سرویس تجسمی هنرآنلاین: 1ـ دوستی که به تازگی یکی از دوره‌های کوتاه مدت روانشناسی را تمام کرده بود، میان بحثی، به مشت دستم اشاره کرد و ناگهان فاتحانه گفت: "از نظر روانشناسی تو با این مشت بسته در حالت تدافعی هستی و نه بحث منطقی." دستم را آرام باز کردم و گفتم: "کاش به شما گفته بودند که گاهی مشت بسته برای نگه داشتن یک تکه دستمال مستعمل است که روی فرش نیفتد." این نگاه خام و قطعی شاید آفتی نه تازه باشد که به دامن هنر نیز افتاده است.

2ـ وظیفه نقد محدود به ذکر فهرست نواقص و معایب و یا تمجید و ستایش از اثر هنری نمی‌شود. مخصوصاً اگر این نقد مبتنی بر خط کشی تکراری و یا براساس اصول و قواعدی غیر از قاعده‌های مستتر در خود اثر باشد. (مثلاً چه مضحک خواهد بود نقد یک اثر امپرسیونیستی با مبانی نقاشی هایپررئالیسم! یا نقد پرفورمنس با دانش نمایشنامه‌نویسی صرف!)

از قضا باید گفت؛ مهمترین وظیفه نقد و منتقد این است که پیش از هر چیزی، بر فراز مثلث همیشگی اثر و هنرمند و مخاطب، هرمی جادویی و افسونگر بنا کرده و دایره نگاه و درک اثر را برای مخاطب وسیع‌تر کند. حسن خیال را تحریک کند، زوایای دیریاب اثر را روشن‌تر نماید و خوانشی عمیق‌تر در اختیار مخاطب قرار دهد. همانطور که برشمردن اشتباهات و افتخارات اثر، علاوه بر مخاطب، متوجه خود هنرمند هم می‌شود، این توسعه فهم، گاهی شامل خود هنرمند نیز خواهد بود. در مقابل آن قطعیت سخیفانه، آنچه در این مهم مخاطره‌آمیز می‌نماید، دشواری رعایت اعتدال و حفظ حدود این بازآفرینی و بازگویی از اثر هنری است.

3ـ برخی آثار هنری و ادبی ظرفیت و استعداد تفسیر دارند و به اصطلاح تأویل پذیرند. بنابراین مخاطب و منتقد اجازه دارند برداشت و تحلیل شخصی خود را از آثار داشته باشند و یا ارائه دهند. حتی اگر این تفاسیر در هنگام تولید مدنظر آفریننده آن اثر نباشد. آگاهانه باشد و یا نباشد. این شرح و تأویل اگرچه زائیده ذهن مفسر است، اما مستقیماً از خود اثر و نشانه‌های به کار رفته در آن برمی‌آید. حتی گاهی هنرمندان به عمد اثری را به همین منظور خلق می‌کنند. اما نه به این معنی که می‌شود هر اثری را فراتر از این ظرفیت‌ها به تحلیلی مثلاً فلسفی و سیاسی و اجتماعی و... منتسب کرد. شعر حافظ قابل تأویل است، اما به این استناد نمی‌شود از "اتل متل توتله" و هر ردیف و ترکیب نامفهومی از کلمات و آواها هم تعبیری عاشقانه و عارفانه به مخاطب حقنه کرد. گنبد شیخ لطف الله ـ چه منظور نظر معمار باشد و یا صرفاً به عنوان ترفندی فنی برای پوشش سقف به کار رفته باشد ـ می‌تواند به عنوان تجسم نظریه وحدت وجود و باورهای مذهبی و آسمانی تفسیر و یا حداقل فرض شود. اما نباید این الگو را مثلاً به نیم کره چایخانه پشت بام هتل شرق و سایه انداز آلاچیق‌ها و کولرهای روی پشت بام تعمیم داد. هر نقطه‌ای در هر اثر، خال لب یار نیست و هر پیچشی سلوک نیست.

4ـ برخی در کسوت نقد؛ تفاوت دانش و دانایی را نمی‌دانند و محفوظات خودشان را فهم و علم جا می‌زنند. بسیار یا اندک دانسته خود را به بهانه اثری نامربوط، روی دایره نامتناسب، به رخ می‌کشند. هنرمندنماهای خام در ایران ـ به کمک همین به اصطلاح منتقدین و استیمنت‌نویس‌های حرفه‌ای ـ مثلاً بدون هضم جکسون پولاک و روتکو و...، ظاهر آثار این هنرمندان را دستاویز ناتوانی‌های خودشان کرده‌اند. پوپولیسم را به جای هنر معاصر عرضه می‌کنند. خرق عادت را معادل خلاقیت فرض کرده‌اند. (اگر چه هر خلاقیتی نوعی خرق عادت است اما عکس آن لزوماً صادق نیست.) چقدر بی سواد، بدون درک مسیر چند صد ساله اروپا، بی‌زحمت و تلاش؛ یک شبه داعیه مدرنیسم و پست مدرنیسم داشته‌اند. چقدر آدم با اتکا به سهولت ظاهر و دور از غور باطن، مخاطب هنر و هنرجویان جوان را فریب داده‌اند. (همانطور که خیلی‌ها به بهانه نیما و اخوان و شاملو و فروغ و... هر چرندی را شعرنو و شعر سپید جا زدند و بی معنایی کلکسیون کلمات نامربوط‌شان را به گردن بی سوادی مخاطب انداختند و متاسفانه از میان متعصبین برای این بزرگان دشمن تراشیدند.) چقدر نمایشگاه از ادا و اطوارهای تقلیدی و سطحی که پشت سنگر "آوانگارد"، منتقدینش را با حربه نافهمی متهم کرده‌اند. درست است که هر ایده تازه‌ای با مقاومت مخاطب روبرو می‌شود و درک عمومی آن مدتی طول می‌کشد، درست است که روشنفکر و هنرمند روشنفکر آنقدر از سطح عامه فراتر است که نظریاتش سال‌ها بعد پذیرفته می‌شود، اما هر نظری و اثری تنها به دلیل نفهمیده شدن خلاقانه و پیشرو محسوب نمی‌شود. هر اثری را نمی‌شود به زور تأویل‌های نچسب و گاه مالیخولیایی، شاهکاری بی‌بدیل عالم هنر معرفی کرد. شهر پر است از دیوانگان و دیوانه نمایانی که حرف‌های غیر قابل فهم می‌زنند. چطور می‌شود این نامفهومی را مثلاً با مانیفیست امپرسیونیسم و یا دشواری فهم نظریه نسبیت انیشتین در میان عامه مقایسه کرد؟! چه ظلم بزرگی است نادانی و لکنت علمی و هنری خودمان را با پیچیدگی عالمانه و هنرمندانه قیاس و توجیه کنیم.

سعید فلاح‌فر