سرویس تجسمی هنرآنلاین : گالری شیرین میزبان همزمان دو مجموعهی "من این بار شکار آسانی خواهم بود" از نسرین ملک ثابت و "شفاف- رویت ناپذیر" از لی لی عامری است. در به نمایش درآمدن همزمان این آثار ارتباط روایی ظریفی به چشم میخورد؛ هنرمندان هر دو پروژه بر بیانی زنانه، ساختارمند و انتقادی تاکید مینهند و نشانه شناسی ابژههایی چون نخ (رنگ رزی شده و متراکم در آثار ملک ثابت برای بازنمایی پیکر زنانه) و سوزن (استعاره ای از پیکر زنانه در چیدمان لی لی عامری) در کلیت کیوریت همنشینی دو مجموعه در دو طبقهی گالری ارجاعی است برعمل دوختن که در گفتمان فمینیستی یکی از آبشخورهای بنیادین برای بازنمایی رفتار زنانه است.
مجموعهی "من این بار شکار آسانی خواهم بود" شامل ۱۰ اثر ۲۰۰ در ۱۵۰ سانتیمتری فیگوراتیواست با تکنیک پیچیده و غریبی که هنرمند در سازوکاری که بارها بازبینی شده، بهتدریج ساخته شده و با روشمندی تمام به وحدتی یکپارچه دستیافته، خلق نموده است. هنرمند با حساسیت ویژهای در انتخاب کمپوزیسیون هر اثر در ابتدا نقاشی دقیق و اکسپرسیوی از فیگورهای زنانهی نشسته بر روی مبل، معطل، منتظر، واداده و منفعلی بر سطح بوم کشیده است و سپس سطح این نقاشیها با نخهای رنگ رزی شدهای با گسترهی وسیعی از خاکستریهای رنگی که در هم فرورفته، در جهت فرمها تابانده شده و همچون بافت رنگی ضخیمی کل سطح بوم را دربرمیگیرند پوشانده شده است.
فیگورها تمامقد و اغلب تنها و در موقعیتهای متشابهای در فضای داخلی یا در فضای باغ گونه درحالیکه دست به سینهاند یا ژستی نمایشی یا رخوتناک دارند و گاه به همراه چند فیگور که مناسبات زنانهای را بازتاب میدهند به تصویر کشیده شدهاند. انتخاب رنگها تا حدی ذهنی است و کاملاً متأثر از نقاشی زیرین و برساختهی شناخت و تأمل مدام، وسواس گونه، با کنتراست شدید و جنبهای بیانگرانه. رنگها در آنجا که فیگورها و فضای داخلی را بازمینمایانند از خاکستریهای رنگی گرم، قرمزها، زردها، صورتیها، قهوهایها و بنفشها ساخته شدهاند و در آنجا که از ورای پنجره منظرهی شهری بیرون را بازتاب میدهند به آبیها و ترکیبشان با سیاهوسفید محدود میشوند. فضای خارجی دور از دسترس، سرد و غیرواقعی ترسیم شده و این امر توجه ما را به گرما و درخشش قابلتوجه سازماندهیشده در فضای درونی خانهها جلب میکند. نخهای رنگین در جهت حرکت فرمها تابانده و متراکم گشتهاند و عنصر اصلی بیان ذهنیت هنرمند به نظر میرسند که در ساختاری فیگوراتیو و با تکیه بر سنت نقاشانه برسازندهی زبانی اکسپرسیو و زنانهاند. نوری آتشین بر پیکرهها میتابد و گویی تمام وجودشان را گرمایی سوزناک دربرمیگیرد و آنها در انفعال در این درخشش حزنآلود میسوزند و این قرمزها را به محیط اطرافشان نیز منتقل میکنند. اما شکافی قابلتأمل میان اینهمه وجود دارد. فیگورهای نشسته، خیره و لمیده چگونه ممکن است در هالهی چنین گرمی، بیان و زایشی از رنگ و نور و فرم قرار بگیرند؟ و چنین همگون و رسا شوند؟ آیا جز این است که هنرمند در تکتک بافتهها، تافتهها و نخهای رنگرزی شده و در گرمای سوزان اثر به ابراز شخصیترین عواطف، نیازها و تأملات خود پرداخته است؟ بههرحال گرمایی در حال پخش شدن از پیکرههاست و تمامی فضا فشرده و متراکم از ادراک انسانی.
در اثری بدون عنوان با ابعاد ۱۵۰در ۲۰۰ سانتیمتر، افقی و خلقشده در گسترهی زمانی ۹۳-۱۳۹۲ هنرمند پیکرهی زنانی ای را بر روی مبل زهوار دررفته و مدرنی نشانده است. پیکره دقیقاً در وسط کادر قرار گرفته و به سمت چپ با وادادگی مینگرد. رنگهای گرم کل اثر را در برگرفتهاند. دیوارها مایههایی از خاکستریهای سبز گون دارند. اما نکتهی قابلتأمل در این اثر که از بسیاری لحاظ نزدیک به باقی آثار و در وحدت زیبایی شناسانهای با کلیت مجموعه شکل گرفته در طراحی بیانگرانه هنرمند از سطوح زیرین تن فیگور، خطوط رشتهرشته شدهی مبلها و نیز سطوح دیوارهاست که ساییده شده و متأثر از هستی پیکره به نظر میرسند. دیوار با بافتی از خطوط عمودی پر شده و دل را میآشوبد. خطوط عمودی سطح زیرین مبل نیز کیفیتی مشابه دارد گویی از حضور پیکره کشیده و متراکم شدهاند.
تافتههای نقاشیگون نسرین ملک ثابت ساخته شده و قوام یافتهاند و از اتودها و انگیزشهای ناتمام رایج فاصله میگیرند. اما تلاشهای بیانگرانهی ملک ثابت مخاطب را نه به شیوهی نقاشان اکسپرسیونیستی از لابهلای جرمهای رنگی بلکه با خوانشی پیوسته از تکتک عناصر تصویری و تکنیکی و معنایی اثر، لایه به لایه و در امتداد مواجههی زمانمند، با بلبشو و خیزش درونی اثر همراه میکند؛ از طریق روبرو ساختن مخاطب با خوانش تکتک خطوط در هم تابیده.
هنرمند علاوه بر همهی اینها کدهای ظریف و متعددی را کنار هم مینشاند تا این سازوکار بیانگر را به ساختی زنانه نزدیکتر کند. چه در انتخاب عنوان مجموعه "من این بار شکار آسانی خواهم بود" که بر وضعیت انفعالی و در دسترس بودن و وانهادگی اشاره میکند و از طرف از زبان اولشخص نیز نقل میشود و بر وجوه خود بیانگرانهی کار تأکید میگذارد و چه در استیتمنت مجموعه که بدین قرار است:
"من این بار شکار آسانی خواهم بود (وقتی لیبرالیسم، سوسیالیسم یا مارکسیسم میشوی...، ناچار میشوی این از آنچه به تو دادهشده، پا فراتر نمیگذارد عبارت پذیرفتنی نیست، تو فقط فشنگچی گلهی گرگها شدهای!) چیزی که باید ببینید، بشنوید، لمس کنید، چیزی جز انباشتهای از نخهای ولگرد اتاقی نیست که من در آن خزیدهام".
هنرمند این روند را در تکتک عناصر کارش و رویکرد زیباییشناسانه یا رواییاش پی میگیرد؛ آنجا که بر بازنمایی پیکر زنانه در فضای داخلی اصرار مینهد و نیز در آنجا که خودنگارههایی شخصی خلق میکند و بیشتر از همه در استفادهاش از متریال نخهای رنگ رزی شده.
اگرچه اغلب فمینیستها در روند پیگیر انتخابهایشان با تأکید گذاشتن بر خودبیانگری زنانه و رفتارهایی چون دوختن و بافتن، با تلاش برای برساختن زبانی مستقل، با بازنگری تمامی ساختارهای موجود زبانی تلاشی بهشدت سیاسی را در آشکار ساختن شکافهای وضعیت زیستی خویش داشتهاند و تلاشهای نسرین ملک ثابت در مجموعهی "من این بار شکار آسانی خواهم بود" نیز در همین راستا به نظر میرسد اما آثار او درنهایت به یک دلیل عمده از قالب رهیافتهای بهشدت انتقادی فمینیستها پا فراتر نهاده و خود را بهعنوان ماهیتی مستقل و موجودیتی برآمده از تمامی بافتارهای موجود بازمینمایاند. چراکه نقاشی تافتههای بیانگر او نه بهمثابهی اغلب بافتهها و دوختههای فمینیستهای اولیه و متأخر بر سیالیت و بداهگی و خودانگیختگی عمل دوختن متأثر از فرهنگ فولکلور زنانه بلکه بر سازوکار سنت نقاشانهی غربی بنا میشود. او از سنت بافت فرش و عمل نقاشانه توأمان الگوبرداری میکند. سنتی که با عمل رنگرزی سختی جسمانی را نیز بر تن هنرمند اعمال میکند. هنرمند با ابعاد نسبتاً بزرگی که برای اثر خود در نظر میگیرد، با تحکیم قدرت عمل و با به رخ کشیدن مهارت تکنیکیاش اثر خود را نه در گسست کامل فرمالیستی و رفتارگرایانه از الگوهای از پیشساختهی مردانه بلکه در پیوستاری رجحان یافته بر آنها قرار میدهد. او رفتار پیچیدهی خود را چنان بر ساحت جهان خدشهناپذیر موجود اعمال میکند که انفعال و وادادگی پیکرههایش برآشوبندگی سوزناکی را در مخاطب ایجاد میکند. او شکاف موجود در رخوت، خمودگی و وضعیت زیستی سوژه را آشکار میکند و آگاهی خود را بر سطح آگاهی پیکرهها مینشاند.
چیدمان متکثر لیلی عامری از بسط و تکرار
اما مجموعهی شفاف- رؤیت ناپذیر لیلی عامری دربرگیرندهی دو گونه چیدمان است: یکی لایت باکسهای کمنور نصبشده بر روی دیوار و دیگری آویزههای متصل بر سقف.
چیدمان متکثر لیلی عامری از بسط و تکرار و چینش سوزنهای دوخت و دوز و فرونشاندن عمودی آنها بر سطح پلکسی گلس و ترکیبشان با سندهایی که اشکال نامتعارف چوبی را در خود جایداده و شیشههای آزمایشگاهی پر از گردی سفیدرنگ شکل گرفته است. سطوح پلکسی گلس ها گاه تقسیم و تکرار میشوند. همهی عناصر در سطح جلویی لایت باکسها قرار گرفتهاند. خلأ فضای پسزمینه محمل بازیگوشی سایههاست. سایههای بلند و زاویهدار سوزنها و فرمها ماحصل نور موضعی قرار گرفته در گوشههای چیدمانها هستند که همچون امید گشایش یا نور حقیقت بر سطح کارها میتابند و بخش بزرگی از واقعیت را نیز در زیر سایههای طویل پنهان میکنند و بدینسان تراژدی شفاف- رؤیت ناپذیر شکل میگیرد. تراژدی که بهزعم خود هنرمند همچون فقدان همدردی و سکوت در نظر گرفته میشود. هنرمند در استیتمنت مجموعه ارجاعهای مستقیمی به تن زنانه (زهدان) میدهد و خوانشی روایی از تقلایش در مواجهه با وضعیت زیستی اجتماعی که در آن میزید: "نور و سایه و تیره روشنهای زهدان در کُنج اتاقک زندگیها محبوس شده است و زندگی که بهسان امید در این جعبهها به دام ابدی افتاده، آشوبی است از فشار و درد و تحمل، ملغمهای از مهر و کینه و حسرت".
کارزار زندگی، از چهارگوشه زندانی رؤیت ناپذیر بر دیوارههای وجود فشار میآورد و روح را میساید. همانسان که در سایه زندگی پنهان میشویم بر خود نقاب میزنیم. نمایشی از شادی و رضایت که زیر بغضِ تنهایی بهگلنشسته است و تقلایی فرساینده برای پوسته دریدن از زیر هجوم بایدها و نبایدها، چهبسا محتوای بودنِ ما شده است.
زنانگی پایکوب شده، مردانگی تهی شده، کودکیهای عاری از شور، و جوانیهایی دستشسته از امید، گویی همه از چوبه زندگی معلق و آویخته به انتظار حکم بودن یا نبودنیم. حتا از سایههای تیز ترسها و رویاهایمان هراسانیم، و در تقلای زیستن، بیشتر و بیشتر اسیر خویشتن گشتهایم.
سایههای گزنده ترس و امید که به لمسشان زخم حضور شکافته میشود، فقدان همدردی و سکوتی است که ما را هرچه بیشتر از یکدیگر جدا و دور میسازد.
مجموعهی شفاف رؤیت ناپذیر را میتوان همسو با آثار مینیمالیست های متأخر و مفهوم گرا در نظر گرفت. ساختار آثار تقلیل گرایانه است و بر اثر تکرار و چینش سوزنها که کاملاً هماندازهاند و یکنواخت و همردیف، در بلوکها شکل میگیرد. سوزنها در تعامل با سایهروشنهای موضعی علاوه بر استعارهی ذهنی خود هنرمند یعنی تیره و روشنهای زهدان بسیاری همنشینیهای یکنواخت و ساختارهای منجمد و ایستا و نظمهای کارکردگرایانه را نیز تداعی میکنند؛ صفوف طویل و عریض نظامیان، بلوکهای ساختمانی نیمهکاره، مجتمعهای نظم یافتهی شهری و نظم کلی اعمالشده در جوامع شهری پسا استعماری.
سرنگها و سوندها در چیدمان آویزهها ناپدید میشوند و در این چیدمان واژگون نظم دقیق سوزنها و بازیگوشی با نور و سایهها به فرم قطعی اثر بدل میشود. روابط مابین عناصر غریب، سرد و یکنواخت به نظر میرسد چینش دقیق حاضرآماده ای چون سوزن حالتی نفوذناپذیر به آویزهها میبخشد که با نور و سایهها جشنی نظم یافته و فاخر راه انداختهاند و از غلبهی وضع موجود خرسندند. چیدمان سوزنها بازگوکنندهی اقتداری پنهانی است که البته در اینجا بهوسیلهی خود هنرمند بر کل مجموعه اعمال شده است. هنرمند در جایجای اثر میکوشد از شکافهای موجود در این نظم ارتش مابانه پرده بردارد؛ یا بخشی از اثر را در سایه پنهان میکند، یا جای سوزنها را خالی میگذارد و یا کجوکولهشان میکند. به نظر میرسد برخی از سوزنها با هیئت ظریفشان از سیستم موجود حذف میشوند.
گویی ما از دو زاویه؛ یکی از بالا در چیدمانهای روی دیوار و دیگری از پایین در آویزههای روی سقف به کلیت وضعیت موجود بشر مینگریم؛ به هر نقصان و نظم و رجحانی.
اما تمامی این خوانش فلسفی و ارجاعات روایی انسان گرایانه تنها زمانی که اصرار بر تأویل فلسفی از آثار داشته باشیم قطعی و رؤیت پذیر میشوند. مجموعهی سوزنها علاوه بر تمامی ارجاعات زبانی همانند آثار اغلب مینیمالیستها بهشدت آبسترهاند. حقیقت آثار، آنچه پیش روی ما میگذارد گردشی مدام است میان نقاط، نظم آبستره، سطوح و تیره و روشنها و در کلیت مواجهه با همین آبستراکسیون است که مجموعهی شفاف رؤیت ناپذیر میتواند بیانی استعاری به خود بگیرد و فرصت مدام چرخشی دیالکتیک مابین وجوه زیبایی شناسانه و فلسفی را در اختیار مخاطب بگذارد.
ملاحت محبخواه