نقاش بجای این که واقعیات را از روی طبیعت ظاهری نقاشی کند به شکلسازی از روی معنی میپردازد. هنرمند با خلق هر اثرش تصویر واقعیت عالم را میسازد و از اینروست که اصل هنر را برگردان حقیقت عالم میدانیم. این اصل در معنای تنگ ظاهری حقیقت بکار نمیرود، زیرا طبیعت منزه از خطاست و هنرمند به غایت مقصود نائل نمیگردد و از این روست که هنرمند باید به کمک طبیعت به شناخت حقیقت برسد و از روی شناخت حقیقت، پی به عظمت خلقت ببرد.
زبیایی در طبیعت، عین حقیقت است و هر حقیقتی ضرورتاً زیبا نیست، برای رسیدن به زیبایی حقیقی، دور شدن از ماده به همان اندازه لازم است که تقلید از طبیعت. تعیین ظاهر طبیعت و اندازه و تناسب درستی که هنرمند از طبیعت میگیرد، خود یکی از وظایف اصلی فرضیه زیباشناسی در هنر است.
شناخت هنرمند از حقیقت طبیعت، الگوی کاری اوست. از نقاشان کلاسیک نوپرداز یعنی ایتالیاییهای قرن شانزدهم گرفته تا متفکرینی چون "با تو" همگی از یک اصل الهام گرفتهاند، یعنی گفتهاند که هنر تقلید کورکورانه ظاهر طبیعت نیست، و هنر را شناخت حقیقت طبیعت زیبا در حد اعلای تقلید دانستهاند. اما اگرچه تقلید مقصد حقیقی هنر نیست، اما مفهوم طبیعت زیبا است.
در قلمرو زیباییشناسی نام "روسو" مترادف با تحول قاطعی در تاریخ هنر است. روسو کلیه سنتهای فکری کلاسیک در تئوری هنر را رد کرد. از لحاظ او هنر توصیف عالم محسوس و ملموس نیست، هنر بیانگر لبریز شدن هیجانات و انفعالات فکری هنرمند است. "روسو" منشأ یک انقلاب فکری جدید است. "روسو" با رد نظریه تقلید در هنر از ظاهر طبیعت که قرنها رواج داشت، بینش تازه آرمانطلبی را ترویج میکند و از این تاریخ به بعد است که میبینیم این اصل جدید در هنر اروپا رونقی تازه میگیرد و بالاخره پیروز میگردد.
این اجزا در واقع در لحظات ضروری فرآیندهای آفرینش هنری را تشکیل میدهند. این نکته چه در مورد هنرهای صرفاً بیانی و چه درخصوص هنرهای تجسمی مصداق دارد. البته این حقیقتی است که هنرمندان بزرگ قادر به حس کردن عمیقترین تأثیرات آن هستند و هنرمندی که قادر به درک احساسات نیرومند نباشد هرگز چیزی جز آثار سطحی و سبک نمیتواند بیافریند.
بطورکلی هنر را صرفاً یک استعداد فطری میتوان تعریف کرد که در ذات هر هنرمند وجود دارد و به کمک آن میتواند پرده از روی تمام احساسات و شناختهای خود برگیرد.
"کالیگوود" میگوید: غرض هنرمند این است که هیجان خاصی را بیان کند. بیان این هیجان و شایسته بیان کردن آن میتواند پرده از تمام احساسات درونی خود برگیرد و در اینحالت هربیانی از حقایق درون طبیعت یک حرکت تأثیری از آن و یک اثر هنری محسوب میگردد.
تقلیدگرایی یا بازآفرینی ظاهری واقعیات آنطور که خالق هستی به آنها واقعیت بخشیده نیست، هنر، یکی از راههایی است که به بینش عینی از اشیائ و جلوههای حیات انسانی معنای وجودی بخشد.
هنر، توصیف و تقلید نیست، بلکه نوعی کشف از واقعیت است. با این توصیف، طبیعتی را که هنرمند از خلال آثارش کشف میکند، آن طبیعتی نیست که علما از آن سخن میرانند. زبان توصیفی و زبان تجسمی و هنر، دو عنصر اساسی هستند که ما را مجاز به تثبیت و تعیین مفاهیم راجع به جهان خارج و درون مینمایند.
هنرمند اگر ادارکات حسی خود را زیر ستونی از مفاهیم و قواعد هنری گردآورد و طبقهبندی کند، میتواند به آنها معنای عینی بخشد، این چنین طبقهبندی نتیجه کوشش پیوستهای بهسوی ساده مطرح کردن ذهن است، لازمه آفرینش هر اثر هنری نیز تلاشی در جهت تمرکز و بسهولت رسیدن ذهن، در بیانهای عینی یک واقعیت است.
هنر، فینفسه یک کل کامل است و وحدت جسمانی یا ساختمانی موجود زنده را داراست، اما هنرمند باید نه یک جنبه، بلکه جوانب را برای آفرینش هنری در نظر بگیرد و در کلیه ابعاد هر دوره برای شکل بخشیدن به یک اثر هنری مطالعه کند، استقلال جوانب نسبت به یکدیگر اعتبار زیبایی و حقیقت را معین و مشخص میسازند و هر کدام در هنر تشدیدکننده بعدی از واقعیت هستند.
هنر در جستجو کیفیات و یا علل امور است و یک تصویر شهودی از صورتها میخواهد که عرضه نماید، با این همه به هیچوجه این توهم نباید پیش بیاید که هنر تکرار ساده هرچیز است. هنر یک کشف و یک ابتکار است، هنرمند صورتهای گوناگون طبیعت را کشف میکند، همانطور که دانشمند پرده از روی واقعیات قوانین طبیعت برمیگیرند.
هنرمندان بزرگ تمام ادوار به این وظیفه و این قریحه شگفتانگیز آگاه بودهاند. "لئوناردو داوینچی" میگوید: مقصود نقاش و مجسمهساز، دانستن چگونه دیدن است. یعنی نقاش میداند که چگونه ببیند و در بینش او نقاش و مجسمهساز، پیشوایان عالم مرئی هستند. زیرا که شناختن صورتهای محض به هیچوجه قریحه فطری و موهبت طبیعی نیست.
هر انسان که در زندگی روزمره چندین بار با شیئی برخورد کرده باشد، بدون اینکه صورت حقیقی آن را دیده باشد، از این رو بهمحض اینکه از او خواسته شود که نه کیفیات مادی یا نتایج مترتب بر آن شیئی، بلکه شکل محض یا ساختمان قابل رؤیت آن را توصیف کند در میماند و هنر این نقص را جبران میکند.
هنر، همواره قبل از اینکه زیبایی تنها باشد، صورتی است بخشنده و سیرتی است سازنده و در این موقع است که هنر بزرگ، هنر حقیقی و غالباً بزرگتر و حقیقیتر از هنر زیباگرایانه مطرح میگردد، زیرا که انسان سرشتی صورت بخش دارد که به محض تأمین زندگی جلوهگر میگردد و به این طریق است که انسان بدوی با خطهای عجیب و غریب و صورتهای هراسانگیز و رنگهای زمخت آدمکها و پر و بالهای چسبیده به آن، بدن خود را طراحی میکند.
با اینکه تمام این تصاویر از فرمهای مجهولی تشکیل گردیدهاند که فقط قسمتهای موزون آنها با هم ترکیب میشوند. زیرا که حس یگانهای باعث بهوجود آمدن آن مجموعه مشخص و یا آن کل جامع گشته است.
از اینجاست که اینگونه هنر، تنها هنر حقیقی به حساب میآید و اگر بر مبنای یک احساس باطنی و ساده فردی استوار گردد، نسبت به آنچه در اطرافش میگذرد نظری جامع نخواهد داشت. این هنر چه از اندیشه انسان بدوی سرچشمه گرفته باشد و چه از حواس ملتهب انسان معاصر، یک حقیقت واحد و زنده انسانی است.
بعد از "روسو" نظریه زیباشناسی در هنر وارد مرحلهای تازه شد و هنرِ مبتنی بر دریافتهای اجتماعی، بر هنر تقلیدگرایی محض از صورت طبیعت، بهصورتی قاطع، پیروز آمد و برای درک معنای حقیقی هنر بر دریافتهای اجتماعی آن از تفسیر جانبدارانه باید پرهیز کرد.
تکیه بر جنبههای هیجانی اثر هنری به تنهایی کافی نیست، بلکه هرگونه هنر مبتنی بر دریافتهای اجتماعی، عبارت است از طغیان طبیعی احساسات هنرمند و ما همواره مجبور نیستیم بدون قید و شرط این تعریف را پذیرا باشیم و به تعبیر قاطع ما در مقام مخاطب در معنا میاندیشیم. دراینصورت هنر همان تقلید محض نخواهد بود. منتهی، بجای تقلید از طبیعت و اشیاء مادی از عوالم درونی و عواطف و هیجانات انسانی تقلید میکند. به این اعتبار اگر بخواهیم یکبار دیگر موضوع موردنظر را با فلسفه زیباییشناسی بسنجیم، میتوان گفت: مطابق نظریه مذکور، هنر مقصودی را بیان میکند ولی نمیتواند بدون دریافتهای اجتماعی بیانگر مطلبی باشد و این جنبه از هنر، در حوزه حواس هنرمند متحقق میگردد.
در این خصوص قادر خواهیم بود بگوییم هنرمند که درحال بهوجود آوردن یک اثر هنری است. به محض اینکه از نگرانی و ترس وارسته شد در اطراف خود معنایی را میجوید تا روح خود را در آن بدمد.
بسیاری از زیباشناسان عصر جدید، این عامل معنا را ناچیز دانستهاند یا اصلاً اشاره و اعتنایی به آن نکردهاند و فقط به نفس بیان هنری، در اجرا نظر دارند و میگویند: نحوه بیان ربطی به خصوصیات و ارزش هنری ندارد و آنچه قابل اعتنا باید باشد قوه کشف و شهود هنرمند است و زیباییشناسی در هنر یک معنای روحی است که صرفاً بر روحیات و معنویات هنرمند تکیه دارد.
بهموجب این نظریه، تمام نیروی معنوی هنرمند فقط در امر صورتپذیری، یعنی قوه کشف و شهود متمرکز و صرف میگردد.
موقعی که این فرآیند پایان گیرد امر آفرینش هنری نیز خاتمه مییابد، و فقط یک تقلید از فرم وجودی در معناست که از خارج صورت میگیرد و برای الغاء و انتقال شهود به دیگری لازم است. این تقلید از جهت ذاتی فاقد معنا نیست ولی از لحاظ یک نقاش، یک موسیقیدان و یا از بینش یک سخنسرای بزرگ رنگها و خطوط و اوزان و کلمات، اجزا و ابزار خلاقیت هنرمند هستند.
سهراب هادی