سرویس تجسمی هنرآنلاین : در گزارش روزنامه اعتماد مورخ ۲۰ دی آمده است: دیدار و گفتوگو با آیدین آغداشلو چهارمین نشستی بود که در کتابفروشی آینده با همکاری بنیاد فرهنگی اجتماعی ملت، دایره المعارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار در صبح پنجشنبه ١٨ دی ماه ١٣٩٣ برگزار شد. در این دیدار علی دهباشی، سردبیر و مدیرمسوول بخارا و تعدادی از حاضران در جلسه پرسشهایی را از آغداشلو نقاش، نویسنده، منتقد فیلم و طراح هنرمند معاصر ایران مطرح کردند. بیشتر این پرسشها به صحبتهای آغداشلو مبنی بر مهاجرتش به کانادا، دلایل استقبال از نمایشگاه او که با استقبال روبه رو شد و همچنین بحث نقد هنری در ایران برمی گشت که به دلیل طولانی بودن، صرفا به چاپ بخشهایی از صحبتهای آغداشلو اکتفا کردیم.
من یک دوست تراز اول نویسندهیی داشتم که مدتها نمینوشت و هنوز هم کم مینویسد. آن موقع جوانی وقتی میپرسیدم چرا نمینویسی، میگفت دیگر بعد از ناباکف، من چی بنویسم. این سوالی است که هر کسی میتواند بکند ولی این علت که آدم بعد از ناباکف چیز مینویسد یا بغل گوشش کارهای گرهاردریختر است و بعد رو به روی خانه هنرمندان نمایشگاه میگذارد، شاید تسلای اصلیاش این باشد که اصلااین طوری به قصه نگاه نکنیم.
از اندوههای زندگی من این بوده که همراه بچههایم نبودم. بزرگ شدن تدریجی آنها را ندیدم. هر بار رفتم دیدنشان، دیدم قدشان دو سانت بلندتر شده و این یک دریغ عظیمی است و تنها دریغ زندگی من است. من دریغ دیگری ندارم. این دریغ برای من باقی ماند. دختر من که به قول مرحوم مینوی «ستیهنده»، چالشگر است، بارها این را به من تذکر داده که وقتی من لازمت داشتم و باید پیش من بودی، نبودی
آن کوه سر جای خودش ایستاده صحبتهای من درباره رفتن و ماندن، در همان جلسه مصاحبه مطبوعاتی، مبنی بر مهاجرت تعارف نبود و به نظرم جمله درستی هم بود و هنوز هم درست است. گفتم این مملکت و این ملت، این فرهنگ به کوه عظیمی میماند و ما، بنده خودم را میگویم، گنجشکهایی هستیم که روی یال کوه نشستهاند. نشستنشان یا برخاستنشان فرقی در اصل قصه نمیکند. آن کوه سر جای خودش ایستاده. اگر گنجشک بوق و شیپور بردارد و اعلام کند که کوه آماده باش من دارم برمیخیزم، خودش را مسخره کرده. شاید این برای خادمین فرهنگ این ملت نوعی تسلاباشد که فکر کند که نه در کوتاه مدت بلکه در درازمدت توانسته فایده بیشتری برساند. این باز هم غرور و خودبزرگ بینی است، فکر نمیکنم معنای دیگری داشته باشد. چرا دوست دارم در ایران نمایشگاه بگذارم
این نمایشگاه تقریبا بعد از ٣٩ سال برگزار شد و دلایل مختلف داشت که من نمایشگاه نمیگذاشتم. در این فاصله دو نمایشگاه در دو جای مختلف برگزار کردم: یکی در گالری آرتای شهر تورنتو بود که فکر میکنم در سال ٢٠٠۶ برگزار کردیم. برای خود من خیلی هیجانانگیز بود، آدم پای کار خودش بایستد، توضیح بدهد و به نوعی کار خودش را توجیه کند. این در حقیقت کار خیلی لازمی هم نیست. نقاش بنایی برای این کار ندارد که کار خودش را توجیه کند. همین است که هست. این هم نه به عنوان تکبر، که همین است که هست، نه به عنوان تواضع، من همین قدر بلدم. حاصل عمر من همین قدر بوده. حالاکم یا زیادیاش هم لابد تعیین میکنم. نمایشگاهی که در تورنتو بود تا حدی آن پاسخی را که دلم میخواست نمیتوانست بدهد، برای اینکه بخش عمدهیی از مخاطبینش، کسانی که آمده بودند، غیرایرانی بودند. من حتی در صحبتهایم اشاره کردهام، در بعضی از مقالههایم هم این مطلب آمده که فکر میکنم برای مخاطب خودم دارم حرفی را میزنم، با زبانی که بین ما رایج است، دارم صحبت میکنم. خیلی برای من غریب است کسی با این زبان آشنایی ندارد با این آثار برخورد میکند. این برخورد فقط کنجکاوی من را ارضا میکند ولی معنایی به من اضافه نمیکند. من از جایی دارم صحبت میکنم که یک جاهایی از آن از فرهنگی دوردست میآید. بعضی از نمونههایی که در همان گالری آرتای تورنتو گذاشته بودم، از نگارگریها یا خط قدیم ما الهام گرفته بود، کار شده بود باهاش. فکر میکردم که مثلااین نگارگری خیلی زیبای رضا عباسی را که من برای خودم الگو قرار دادم، این کجا درک میشود، کجا دریافت میشود؟ این ملاحظه من بوده. من هیچ وقت خودم را یک نقاش جهان وطنی نمیدانستم. برای من همیشه این آرزو وجود داشت که اگر چیزی هست، همراهانم تحسین بکنند، اگر چیزی هست. باز این کار به تعویق افتاد. یک نمایشگاه هم از کارهای من که متعلق به یک مجموعه شخصی بود که در گالری شخصی آن مجموعهدار در دوبی برگزار شد که اتفاقا نمایشگاه خیلی مفصلی بود. خودم هم در این نمایشگاه شرکت نکردم. فکر کردم حالابه من چه مربوط است که بروم آنجا بایستم و به اعراب محترم توضیح بدهم. کار من این نیست ولی این نمایشگاه اخیر یک وسوسه بود. به این معنا که فکر کردم نامه اعمالی را، کارنامهیی را، تقدیم بکنم. آنچه آدم کرده و نکرده باید در یک حسابرسی معلوم بشود و هر کسی که نمایشگاه میگذارد در واقع به یک حسابرسی تن داده. در وهله اول وقتی تعدادی از دوستان این پیشنهاد را کردند، من هیچ وقت نقاشی به اندازه کافی ندارم که نمایشگاه بگذارم چون به قول معروف من نقاش تک فروشم. یک دانه میکشم، میفروشم و بعدی را میکشم و در طول این ٣٠ سال اخیر، بارها این فکر را کرده بودم و بارها به من پیشنهاد شده بود ولی فاصله داشتم به خاطر همین نکته. خب، قاعدتا آدم نقاشیهایی را که میکشد باید برای نمایشگاهش نگه دارد، بعد یک نقاشی دیگر و یک نقاشی دیگر تا جمع بشود. من هیچ وقت نقاشیهایم جمع نمیشد و طوری نبود که من بتوانم برای یک سال نقاشی نفروشم. زندگی من همیشه از راه نقاشی میگذرد. به همین دلیل خیلی ساده به تعویق افتاد. تا اینکه بالاخره به این نتیجه رسیدم که الان وقتش است. تابلوهایم را سال گذشته نفروختم. یک تعدادی جمع شد و وقتی که بنا شد اینها به نمایش دربیایند جای نمایشگاه خودش مسالهیی بود برای من ولی در کنار همه این واقعبینی که نتیجهاش فروتنی است، یک عامل نجات بخش دیگر هست، که یک وقتی من آن را نوشتم، آن عامل نجات بخش این است که اگر قضیه را خیلی جدی نگیریم، یعنی مسابقهیی بین بنده و گرهارد ریختر نباشد، که امیدوارم نباشد چون بین ما دو نفر، من حتما دوم میشوم، یک رامکنندهیی هم وجود دارد که آدم بتواند کارش را ادامه بدهد. من یک دوست تراز اول نویسندهیی داشتم که مدتها نمینوشت و هنوز هم کم مینویسد. آن موقع جوانی وقتی میپرسیدم چرا نمینویسی، میگفت دیگر بعد از ناباکف، من چی بنویسم. این سوالی است که هر کسی میتواند بکند ولی این علت که آدم بعد از ناباکف چیز مینویسد یا بغل گوشش کارهای گرهارد ریختر است و بعد رو به روی خانه هنرمندان نمایشگاه میگذارد، شاید تسلای اصلیاش این باشد که اصلااین طوری به قصه نگاه نکنیم. اصلااین زاویه دید را تغییر بدهیم و برسیم به اینکه اصلاکار هنری چیست و نقاشی چیست.
قضیه این ماندن و رفتن چه بود؟
من یک جایی نوشتم که از اندوههای زندگی من این بوده که همراه بچههایم نبودم. بزرگ شدن تدریجی آنها را ندیدم. هر بار رفتم دیدنشان، دیدم قدشان دو سانت بلندتر شده و این یک دریغ عظیمی است و تنها دریغ زندگی من است. من دریغ دیگری ندارم. این دریغ برای من باقی ماند. دختر من که به قول مرحوم مینوی «ستیهنده»، چالشگر است، بارها این را به من تذکر داده که وقتی من لازمت داشتم و باید پیش من بودی، نبودی. این را من درک میکنم. من ماندم در همه این سالها. مدت زیادی را با خانوادهام اینجا بودم. سالهای موشک باران را ماندم، در تهران ماندم. بقیه هم خیلی شجاع بودند و میماندند. همه اینها کنار هم جمع شد که برای تحصیل پسرم خانواده رفتند تورنتو و من ماندم اینجا. من ماندم چون باید میماندم. به دلایل مختلف ولی مهمترینش این بود که من به اشتباه یا با خودبزرگ بینی و جهل فکر میکردم که ماندن من حراست از ارزشی است که من برایش بزرگ شدم. در تمام طول عمرم با این همراه بودم و آن دوجهانه بودن است. داریوش شایگان برای من همیشه الگوی دلپذیری بود از متفکری دو جهانه. خودم هم همیشه فکر میکردم باید دوجهانه باشم. باید آنچه را در دنیا میگذرد و قبلاگذشته همانقدر بدانم که الان میگذرد در مملکتم و آنچه که بر فرهنگ من گذشته از قرنهای پیش. در نتیجه این آرام آرام شروع شد برای زمینه شدن به چیزی که فقط هم نمیتوانست یک ادعا باقی بماند. یعنی ما بگوییم که بله من فکر میکنم باید یک چیزهایی را نگه دارم با خودم و تثبیت بشود و مشخص بشود. این موشکباران یک آزمونی بود دیگر. آدم دوران خوشش را با مردمش گذرانده، خوشی داشته، نوازش شده، مراقبت شده. همه اینها زمینه بود برای اینکه این قصه جا بیفتد در ذهن من.
بعد از نمایشگاه من مدتی افسرده شدم، خیلی خسته شدم. فکر کردم که خوب حاصل عمرم را تحویل دادم، نامه اعمالم را. از بعضیهایش راضیم و از بعضیهایش هم راضی نیستم و افسردهتر شدم. بعد فکر کردم که من تمام سالهای گذشته را از بچههایم دور بودم، حالاچطور است که به خودم یک مرخصی بدهم. یک مدتی وبال گردنشان بشوم. من همیشه آدم رکی هستم. آدم صادقی هستم. روشنفکرهای ما معمولاعادت به مرثیه گفتن دارند. برای من واقعا اتفاق نیفتاده. لحظاتی شکر خدا، فراموش شدم. امتیاز خیلی بزرگی است. فکر رفتن از یک فکر همیشگی، آرزویی که خوب حالابروم و پیش بچههایم باشم، همیشه در ذهنم بود و اجرایی شده. عملی شد ولی رفتن من نه پروسه مهمی است و نه امری طولانی است. من در خانهام را قفل میکنم، میروم و پیش خودم فکر میکنم که استحقاق یک استراحت پنج شش ماهه را دارم. اینکه هیچ کاری نکنم، تلفنم زنگ نزند، هیچ جایی نروم، دعوتی را قبول نکنم، ساعت هشت صبح بیدار نشوم و سعی میکنم مدتی انزوای موجودم را بهتر کنم. زمستان را برای رفتن به تورنتو انتخاب کردم چون بعضی وقتها آنقدر برف زیاد میشود که شما نمیتوانید از در خانهتان بیرون بیایید و این خودش یک لطفی است. آدم میرود و خودش را در خانهیی میاندازد و از در نمیتواند بیرون بیاید چون برف میآید. بعد هم برمیگردم. اتفاقی که الان دارد میافتد این است که مجموعه مطالبی که نوشتم و قبلاهم چاپ شده در هشت جلد به وسیله انتشارات آبان منتشر میشود، در یک بسته، فکر کردم که این هم نامه اعمال کتبی و ادبی بنده است. یک کتاب هم از مجموعه نقاشیهایم منتشر شده، یک جلد فقط نقاشیهاست و یک جلد هم درباره کارهایی است که در زمینه هنر سنتی انجام دادم. به این ترتیب آدم میتواند با خودش تسویه حساب بکند. خودم، خودم را اخراج میکنم
یک دورهیی من سرپرست موزه رضا عباسی بودم و بعد از انقلاب طبیعتا تمام آن تشکیلات معلق شد و یک آقایی از اطرافیان مرحوم بازرگان، ۵۴ موسسه را یکباره تحویل گرفت. من طبیعتا دیگر جایی، عنوان سرپرست موزه را نداشتم و طلاق به رضایت طرفین بود. وقتی قرار شد که من دیگر آنجا نروم و خیلی هم با احترام آقای تهرانچی این را به من گفت، من آدم پشت میزم. جالب بود این آقای تهرانچی که آمده بود پنجاه و چند موسسه را تحویل گرفته بود هیچ وقت به اتاق من نرفت. در جای من ننشست، به عنوان مدیر آنجا. در اتاق دیگری نشست. من باید این را جایی میگفتم. من آمدم پشت میزم. کشوها را باز کردم و اشیای شخصی خودم را برداشتم و در یک کیسه نایلونی گذاشتم. بعد آمدم بیرون، به نگهبان دم در نشان دادم. او هم آنها را باز کرد و نگاه کرد و من آمدم بیرون و نگاهی به ساختمان کردم و گفتم من دیگر با تو کاری ندارم و تا ١٠ سال کاری باهاش نداشتم. آدم از رنگ چشمهایش استعفا بدهد
البته در شرایط فعلی، الحمدلله خیلی همه چیز متفاوت است. کسی مرا اخراج نکرده. خودم خودم را اخراج میکنم. استعفا هم نمیدهم. برای اینکه این کاری که من دارم و کردم استعفا دادنی نیست. از چی استعفا بدهم. آدم از رنگ چشمهایش استعفا بدهد. از دستش استعفا بدهد؟ نمیشود. برای همین حتی من کشوهام را باز نکردم که محتویاتش را در کیسه نایلونی بریزم. فقط در خانهام را قفل میکنم و میروم. میدانم که خیلیها منتظر برگشتن من خواهند بود و به همین خاطر هم برمیگردم. دیگر بقیهاش را هم بهتره که آدم خودش را لوس نکند. سوژه انهدام زیبایی درونمایه همه کارهایم نیست
مساله انهدام، درونمایه همه کارهایم نیست ولی درونمایه غالب است. باید برگشت و دید این نقاش به خصوص از چه چنبرههایی گذشته است. از چه مسیری عبور کرده است، اگر علایقش را بتوانیم پیدا کنیم و کنار هم بگذاریم، بخشی از این علایق مشخص است. این آدمی است که از بچگی به تاریخ هنر علاقه داشته. در ١٣، ١۴ سالگی سعی کرده به هر زحمتی انگلیسی یاد بگیرد تا بتواند توضیحات زیر نقاشیها را که در کتاب تاریخ هنر چاپ میشد بخواند. امتیازی نیست. این نوع آدم، آدمی گذشتهگرا، مرگ اندیش و فرهنگ دوست است، کنار همه مسائل دیگر. این مجموعه شاید در جای دیگری هم جمع بشود ولی این حاصل را ندارد. مثلادوست من آقای پرویز تناولی، هم هنرمند معاصر بسیار قابل توجهی است، هم تاریخ گذشته ایران و فرهنگ ایران و هنر قدیم ایران را بسیار خوب میشناسد، ولی مرگ اندیش نیست، مثل دوست من محمدعلی سپانلو که به شوخی همیشه بهش میگفتم تو اگر اینقدر از مرگ میترسی، خیلی ناجور است. میگفت کی گفته من از مرگ میترسم؟ گفتم چون تو در تشییع جنازه هیچ کسی شرکت نمیکنی. تو ختم هیچ کسی نمیروی. یک خورده فکر کرد گفت، نه در ختم فلانی من رفتم. در نتیجه کار بنده و پرویز تناولی و دهها آدم دیگر در جاهایی مشترکند، در جاهایی اصلابه هم نقطه اتصال پیدا نمیکنند. در نتیجه این مساله انهدام اصلادر کار پرویز تناولی نیست. البته که با هیچ کار میکند. هیچ اصلایک امر فلسفی است، یک امر سیر تفکر است. یک وقتی دلم میخواست این را به پرویز تناولی بگویم. یادم رفته همیشه. آن شعر خیلی زیبای حافظ که به خط گلزار از روی کار میرعماد هم نوشته شده، خیلی گوینده است. بازگو میکند این مساله را. این شعر حافظ که جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ است. فکر عظیمی پشت این شعر است.
انهدام از نظارت بر تخریب فرهنگ میآید
ولی این انهدامی که در این سوال هست، این انهدام برمیگردد به آدمی که ناظر تخریب برخی از فرهنگ گذشته خودش بوده. عکسالعملش است نسبت به این تخریب. ولی نگاه کردنش از کجا میآید؟ چطور میشود اصلابه چیزی نگاه میکند؟ به این مرگ، به این انهدام، به این متلاشی شدن توی هوا. به این تراشیده شدن. شاید به جاهای دیگری هم بشود اشاره کرد. برمیگردد به اینکه این آدم از قدیم مرمتگر بوده، یعنی خطهای قدیمی را میخریده، چون که جوان بوده، ٢٠ سالش بوده، پول نداشته خط خیلی عالی بخرد، آنها را مچاله، ژنده و پاره پاره میخریده و بعد میرفته خانه، یک ماه کار میکرده روش و آن را به روز اولش برمیگردونده. پس این مساله چرخه ولادت و انهدام در کار مرمت درست برعکس چیزی بوده که در کار نقاشی بوده. یعنی من یک چیز منهدم شده را به روز اول میرساندم در کار مرمتم که در همان نمایشگاه موزه رضا عباسی بود. و در نقاشیهایم این چرخه از سمت دیگری دارد میچرخد. یعنی چیزی که زیباست و موجود و عالی منهدم میشود. به هر دلیلی بازگوکننده این کیفیت است. ذهنی که این طوری دارد فکر میکند. یعنی به این مرگ دارد نگاه میکند. مقالهیی که یک بار من نوشته بودم، اخیرا هم یک نقدی نوشتند بر کار من، یعنی یک مصاحبهیی بود. به این بخش مقاله من توجه کردند که من خودم یادم رفته بود. من در این مقاله اشاره کرده بودم به فیلمی از کوپولا. این فیلم صحنه فوقالعادهیی دارد. یک پسر و دختر جوانی که خیلی عاشق هم هستند، دارند در خیابان قدم میزنند و به نیمکتی میرسند که یکی از این کارتنخوابها، ویران و از هم پاشیده شده و از هم گسسته روی این نیمکت مست و خراب افتاده. ژندهپوش، یعنی نهایت فلاکتی که انسان میتواند به آن برسد. دختر همین جور به این کارتن خواب نگاه میکند. پسر به او میگوید به چی چی این داری نگاه میکنی؟ دختر میگوید من فکر میکنم وقتی این آدم به دنیا آمده چقدر پدر و مادرش خوشحال شدند. هر ولادتی خوشحالی دارد. ولی اینکه چی به روزش میآید احتیاج به زمان دارد. در نتیجه این نگاه من تقریبا این طوری است. من نگاه میکنم به این شهر، به تابلو فرشها. من نگاه میکنم. به جز آدمها. آنها زیبا هستند. یک مقالهیی نوشتم و گفتم بچهها همه زیبا هستند، بلااستثناء. میخواهم بگویم همه آدمها این طورند. همه زیبا هستند. به جز آدمها، تقریبا هر چیزی که الان در روزگار ما، ما آدمها داریم میسازیم، با استثنای اندکی البته، زشت است. قصه همان کارتن خواب است و همان نیمکت. حواسش هم جمع نیست، بیهوش است و نمیداند در چه حالی است. به آنچه میگذرد اعتنایی ندارد. مهمترین ساختمانهای این شهر را اعلام بکنید و بگویید قابل فروش است. کاخ گلستان را این بساز و بفروشها کلنگ میزنند و بهش میگویند کلنگی. این دورانی است که ما داریم در آن زندگی میکنیم. من گزارش این دوران را دارم میدهم. نه واقعا. این یک وظیفه اجتماعی خیلی مفصلی است. کار یک نقاش نیست ولی من گزارش خودم را که میتوانم بدهم. به عنوان یک آدمی که دارد در خیابان میگردد و به این نیمکت نگاه میکند. به این اضمحلال. لابد گزارش من باید گزارش تصویری باشد. من نویسنده که نیستم. من مقاله نویسم. این گزارش را همیشه دادم. گزارش انهدام زیبایی. منتها این گزارش فقط در و دیوار و ساختمانها و مصنوعات مردم امروز نیست. این شاید در جایی وجه گستردهتری هم پیدا میکند. وجه گستردهترش اصلانگاهش به خود چرخه حیات است. این چرخه حیاتی که به قول خیام میسازد و باز بر زمین میزندش. این برای من همیشه مهم بوده. ما اصلادر فرهنگمان نقد نداشتهایم
من وقتی فکر میکنم نقد در چه موقعیتی قرار دارد، بلافاصله به این نتیجه میرسم که میتوانست و میتواند خیلی بهتر باشد. این به خاطر منتقدان نیست. مشکل از منقدان نیست. مشکل از مطبوعات ما بوده که این مشکل دارد جبران میشود. مطبوعات نقد را به اندازه کافی بها نداده و جای کافی برایش در نظر نگرفتهاند. صدا و سیما هم همین طور است. گناه صدا و سیما هم سنگینتر است چون در حقیقت رسانهیی که جایگزین شده. اینترنت و تلویزیون الان در همه دنیا جایگزینند. روزنامهها دارند یکی یکی تعطیل میشوند. مهمترین روزنامههایی که در امریکا و در امریکای شمالی و در اروپا هست، یکی یکی تعطیل میشوند و تعطیل شدنشان هم به این صورت است که تبدیل به روزنامه اینترنتی میشوند. شما از این طریق دیگر نگاه میکنید. دیگر نمیروید روزنامه بخرید، خش خش کند، کاغذها را ورق بزنید، بعد قهوه بخورید همراهش، بعد یک ورق دیگر بزنید. این حادثه زیبا و شگفت انگیز و دلپذیر دیگر بعد از مدتی تکرار نخواهد شد. بله صدا و سیما کم کاری کرده، خیلی زیاد و بها نداده به این مساله. در مورد سینما این کار را کرده ولی در مورد هنرهای دیگر نه. به طور منسجم انجام نشده است.
ولی من اینجا برمیگردم به خودمان. شاید ما اصلادر فرهنگمان نقد نداشتهایم. من بارها اشاره کردهام که وقتی میخواهیم در ادبیات اروپا به نقد رجوع کنیم، میتوانیم به یک سابقه ٣٠٠ ساله رجوع کنیم. در ٣٠٠ سال پیش، نقد به صورتی که هست، هست. در مورد ما این طوری نبوده. هر متنی که در اینجا نوشته شده تذکره بوده. نقد نبوده. از دیر باز تا صادق هدایت را میگویم. این عدم تمایل ما به نقد است. و تمایل ما به ضبط و تحسین. تذکرهها میگویند فلانی در فلان تاریخ به دنیا آمد. چه استاد بزرگی بود. خوشنویس فوقالعادهای بود یا از این قبیل. مثلاگلستان هنر را شما بخوانید. یا مجمعالفصحا را بخوانید. همه جا، چه در ادبیات، چه در هنر، نقد در واقع داوری است. ثبت است. وقتش به خیال خودش ضایع نمیکند که بگوید این اثر خوب نیست. یا اگر به این اثر نگاه بکنیم و بگوییم دراین شرایط میتواند بهتر باشد. این بخشهایش زاید است. در نتیجه این سنتی است که پشت سر ما است. ما اصلاسنت نقد در ایران نداریم.
قدیمیترین نقدهایی که هست: به نظر من نقدی که میتوان آن را نقدی جدی تلقی کرد، آن چیزی است که صادق هدایت نوشته و بیشترش هم در آن مقالات پراکندهاش چاپ شده که یا دارد هزل یا طنز را به کار میبرد. مثل نقد داستان ناز حسینقلی مستعان که به قول معروف دیگر دارد پنبهاش را میزند. چه در جاهایی که به طور جدی نوشته. نقدی دارد درباره لغاتی که فرهنگستان وضع کرده و دارد شوخی میکند ولی یک نقد است. میگوید شما آمدهاید در فرهنگستان زمان رضاشاه اسم پزشک را به جای دکتر انتخاب کردید. چرا پزشک؟ اگر ریشهاش را نگاه بکنید در اصل در زبان پهلوی ساسانی این بچشک است یا بزشک است و شما چرا پزشک گذاشتید؟ درست است، این نقد است. این سابقه و این سنت را ما نداشتیم و با آغاز یک عصر که به نشانهها و نمایندههای یک عصر مدرن علاقه نشان میدهد و از آنها تقلید میکند، این مساله جا میافتد و این هم هست. اگر ما ادبیات داریم، اگر ما داستایوفسکی داریم خوب بلینسکی را هم داریم. اگر آدمی میخواست بداند مثلاٌ ترنر نقاش چه جور نقاشی است، نقد راسکین را که درباره ترنر است میخواند. پس ما نگاه میکنیم، ما تنهاییم. ما در برابر اثر هنری تنها و بیپناهیم. ما میپرسیم این چیه؟ این چی میخواهد بگوید؟ میترسیم، فکر میکنیم چی میخواهد بگوید که من نمیتوانم بفهمم. نکند حرف اصلی جایی بوده که من نمیتوانم به آن دسترسی داشته باشم. نکند من در برابر معمایی که یک راز است قرار گرفتهام؟ این پاسخ دارد، بله هر اثر هنری رازی و معمایی را مطرح میکند. اما اثر هنری مثل پیاز میماند. هر کس پوستهیی را که میتواند برمیدارد، آنی را که طاقت دارد یا آنی را که حوصله دارد. آن را برمیدارد، دور میزند، بیشتر میفهمد، بیشتر علاقه پیدا میکند. یک پوسته دیگر برمیدارد. یک اثر هنری لایه لایه است. من همیشه اشاره میکنم یک اثر هنری یک معنا که ندارد. جدول کلمات متقاطع که نیست که ما حلش بکنیم. خب، بله حلش بکنیم، بعد هم میاندازیمش در سطل خاکروبه. جدول متقاطع حل شده را کی در خانهاش نگه میدارد؟ این ترس همیشه هست. در کمدی الهی، ویرژیلِ شاعر دست دانته را میگیرد و میبرد میگرداند و به او میگوید اینجا دوزخ است، اینجا برزخ است و او شگفتزده میشود و کیف میکند از آدمهایش. منتقد همین کار را میکند. دست مخاطب را میگیرد و میچرخاند. به او میگوید نترس، هر معنای پنهانی باشد، من کلیدش را به تو میدهم. این کاری است که منتقد باید بکند و میکند. من خیلی ناامید نیستم. یک نقدی روی کارهای خودم، روی همین نمایشگاه در مجله تندیس خواندم: از آقایی به اسم حسنجانی. به زعم من خیلی خیلی درست بود. با وجودی که علاقه زیادی نشان نداده بود، ولی درست بود. حرفش هم درست بود برای اینکه میگفت که آقا این آدمی است که صد جور کار مختلف کرده. سن زیادی هم دارد، که فی نفسه به خاطر سن زیاد هم آدم باید آدم محترمی باشد، سن زیاد احترام میآورد. مجموعه شکستهای جمع شده در زیر یک مقدار موی سفید نمیدانم چه تماشایی دارد.»
انتهای پیام/