سرویس تجسمی هنرآنلاین : در گزارش روزنامه اعتماد مورخ ۲۰ دی آمده است: دیدار و گفت‌و‌گو با آیدین آغداشلو چهارمین نشستی بود که در کتابفروشی آینده با همکاری بنیاد فرهنگی اجتماعی ملت، دایره المعارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار در صبح پنجشنبه ١٨ دی ماه ١٣٩٣ برگزار شد. در این دیدار علی دهباشی، سردبیر و مدیرمسوول بخارا و تعدادی از حاضران در جلسه پرسش‌هایی را از آغداشلو نقاش، نویسنده، منتقد فیلم و طراح هنرمند معاصر ایران مطرح کردند. بیشتر این پرسش‌ها به صحبت‏های آغداشلو مبنی بر مهاجرتش به کانادا، دلایل استقبال از نمایشگاه او که با استقبال روبه رو شد و همچنین بحث نقد هنری در ایران برمی گشت که به دلیل طولانی بودن، صرفا به چاپ بخش‌هایی از صحبت‌های آغداشلو اکتفا کردیم.

من یک دوست تراز اول نویسنده‎یی داشتم که مدت‎‌ها نمی‌‎نوشت و هنوز هم کم می‌‎نویسد. آن موقع جوانی وقتی می‌‎پرسیدم چرا نمی‌‎نویسی، می‌‎گفت دیگر بعد از ناباکف، من چی بنویسم. این سوالی است که هر کسی می‌‎تواند بکند ولی این علت که آدم بعد از ناباکف چیز می‌‎نویسد یا بغل گوشش کارهای گرهاردریخ‌تر است و بعد رو به روی خانه هنرمندان نمایشگاه می‌‎گذارد، شاید تسلای اصلی‎اش این باشد که اصلااین طوری به قصه نگاه نکنیم.

از اندوه‎های زندگی من این بوده که همراه بچه‎‌هایم نبودم. بزرگ شدن تدریجی آن‌ها را ندیدم. هر بار رفتم دیدنشان، دیدم قدشان دو سانت بلند‌تر شده و این یک دریغ عظیمی است و تنها دریغ زندگی من است. من دریغ دیگری ندارم. این دریغ برای من باقی ماند. دختر من که به قول مرحوم می‌نوی «ستیهنده»، چالشگر است، بار‌ها این را به من تذکر داده که وقتی من لازمت داشتم و باید پیش من بودی، نبودی

آن کوه سر جای خودش ایستاده صحبت‌های من درباره رفتن و ماندن، در‌‌ همان جلسه مصاحبه مطبوعاتی، مبنی بر مهاجرت تعارف نبود و به نظرم جمله درستی هم بود و هنوز هم درست است. گفتم این مملکت و این ملت، این فرهنگ به کوه عظیمی می‌‎ماند و ما، بنده خودم را می‌گویم، گنجشک‎هایی هستیم که روی یال کوه نشسته‎اند. نشستنشان یا برخاستنشان فرقی در اصل قصه نمی‌‎کند. آن کوه سر جای خودش ایستاده. اگر گنجشک بوق و شیپور بردارد و اعلام کند که کوه آماده باش من دارم برمی‎خیزم، خودش را مسخره کرده. شاید این برای خادمین فرهنگ این ملت نوعی تسلاباشد که فکر کند که نه در کوتاه مدت بلکه در درازمدت توانسته فایده بیشتری برساند. این باز هم غرور و خودبزرگ بینی است، فکر نمی‌‎کنم معنای دیگری داشته باشد. چرا دوست دارم در ایران نمایشگاه بگذارم

این نمایشگاه تقریبا بعد از ٣٩ سال برگزار شد و دلایل مختلف داشت که من نمایشگاه نمی‌‎گذاشتم. در این فاصله دو نمایشگاه در دو جای مختلف برگزار کردم: یکی در گالری آرتای شهر تورنتو بود که فکر می‌‎کنم در سال ٢٠٠۶ برگزار کردیم. برای خود من خیلی هیجان‎انگیز بود، آدم پای کار خودش بایستد، توضیح بدهد و به نوعی کار خودش را توجیه کند. این در حقیقت کار خیلی لازمی هم نیست. نقاش بنایی برای این کار ندارد که کار خودش را توجیه کند. همین است که هست. این هم نه به عنوان تکبر، که همین است که هست، نه به عنوان تواضع، من همین قدر بلدم. حاصل عمر من همین قدر بوده. حالاکم یا زیادی‌اش هم لابد تعیین می‌‎کنم. نمایشگاهی که در تورنتو بود تا حدی آن پاسخی را که دلم می‌‎خواست نمی‌‎توانست بدهد، برای اینکه بخش عمده‎یی از مخاطبینش، کسانی که آمده بودند، غیرایرانی بودند. من حتی در صحبت‎‌هایم اشاره کرده‎ام، در بعضی از مقاله‎‌هایم هم این مطلب آمده که فکر می‌‎کنم برای مخاطب خودم دارم حرفی را می‌‎زنم، با زبانی که بین ما رایج است، دارم صحبت می‌‎کنم. خیلی برای من غریب است کسی با این زبان آشنایی ندارد با این آثار برخورد می‌‎کند. این برخورد فقط کنجکاوی من را ارضا می‌‎کند ولی معنایی به من اضافه نمی‌‎کند. من از جایی دارم صحبت می‌‎کنم که یک جاهایی از آن از فرهنگی دوردست می‌‎آید. بعضی از نمونه‎هایی که در‌‌ همان گالری آرتای تورنتو گذاشته بودم، از نگارگری‎‌ها یا خط قدیم ما الهام گرفته بود، کار شده بود باهاش. فکر می‌‎کردم که مثلااین نگارگری خیلی زیبای رضا عباسی را که من برای خودم الگو قرار دادم، این کجا درک می‌‎شود، کجا دریافت می‌‎شود؟ این ملاحظه من بوده. من هیچ وقت خودم را یک نقاش جهان وطنی نمی‌‎دانستم. برای من همیشه این آرزو وجود داشت که اگر چیزی هست، همراهانم تحسین بکنند، اگر چیزی هست. باز این کار به تعویق افتاد. یک نمایشگاه هم از کارهای من که متعلق به یک مجموعه شخصی بود که در گالری شخصی آن مجموعه‎دار در دوبی برگزار شد که اتفاقا نمایشگاه خیلی مفصلی بود. خودم هم در این نمایشگاه شرکت نکردم. فکر کردم حالابه من چه مربوط است که بروم آنجا بایستم و به اعراب محترم توضیح بدهم. کار من این نیست ولی این نمایشگاه اخیر یک وسوسه بود. به این معنا که فکر کردم نامه اعمالی را، کارنامه‎یی را، تقدیم بکنم. آنچه آدم کرده و نکرده باید در یک حسابرسی معلوم بشود و هر کسی که نمایشگاه می‌‎گذارد در واقع به یک حسابرسی تن داده. در وهله اول وقتی تعدادی از دوستان این پیشنهاد را کردند، من هیچ وقت نقاشی به اندازه کافی ندارم که نمایشگاه بگذارم چون به قول معروف من نقاش تک فروشم. یک دانه می‌‎کشم، می‌‎فروشم و بعدی را می‌‎کشم و در طول این ٣٠ سال اخیر، بار‌ها این فکر را کرده بودم و بار‌ها به من پیشنهاد شده بود ولی فاصله داشتم به خاطر همین نکته. خب، قاعدتا آدم نقاشی‎هایی را که می‌‎کشد باید برای نمایشگاهش نگه دارد، بعد یک نقاشی دیگر و یک نقاشی دیگر تا جمع بشود. من هیچ وقت نقاشی‎‌هایم جمع نمی‌‎شد و طوری نبود که من بتوانم برای یک سال نقاشی نفروشم. زندگی من همیشه از راه نقاشی می‌‎گذرد. به همین دلیل خیلی ساده به تعویق افتاد. تا اینکه بالاخره به این نتیجه رسیدم که الان وقتش است. تابلو‌هایم را سال گذشته نفروختم. یک تعدادی جمع شد و وقتی که بنا شد این‌ها به نمایش دربیایند جای نمایشگاه خودش مساله‏‎یی بود برای من ولی در کنار همه این واقع‎بینی که نتیجه‎اش فروتنی است، یک عامل نجات بخش دیگر هست، که یک وقتی من آن را نوشتم، آن عامل نجات بخش این است که اگر قضیه را خیلی جدی نگیریم، یعنی مسابقه‎یی بین بنده و گرهارد ریخ‌تر نباشد، که امیدوارم نباشد چون بین ما دو نفر، من حتما دوم می‌‎شوم، یک رام‎کننده‎یی هم وجود دارد که آدم بتواند کارش را ادامه بدهد. من یک دوست تراز اول نویسنده‎یی داشتم که مدت‎‌ها نمی‌‎نوشت و هنوز هم کم می‌‎نویسد. آن موقع جوانی وقتی می‌‎پرسیدم چرا نمی‌‎نویسی، می‌‎گفت دیگر بعد از ناباکف، من چی بنویسم. این سوالی است که هر کسی می‌‎تواند بکند ولی این علت که آدم بعد از ناباکف چیز می‌‎نویسد یا بغل گوشش کارهای گرهارد ریخ‌تر است و بعد رو به روی خانه هنرمندان نمایشگاه می‌‎گذارد، شاید تسلای اصلی‎اش این باشد که اصلااین طوری به قصه نگاه نکنیم. اصلااین زاویه دید را تغییر بدهیم و برسیم به اینکه اصلاکار هنری چیست و نقاشی چیست.

قضیه این ماندن و رفتن چه بود؟

من یک جایی نوشتم که از اندوه‎های زندگی من این بوده که همراه بچه‎‌هایم نبودم. بزرگ شدن تدریجی آن‌ها را ندیدم. هر بار رفتم دیدنشان، دیدم قدشان دو سانت بلند‌تر شده و این یک دریغ عظیمی است و تنها دریغ زندگی من است. من دریغ دیگری ندارم. این دریغ برای من باقی ماند. دختر من که به قول مرحوم می‌نوی «ستیهنده»، چالشگر است، بار‌ها این را به من تذکر داده که وقتی من لازمت داشتم و باید پیش من بودی، نبودی. این را من درک می‌‎کنم. من ماندم در همه این سال‌ها. مدت زیادی را با خانواده‎ام اینجا بودم. سال‎های موشک باران را ماندم، در تهران ماندم. بقیه هم خیلی شجاع بودند و می‌‎ماندند. همه این‌ها کنار هم جمع شد که برای تحصیل پسرم خانواده رفتند تورنتو و من ماندم اینجا. من ماندم چون باید می‌‎ماندم. به دلایل مختلف ولی مهم‎ترینش این بود که من به اشتباه یا با خودبزرگ بینی و جهل فکر می‌‎کردم که ماندن من حراست از ارزشی است که من برایش بزرگ شدم. در تمام طول عمرم با این همراه بودم و آن دوجهانه بودن است. داریوش شایگان برای من همیشه الگوی دلپذیری بود از متفکری دو جهانه. خودم هم همیشه فکر می‌‎کردم باید دوجهانه باشم. باید آنچه را در دنیا می‌‎گذرد و قبلاگذشته همانقدر بدانم که الان می‌‎گذرد در مملکتم و آنچه که بر فرهنگ من گذشته از قرن‎های پیش. در نتیجه این آرام آرام شروع شد برای زمینه شدن به چیزی که فقط هم نمی‌‎توانست یک ادعا باقی بماند. یعنی ما بگوییم که بله من فکر می‌‎کنم باید یک چیزهایی را نگه دارم با خودم و تثبیت بشود و مشخص بشود. این موشکباران یک آزمونی بود دیگر. آدم دوران خوشش را با مردمش گذرانده، خوشی داشته، نوازش شده، مراقبت شده. همه این‌ها زمینه بود برای اینکه این قصه جا بیفتد در ذهن من.

بعد از نمایشگاه من مدتی افسرده شدم، خیلی خسته شدم. فکر کردم که خوب حاصل عمرم را تحویل دادم، نامه اعمالم را. از بعضی‎‌هایش راضیم و از بعضی‎‌هایش هم راضی نیستم و افسرده‎‌تر شدم. بعد فکر کردم که من تمام سال‎های گذشته را از بچه‎‌هایم دور بودم، حالاچطور است که به خودم یک مرخصی بدهم. یک مدتی وبال گردنشان بشوم. من همیشه آدم رکی هستم. آدم صادقی هستم. روشنفکرهای ما معمولاعادت به مرثیه گفتن دارند. برای من واقعا اتفاق نیفتاده. لحظاتی شکر خدا، فراموش شدم. امتیاز خیلی بزرگی است. فکر رفتن از یک فکر همیشگی، آرزویی که خوب حالابروم و پیش بچه‎‌هایم باشم، همیشه در ذهنم بود و اجرایی شده. عملی شد ولی رفتن من نه پروسه مهمی است و نه امری طولانی است. من در خانه‎ام را قفل می‌‎کنم، می‌‎روم و پیش خودم فکر می‌‎کنم که استحقاق یک استراحت پنج شش ماهه را دارم. اینکه هیچ کاری نکنم، تلفنم زنگ نزند، هیچ جایی نروم، دعوتی را قبول نکنم، ساعت هشت صبح بیدار نشوم و سعی می‌‎کنم مدتی انزوای موجودم را بهتر کنم. زمستان را برای رفتن به تورنتو انتخاب کردم چون بعضی وقت‎‌ها آنقدر برف زیاد می‌‎شود که شما نمی‌‎توانید از در خانه‎تان بیرون بیایید و این خودش یک لطفی است. آدم می‌‎رود و خودش را در خانه‎یی می‌‎اندازد و از در نمی‌‎تواند بیرون بیاید چون برف می‌‎آید. بعد هم برمی‎گردم. اتفاقی که الان دارد می‌‎افتد این است که مجموعه مطالبی که نوشتم و قبلاهم چاپ شده در هشت جلد به وسیله انتشارات آبان منتشر می‌‎شود، در یک بسته، فکر کردم که این هم نامه اعمال کتبی و ادبی بنده است. یک کتاب هم از مجموعه نقاشی‎‌هایم منتشر شده، یک جلد فقط نقاشی‎هاست و یک جلد هم درباره کارهایی است که در زمینه هنر سنتی انجام دادم. به این ترتیب آدم می‌‎تواند با خودش تسویه حساب بکند. خودم، خودم را اخراج می‌کنم

یک دوره‎یی من سرپرست موزه رضا عباسی بودم و بعد از انقلاب طبیعتا تمام آن تشکیلات معلق شد و یک آقایی از اطرافیان مرحوم بازرگان، ۵۴ موسسه را یکباره تحویل گرفت. من طبیعتا دیگر جایی، عنوان سرپرست موزه را نداشتم و طلاق به رضایت طرفین بود. وقتی قرار شد که من دیگر آنجا نروم و خیلی هم با احترام آقای تهرانچی این را به من گفت، من آدم پشت می‌زم. جالب بود این آقای تهرانچی که آمده بود پنجاه و چند موسسه را تحویل گرفته بود هیچ وقت به اتاق من نرفت. در جای من ننشست، به عنوان مدیر آنجا. در اتاق دیگری نشست. من باید این را جایی می‌‎گفتم. من آمدم پشت می‌زم. کشو‌ها را باز کردم و اشیای شخصی خودم را برداشتم و در یک کیسه نایلونی گذاشتم. بعد آمدم بیرون، به نگهبان دم در نشان دادم. او هم آن‌ها را باز کرد و نگاه کرد و من آمدم بیرون و نگاهی به ساختمان کردم و گفتم من دیگر با تو کاری ندارم و تا ١٠ سال کاری باهاش نداشتم. آدم از رنگ چشم‎‌هایش استعفا بدهد

البته در شرایط فعلی، الحمدلله خیلی همه چیز متفاوت است. کسی مرا اخراج نکرده. خودم خودم را اخراج می‌‎کنم. استعفا هم نمی‌‎دهم. برای اینکه این کاری که من دارم و کردم استعفا دادنی نیست. از چی استعفا بدهم. آدم از رنگ چشم‎‌هایش استعفا بدهد. از دستش استعفا بدهد؟ نمی‌‎شود. برای همین حتی من کشوهام را باز نکردم که محتویاتش را در کیسه نایلونی بریزم. فقط در خانه‎ام را قفل می‌‎کنم و می‌‎روم. می‌‎دانم که خیلی‎‌ها منتظر برگشتن من خواهند بود و به همین خاطر هم برمی‎گردم. دیگر بقیه‎اش را هم بهتره که آدم خودش را لوس نکند. سوژه انهدام زیبایی درونمایه همه کار‌هایم نیست

مساله انهدام، درونمایه همه کار‌هایم نیست ولی درونمایه غالب است. باید برگشت و دید این نقاش به خصوص از چه چنبره‎هایی گذشته است. از چه مسیری عبور کرده است، اگر علایقش را بتوانیم پیدا کنیم و کنار هم بگذاریم، بخشی از این علایق مشخص است. این آدمی است که از بچگی به تاریخ هنر علاقه داشته. در ١٣، ١۴ سالگی سعی کرده به هر زحمتی انگلیسی یاد بگیرد تا بتواند توضیحات زیر نقاشی‎‌ها را که در کتاب تاریخ هنر چاپ می‌‎شد بخواند. امتیازی نیست. این نوع آدم، آدمی گذشته‎گرا، مرگ اندیش و فرهنگ دوست است، کنار همه مسائل دیگر. این مجموعه شاید در جای دیگری هم جمع بشود ولی این حاصل را ندارد. مثلادوست من آقای پرویز تناولی، هم هنرمند معاصر بسیار قابل توجهی است، هم تاریخ گذشته ایران و فرهنگ ایران و هنر قدیم ایران را بسیار خوب می‌‎شناسد، ولی مرگ اندیش نیست، مثل دوست من محمدعلی سپانلو که به شوخی همیشه بهش می‌‎گفتم تو اگر اینقدر از مرگ می‌‎ترسی، خیلی ناجور است. می‌‎گفت کی گفته من از مرگ می‌‎ترسم؟ گفتم چون تو در تشییع جنازه هیچ کسی شرکت نمی‌‎کنی. تو ختم هیچ کسی نمی‌‎روی. یک خورده فکر کرد گفت، نه در ختم فلانی من رفتم. در نتیجه کار بنده و پرویز تناولی و ده‎‌ها آدم دیگر در جاهایی مشترکند، در جاهایی اصلابه هم نقطه اتصال پیدا نمی‌‎کنند. در نتیجه این مساله انهدام اصلادر کار پرویز تناولی نیست. البته که با هیچ کار می‌‎کند. هیچ اصلایک امر فلسفی است، یک امر سیر تفکر است. یک وقتی دلم می‌‎خواست این را به پرویز تناولی بگویم. یادم رفته همیشه. آن شعر خیلی زیبای حافظ که به خط گلزار از روی کار می‌رعماد هم نوشته شده، خیلی گوینده است. بازگو می‌‎کند این مساله را. این شعر حافظ که جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ است. فکر عظیمی پشت این شعر است.

انهدام از نظارت بر تخریب فرهنگ می‌آید

ولی این انهدامی که در این سوال هست، این انهدام برمی‎گردد به آدمی که ناظر تخریب برخی از فرهنگ گذشته خودش بوده. عکس‎العملش است نسبت به این تخریب. ولی نگاه کردنش از کجا می‌‎آید؟ چطور می‌‎شود اصلابه چیزی نگاه می‌‎کند؟ به این مرگ، به این انهدام، به این متلاشی شدن‎ توی هوا. به این تراشیده شدن. شاید به جاهای دیگری هم بشود اشاره کرد. برمی‎گردد به اینکه این آدم از قدیم مرمت‎گر بوده، یعنی خط‎های قدیمی را می‌‎خریده، چون که جوان بوده، ٢٠ سالش بوده، پول نداشته خط خیلی عالی بخرد، آن‌ها را مچاله، ژنده و پاره پاره می‌‎خریده و بعد می‌‎رفته خانه، یک ماه کار می‌‎کرده روش و آن را به روز اولش برمی‎گردونده. پس این مساله چرخه ولادت و انهدام در کار مرمت درست برعکس چیزی بوده که در کار نقاشی بوده. یعنی من یک چیز منهدم شده را به روز اول می‌‎رساندم در کار مرمتم که در‌‌ همان نمایشگاه موزه رضا عباسی بود. و در نقاشی‎‌هایم این چرخه از سمت دیگری دارد می‌‎چرخد. یعنی چیزی که زیباست و موجود و عالی منهدم می‌‎شود. به هر دلیلی بازگوکننده این کیفیت است. ذهنی که این طوری دارد فکر می‌‎کند. یعنی به این مرگ دارد نگاه می‌‎کند. مقاله‎یی که یک بار من نوشته بودم، اخیرا هم یک نقدی نوشتند بر کار من، یعنی یک مصاحبه‎یی بود. به این بخش مقاله من توجه کردند که من خودم یادم رفته بود. من در این مقاله اشاره کرده بودم به فیلمی از کوپولا. این فیلم صحنه فوق‎العاده‎یی دارد. یک پسر و دختر جوانی که خیلی عاشق هم هستند، دارند در خیابان قدم می‌‎زنند و به نیمکتی می‌‎رسند که یکی از این کارتن‎خواب‎‌ها، ویران و از هم پاشیده شده و از هم گسسته روی این نیمکت مست و خراب افتاده. ژنده‎پوش، یعنی ‌‌نهایت فلاکتی که انسان می‌‎تواند به آن برسد. دختر همین جور به این کارتن خواب نگاه می‌‎کند. پسر به او می‌‎گوید به چی چی این داری نگاه می‌‎کنی؟ دختر می‌‎گوید من فکر می‌‎کنم وقتی این آدم به دنیا آمده چقدر پدر و مادرش خوشحال شدند. هر ولادتی خوشحالی دارد. ولی اینکه چی به روزش می‌‎آید احتیاج به زمان دارد. در نتیجه این نگاه من تقریبا این طوری است. من نگاه می‌‎کنم به این شهر، به تابلو فرش‎‌ها. من نگاه می‌‎کنم. به جز آدم‎‌ها. آن‌ها زیبا هستند. یک مقاله‎یی نوشتم و گفتم بچه‎‌ها همه زیبا هستند، بلااستثناء. می‌‎خواهم بگویم همه آدم‎‌ها این طورند. همه زیبا هستند. به جز آدم‌ها، تقریبا هر چیزی که الان در روزگار ما، ما آدم‎‌ها داریم می‌‎سازیم، با استثنای اندکی البته، زشت است. قصه‌‌ همان کارتن خواب است و‌‌ همان نیمکت. حواسش هم جمع نیست، بیهوش است و نمی‌‎داند در چه حالی است. به آنچه می‌‎گذرد اعتنایی ندارد. مهم‎‌ترین ساختمان‏‎های این شهر را اعلام بکنید و بگویید قابل فروش است. کاخ گلستان را این بساز و بفروش‎‌ها کلنگ می‌‎زنند و بهش می‌‎گویند کلنگی. این دورانی است که ما داریم در آن زندگی می‌‎کنیم. من گزارش این دوران را دارم می‌‎دهم. نه واقعا. این یک وظیفه اجتماعی خیلی مفصلی است. کار یک نقاش نیست ولی من گزارش خودم را که می‌‎توانم بدهم. به عنوان یک آدمی که دارد در خیابان می‌گردد و به این نیمکت نگاه می‌‎کند. به این اضمحلال. لابد گزارش من باید گزارش تصویری باشد. من نویسنده که نیستم. من مقاله نویسم. این گزارش را همیشه دادم. گزارش انهدام زیبایی. منتها این گزارش فقط در و دیوار و ساختمان‎‌ها و مصنوعات مردم امروز نیست. این شاید در جایی وجه گسترده‎تری هم پیدا می‌‎کند. وجه گسترده‎ترش اصلانگاهش به خود چرخه حیات است. این چرخه حیاتی که به قول خیام می‌‎سازد و باز بر زمین می‌‎زندش. این برای من همیشه مهم بوده. ما اصلادر فرهنگمان نقد نداشته‎ایم

من وقتی فکر می‌‎کنم نقد در چه موقعیتی قرار دارد، بلافاصله به این نتیجه می‌‎رسم که می‌‎توانست و می‌‎تواند خیلی بهتر باشد. این به خاطر منتقدان نیست. مشکل از منقدان نیست. مشکل از مطبوعات ما بوده که این مشکل دارد جبران می‌‎شود. مطبوعات نقد را به اندازه کافی بها نداده و جای کافی برایش در نظر نگرفته‌اند. صدا و سیما هم همین طور است. گناه صدا و سیما هم سنگین‎‌تر است چون در حقیقت رسانه‎یی که جایگزین شده. اینترنت و تلویزیون الان در همه دنیا جایگزینند. روزنامه‎‌ها دارند یکی یکی تعطیل می‌‎شوند. مهم‎‌ترین روزنامه‎هایی که در امریکا و در امریکای شمالی و در اروپا هست، یکی یکی تعطیل می‌‎شوند و تعطیل شدنشان هم به این صورت است که تبدیل به روزنامه اینترنتی می‌‎شوند. شما از این طریق دیگر نگاه می‌‎کنید. دیگر نمی‌‎روید روزنامه بخرید، خش خش کند، کاغذ‌ها را ورق بزنید، بعد قهوه بخورید همراهش، بعد یک ورق دیگر بزنید. این حادثه زیبا و شگفت انگیز و دلپذیر دیگر بعد از مدتی تکرار نخواهد شد. بله صدا و سیما کم کاری کرده، خیلی زیاد و بها نداده به این مساله. در مورد سینما این کار را کرده ولی در مورد هنرهای دیگر نه. به طور منسجم انجام نشده است.

ولی من اینجا برمی‏گردم به خودمان. شاید ما اصلادر فرهنگمان نقد نداشته‎ایم. من بار‌ها اشاره کرده‎ام که وقتی می‌‎خواهیم در ادبیات اروپا به نقد رجوع کنیم، می‌‎توانیم به یک سابقه ٣٠٠ ساله رجوع کنیم. در ٣٠٠ سال پیش، نقد به صورتی که هست، هست. در مورد ما این طوری نبوده. هر متنی که در اینجا نوشته شده تذکره بوده. نقد نبوده. از دیر باز تا صادق هدایت را می‌‎گویم. این عدم تمایل ما به نقد است. و تمایل ما به ضبط و تحسین. تذکره‌ها می‌گویند فلانی در فلان تاریخ به دنیا آمد. چه استاد بزرگی بود. خوشنویس فوق‎العاده‎ای بود یا از این قبیل. مثلاگلستان هنر را شما بخوانید. یا مجمع‎الفصحا را بخوانید. همه جا، چه در ادبیات، چه در هنر، نقد در واقع داوری است. ثبت است. وقتش به خیال خودش ضایع نمی‌‎کند که بگوید این اثر خوب نیست. یا اگر به این اثر نگاه بکنیم و بگوییم دراین شرایط می‌‎تواند بهتر باشد. این بخش‎‌هایش زاید است. در نتیجه این سنتی است که پشت سر ما است. ما اصلاسنت نقد در ایران نداریم.

قدیمی‎‌ترین نقدهایی که هست: به نظر من نقدی که می‌‎توان آن را نقدی جدی تلقی کرد، آن چیزی است که صادق هدایت نوشته و بیشترش هم در آن مقالات پراکنده‎اش چاپ شده که یا دارد هزل یا طنز را به کار می‌‏برد. مثل نقد داستان ناز حسینقلی مستعان که به قول معروف دیگر دارد پنبه‏اش را می‌‎زند. چه در جاهایی که به طور جدی نوشته. نقدی دارد درباره لغاتی که فرهنگستان وضع کرده و دارد شوخی می‌کند ولی یک نقد است. می‌‏‎گوید شما آمده‌اید در فرهنگستان زمان رضاشاه اسم پزشک را به جای دکتر انتخاب کردید. چرا پزشک؟ اگر ریشه‏اش را نگاه بکنید در اصل در زبان پهلوی ساسانی این بچشک است یا بزشک است و شما چرا پزشک گذاشتید؟ درست است، این نقد است. این سابقه و این سنت را ما نداشتیم و با آغاز یک عصر که به نشانه‌ها و نماینده‎های یک عصر مدرن علاقه نشان می‌دهد و از آن‌ها تقلید می‌کند، این مساله جا می‌‎افتد و این هم هست. اگر ما ادبیات داریم، اگر ما داستایوفسکی داریم خوب بلینسکی را هم داریم. اگر آدمی می‌خواست بداند مثلاٌ ترنر نقاش چه جور نقاشی است، نقد راسکین را که درباره ترنر است می‌‎خواند. پس ما نگاه می‌کنیم، ما تنهاییم. ما در برابر اثر هنری تنها و بی‎پناهیم. ما می‌‎پرسیم این چیه؟ این چی می‌‎خواهد بگوید؟ می‌‎ترسیم، فکر می‌‎کنیم چی می‌‎خواهد بگوید که من نمی‌‎توانم بفهمم. نکند حرف اصلی جایی بوده که من نمی‌‎توانم به آن دسترسی داشته باشم. نکند من در برابر معمایی که یک راز است قرار گرفته‏ام؟ این پاسخ دارد، بله هر اثر هنری رازی و معمایی را مطرح می‌‎کند. اما اثر هنری مثل پیاز می‌‎ماند. هر کس پوسته‏یی را که می‌‎تواند برمی‎دارد، آنی را که طاقت دارد یا آنی را که حوصله دارد. آن را برمی‎دارد، دور می‌‏زند، بیشتر می‌‏‎فهمد، بیشتر علاقه پیدا می‌‎کند. یک پوسته دیگر برمی‎دارد. یک اثر هنری لایه لایه است. من همیشه اشاره می‌‎کنم یک اثر هنری یک معنا که ندارد. جدول کلمات متقاطع که نیست که ما حلش بکنیم. خب، بله حلش بکنیم، بعد هم می‌‎اندازیمش در سطل خاکروبه. جدول متقاطع حل شده را کی در خانه‎اش نگه می‌‎دارد؟ این ترس همیشه هست. در کمدی الهی، ویرژیلِ شاعر دست دانته را می‌‎گیرد و می‌‎برد می‌‎گرداند و به او می‌گوید اینجا دوزخ است، اینجا برزخ است و او شگفت‏زده می‌‎شود و کیف می‌‎کند از آدم‎‌هایش. منتقد همین کار را می‌کند. دست مخاطب را می‌‎گیرد و می‌‏چرخاند. به او می‌‎گوید نترس، هر معنای پنهانی باشد، من کلیدش را به تو می‌‎دهم. این کاری است که منتقد باید بکند و می‌‎کند. من خیلی ناامید نیستم. یک نقدی روی کارهای خودم، روی همین نمایشگاه در مجله تندیس خواندم: از آقایی به اسم حسنجانی. به زعم من خیلی خیلی درست بود. با وجودی که علاقه زیادی نشان نداده بود، ولی درست بود. حرفش هم درست بود برای اینکه می‌‎گفت که آقا این آدمی است که صد جور کار مختلف کرده. سن زیادی هم دارد، که فی نفسه به خاطر سن زیاد هم آدم باید آدم محترمی باشد، سن زیاد احترام می‌‎آورد. مجموعه شکست‏های جمع شده در زیر یک مقدار موی سفید نمی‌‎دانم چه تماشایی دارد.»

انتهای پیام/