سرویس تجسمی هنرآنلاین: در این یاداشت ابتدا حضور ایرانی ها و فرهنگ ایرانی ها در زنگبار مرور می شود. به مراسم نوروز شیرازی ها در زنگبار می پردازیم و کارهای هنری مشترک من با بومی های آنجا را معرفی می نمایم.
زنگبار نامی است ایرانی و معنی آن کرانه سیاهان است. شواهد بسیاری وجود دارد که حدود هزار سال قبل مردم بسیاری از شیراز به زنگبار رفتند.
نام علی بن حسن شیرازی و همراهانش که بعدها سلسله ای را تشکیل دادند و به شیرازی معروف شد در کتب تاریخی آمده است. آنها در زنگبار هنوز به عنوان شیرازی معروف هستند. اولین محلی که در جزیره زنگبار آنها مستقر شدند روستائی است که کیزیم کازی نام دارد.
ساحل کیزیم کازی در جزیره زنگبار
در این محل شواهدی دال بر وجود مسجد و چاه آبی است که ایرانیان نزدیک به هزار سال پیش در این مکان احداث کرده اند که هنوز مورد استفاده قرار میگیرد. در کنار آنها قبرستان ایرانی ها نیز دیده میشود. در آن سوی جزیره، جزیره ی کوچکی وجود دارد. فضای آن رویائی بود. آنچه در این سفر برای من شگفت انگیز بود جزیره ای که نام آن ایرانی است دارای چنین چشمندازی است. به رسم سفرهایم یک ماهی را به آب های آنجا سپردم.
در محل اسکانم در زنگبار با دو دختر امریکائی آشنا شدم. تحصیلات آنها در زمینه کار اجتماعی بود. آنها مدتی در افریقا با کودکان کار می کردند. آنها از تجربیاتشان و کارشان در جوامع محلی گفتند و من نیز حرف های زیادی برای گفتن داشتم.آنها من را همراهی کردند و به روستای میچاموی رفتم.از دیگر همسفرم اجازه گرفتم که عکاسی کنم او کاملا سیاه بود. در آن روستا تجربه اسراآمیزی رقم خورد.
ملاقات سپیدی و سیاهی
به میهمانی یک زن روستائی رفتیم. ما از بچه ها عکاسی کردیم. روز با شکوهی بود. سرزمینی که بخشی از قلمرو فرهنگی ایران بوده است. بیشترین شیرازی ها (ایرانی ها) را می توان در روستائی بنام ماکوندوچی دید. خاک طبیعت روستا سرخ است و با محیط سبز منطقه و لباسهای رنگین فضائی چشمنواز را نشان می دهد.
از خانه های شیرازی ها بازدید کردم. این پرسش مطرح شده است که اگر این افراد شیرازی و یا ایرانی هستند چرا دارای رنگ پوستی تیره هستند؟ پاسخ آن این است که ایرانی ها با حضورشان رفتار نژادپرستانه نداشتند و در طی قرون متمادی شیرازی ها به دلیل ازدواج های مکرر با سیاهان بومی زنگبار دارای رنگ و چهره ای آفریقائی به خود گرفته اند و حالا رنگ پوستی تیره دارند. اگرچه آنها با سیاهان بومی نیز تفاوت هائی دارند. اما آنچه که جالب است آنها با تعصب خود را شیرازی می نامیدند.
در زنگبار متوجه شدم که چرا زنان جزیره هرمز تمایل دارند با چوب طراحی کنند. آنها در گذشته با چوب نقش حنا می زدند. زمانیکه در زنگبار بودم، سعی کردم تجربیات کار در جزیره هرمز را به آنها منتقل نمایم. آنها نیز تمایل داشتند که با خاک سرخ بر اندامشان طرحی بکشند. خاکی که در آن روستا فراوان است. نکته جالب توجه دیگر این است که آنها همه ساله مراسم سال نو ایرانی نوروز را با تغییراتی با سلیقه ای متفاوت و شاید تا حدودی ذائقه آفریقائی دارد برگزار می کنند. آنها به آن نوروزی و یا ماواکا کوگاوا می گویند.
اینجا محلی است که مراسم سال نو معمولا در اواخر ماه تیر ماه برگزار می شود. در روزهای معمول اجرای آن، من در روستا بودم. در سال جاری (2014) به دلیل تلاقی آن با ماه رمضان برای مدتی با تاخیر انجام می شود.
خاکستر آتش آن از سال قبل هنوز باقی بود. جوانان روستا عکس هائی را در اختیار من قرار دادند که رسانه ها از سال های قبل تهیه کرده بودند. از سالمندان روستا چگونگی این مراسم آئینی را در گذشته و حال جویا شدم. برای این مراسم در اویل مرداد در طی چند روز مردم ماکوندوچی آئین های را برگزار می کنند. سوزاندن عود ، بیان آرزو یا نذر کردن و دعا خواندن بخشی از سنت رایج است. دو گروه بخش قدیم و جدید روستا در محوطه ای که به صورت سنتی برای این امر اختصاص داده شده است جمع می شوند و با ترکه کلفتی که از درخت موز در دست دارند با هم ستیز می کنند. زنان در این ستیز سهمی ندارند. آنها آوازهای عاشقانه می خوانند. برای مثال آنها در آوازشان می خوانند "مردی که برای من لباس نخرد نمی تواند با من عشق بازی کند. در پایان ستیز با ساقه درختان آلونک خیمه شکل کوچکی ساخته می شود که مرد ساحری در مرکز آن قرار می گیرد. بر فراز آن شاخه سبزی قرار دارد. ساحر آن سازه پوشالی آن را به آتش می کشد و این باور وجود دارد که مردی به داخل آن می رود و از آن می گریزد یکی نیست. به طرف محل آتش سنگ و کلوخ پرتاب می شود. این روند برای خوش یومنی و زدودن بلایا و نیستی از روستا انجام می شود.
بعد از این عمل آواز ، رقص و پذیرائی صورت می گیرد. این باور وجود دارد کسی که میهمان نداشته باشد بدیمنی می آورد. در پایان بعضی از آنها به طرف دریا می روند و خود را شستشو می دهند.
سایت ها و گزارش های زیادی از این مراسم در شبکه های اینترنتی وجود دارد. یکی از مستند ها را شبکه بی بی سی تهبه کرده است. اغلب این سئوالها مطرح شده است که چرا ایرانی ها و یا شیرازی ها پوستی تیره دارند؟ اگر این مراسم نوروز ایرانی است چرا در تابستان برگزار میشود؟ و چرا آداب و رسوم رایج آن با سنت های اکنون ایران منطبق نیست؟
همانطور که اشاره کردم افراد شیرازی و یا ایرانی رفتار نژادپرستانه نداشتند و در طی قرون متمادی با سیاهان بومی زنگبار ازدواج کردند و چهره ای آفریقائی به خود گرفته اند و حالا رنگ پوستی تیره دارند. در نتیجه حالا آنها اغلب ایرانی - افریقائی هستند.
من اعتقاد دارم ذات و بنیان این مراسم ایرانی است و همانطور که در گوشه کنار ایران بزرگ که شامل ملل همسایه می شود این مراسم ها متفاوت برگزار می شود در افریقا و زنگبار که زمانی جزو قلمرو فرهنگی ایران محسوب می شده است متفاوت برگزار می شود. با توجه به مطالعاتم در باره ایران باستان، سفر به سرزمین های مختلف و زندگی در جنوب به این ابهامات پاسخ می دهم.
قابل ذکر است تا چندی پیش پارسیان هند نیز در زنگبار زندگی می کردند. آنها دوبار نوروز داشتند. نوروز با تقویم ایرانی و نوروز صیادی.
موضوع اینکه چرا این جشن در فروردین یا 21 مارس برگزار نمی شود دو دلیل وجود دارد. زنگبار در نیمکره جنوبی وجود دارد. اگر چه فصل به صورت آنچه که آشکارا در ایران احساس می شود در آنجا وجود ندارد، اما فصل اعتدال زنگبار همان اواخر تیر است.
اما با توجه به اینکه مردم زنگبار بواسطه دریا با ایرانی هائی که در خلیج فارس زندگی می کنند باید زمان برگزاری این مراسم را در انطباق با جشن نوروز صیاد که تابستان هر ساله اواخر تیر ماه در روستای صلخ قشم برگزار می شود بررسی نمود.
این باور در جنوب ایران وجود داشته که یک ماه بعد از نوروز صیاد، ستاره سهیل در آسمان ظاهر می شود، از شب رویت سهیل، آب چاهها خنک می شوند و نسیمی خنک به ساحل می وزد. با توجه به وزش این نسیم از اوج گرما کاسته می شده است. اگرچه در حال حاضر به دلیل گرمایش کلی زمین این امر محسوس نیست. به همین دلیل نوروز خورشیدی آغاز بهار است، اما نوروز صیادان آخر تیرماه است. دریانوردان تغییر فصلها را با تغییر احوالات دریا، می سنجند بر این اساس سال صیادی از مرداد ماه آغاز می شود و چهار فصل آن به ترتیب بوده است: گرما، شهری ماه، زمستان و جوزا.
مردم صلخ در روز صیاد نوروز هرگونه صید را تعطیل می کنند و به جشن و پایکوبی همراه با شنا و آب تنی در کنار ساحل می گذرانند. در جنوب ایران این باور وجود دارد که نوروز صیاد روز زاد و ولد ماهیان و باروری دریاست به همین خاطر در این روز صید نمی کنند.
حتی در زمان نوروز خورشیدی برخلاف سایر نقاط ایران که در روز نوروز ایرانی ها ماهی می خورند در بسیاری از روستاهای جنوب در روز عید از خوردن ماهی امتناع می کنند.
همچنین در جنوب ایران این باور وجود دارد که همه آبهای پاک دنیا سرانجام به دریا می ریزد و برای همین باید در روز سال نو بدن را با آب دریا شست. نه تنها در نوروز صیادان بلکه در طول سال در جزیره هرمز در روزهای چهارشنبه مردم اعتقاد دارند که خوب است در دریا شنا کنیم تا بلا از تن ما دور شود.
نباید فراموش کنیم که "مواکا کوگوا" به معنی (جشن آب) است. اگرچه این وجه حالا در زنگبار کمرنگ شده ولی هنوز وجود دارد. به نظر می رسد که ریشه نوروز صیادان در جنوب ایران و آنچه که هنوز در زنگبار رواج دارد در گذشته یکی بوده است.
آنچه که جالب است در مراسم نوروز صیادان در صلخ نیز آوزخوانی انجام می شود تا زمانی که دوسیاه پوش که صورتشان را با لیف نخل خرما پوشاندهاند با کلاهی از خرما وارد می شوند. آنها وانمود می کنند که شادمانی خوششان نمی آید و به مردم حمله ور می شوند. مردم باید فرار کنند در غیر اینصورت با شاخه نخل مورد حمله قرار می گیرند. به آنها شوشی گفته می شود.
اما این موضوع به گونه ای دیگر نیز قابل بررسی است. مراسم نوروز ماکوندوچی زنگبار و شوسی در جنوب ایران با جشن های تیرگان در گوشه و کنار ایران ارتباط دارد.
به روز تیر و مه تیر عزم شادی کن که از سپهر ترا فتح و نصرت آمد تیر
در بعضی از نقاط ایران جشن تیرماه (تیرمو) در پائیز برگزار می شود. در اصل روز سیزدهم ماه روز تیر ماه است. اما آنچه که در جنوب به آن شوشی می گویند و حدس زده می شود که کلمه شوشی ریشه در مشوش دارد. اما احتمالا از کلمه شوش به معنی ترکه است.
در بسیاری از نقاط شمالی ایران و قوم سنگسری کسی که شوش و یا شیش در دست دارد چهره ای سیاه دارد و لال می شود. یکی از رسوم ویژه ی این شب است؛ شگون چوب خوردن از افرادی است که وانمود می کنند لال هستند. به گونهای که در برخی از شهرها این مراسم به « لال شو=لال شب » معروف است.
آنها این لال ها را خوشقدم مىدانند، در این شب با لباس مبدل، دستمالی به سر بسته و صورتش را سیاه میکند و مانند لالها با کسی حرف نمیزند و چند نفر او را همراهی می کنند. این شخص که او را لال، لال مار و لال شیش میگویند با همراهی چند نفر وارد خانههای محل میشود و با چوب و ترکهای ( شوش یا شیش ) که از درخت در دست دارد ، ضربهای به ساکنان خانه میزند. او ( لال ) مخصوصاً به سراغ زنان نازا، حیوانات اهلی نازا، دختران شوهر نکرده، و درختان بی میوه می رود و با ترکه به آنها می زند. یک نفر از حاضران پا در میانی کرده و ضمانت می کند که مثلا : این زن یا آن درخت یا آن دختر را نزن. من ضمانت می کنم که باردار شود، میوه بدهد، به خانه شوهر رود. صاحب خانه ها، به آنان شیرینی، گندم برشته، برنج، گردو یا خوراکی دیگر می دهند و آمدن لال را به خانه و کاشانه خود به فال نیک می گیرند و باور دارند که «لال»هر کس را بزند تا سال دیگر مریض نمیشود در بعضی از نقاط مازندران پس از رفتن لال، صاحب خانه ترکه " توت شیشک " را ( که لال در همه ی خانه ها می گذارد) در بـین چوب های سقـف خانه گذاشته و معـتـقدند که برکت بام را زیاد و حیوانات موذی مثل موش و سوسک و ... را دفع می کند. در حین انجام این مراسم کسى نباید صحبت کند، زیرا جریمه مىشود.
در گذشته این ستیز در ماکوندوچی زنگبار با چوب بوده است. استفاده از ساقه موز در سالهای اخیر جایگزین شده است که به افرادی که در مراسم حضور دارند آسیبی نرسد. همین موضوع در جنوب ایران دیده می شود و شوشی ها ساقه نخل در دست دارند.
شستشو در آب، آب پاشی و یا در دست داشتن آب از جمله رسوم تیرگان است. دلیل آن ارتباط این ماه با فرشته باران یا تیشتر (ستارهٔ باران آور در فرهنگ ایرانی) میباشد که در روز تیر (روز سیزدهم) از ماه تیر انجام میشود.
دلیل دیگر شستشو در دریا و یا بازی با آب می تواند مربوط به زمان جمشید باشد. در این زمان عدد جانوران و آدمی آنقدر زیاد شد که دیگر جایی باقی نماند. خداوند زمین را سه برابر فراخ تر گردانید و فرمود مردم غسل کنند تا از گناهان پاک شوند و از آن گاه جشن آبریزگان به یادگار ماند.
لال در برخی مناطق نه برای غسل بلکه برای آنکه در شب سیزده از شدت سرما توان سخن گفتن نداشته باشد خود را با آب سرد رودخانه می شسته است . در سنگسر سمنان مراسم لال شیش زدن را سپیده دم اجرا می کنند، افراد کهنسال پیش از طلوع آفتابِ روزِ سیزده به چشمه سارها می روند و ظرفی آب به عنوان لالِ او ( آبِ لالها) بر می دارند که متبرک و شفابخش پنداشته می شود .
در اوستا، تشتر یشت (تیر یشت)، تیشتر فرشته باران است که در ده روز اول ماه به چهره جوانی پانزده ساله در میآید و در ده روز دوم به چهره گاوی با شاخهای زرین و در ده روز سوم به چهره اسبی سپید و زیبا با گوشهای زرین..
تیشتر به شکل اسب زیبای سفید زرین گوشی، با ساز و برگ زرین، به دریای کیهانی فرو میرود. در آنجا با دیو خشکسالی «اپوش» که به شکل اسب سیاهی است و با گوش و دم سیاه خود، ظاهری ترسناک دارد، روبرو میشود. این دو، سه شبانه روز با یکدیگر به نبرد برمیخیزند و تیشتر در این نبرد شکست میخورد، به نزد خدای بزرگ آمده و از او یاری و مدد میجوید و به خواست و قدرت پروردگار این بار بر اهریمن خشکسالی پیروز میگردد و آبها میتوانند بدون مانعی به مزرعهها و چراگاهها جاری شوند. باد ابرهای باران زا را که از دریای کیهانی برمیخواستند به این سو و آن سو راند، و بارانهای زندگی بخش بر هفت کشور زمین فرو ریخت و به مناسبت این پیروزی ایرانیان این روز را به جشن پرداختند. به همین دلیل در مراسم های مرتبط با تیرگان آب جایگاه ویژه ای دارد.
مراسم نوروزی و یا ماواکا کوگاوا در ماکاندوچی زنگبار با نبرد همیشگی میان نیکی و بدی مرتبط است.در باوری کهن پس از حمله ی اهریمن و زخمی شدن زمین، کشمکش خیر و شر آغاز می شود. پس از پیروزی خیر اهریمن قوای خود را همانند دیوان روانه زمین می کند. آنچه که در جنوب ایران و یا زنگبار جاری است بیانگر مفهومی کهن است که ریشه در ایران باستان داشته است.
زنگبار تنها جائی نیست که در آنجا ستیز و کشمکش رقم می خورد. کشتی، بزکشی، خروس جنگی نزاع قوچ ها و ... در گوشه و کنار ایران بزرگ به وفور دیده می شود.
نباید این نکته را از نظر دور داشت که دلیل اینکه ما در سفره هفت سین سبزه قرار می دهیم این است که بر اساس باور ایرانیان باستان سرمای اهریمنی اجازه رویش به گیاهان نمی داده است. مبارزه جمشید با قوای اهریمنی و شکست دادن آنها موجب رویش شده است. به همین جهت در بسیاری از روستاهای ایران قبل از سال نو جوانی به طبیعت می رود و سبزه را به عنوان نشانه با خود می آورد. شواهدی که از آسیای میانه باقی است نشان می دهد که خدای زمین در زمستان می مرده و برای آن سوگواری می کرده اند و سرور و شادمانی برای حیات دوباره آن در نوروز.
ما اشاره داشتیم که در ماکاندوچی زنگبار این اعتقاد وجود دارد مردی که از آلونک بیرون می آید با فردی که در آن پنهان شده بود متفاوت است. در آسیای میانه در مراسم نوروز برای مرگ خدای زمین که سیاوش نام داشته است مراسم ماتم برگزار می کردند و برای زایش دوباره او جشن می گرفتند. همه مفاهیم در آئین ها ریشه ای مشترک دارد. سال نو ایرانی ها با تحولی فرازمینی پیوند دارد.
در گوشه و کنار ایران بزرگ این جدال کیهانی چگونه با طبیعت گره می خورد و چگونه می تواند رفتار ما را پالایش کند از کثیفی و پلشتی دوری کنیم و کینه ها را به دور بریزم. نتیجه آن می تواند خانه تکانی آشتی کردن باشد.
مراسمی که در زنگبار مرسوم است و در صلخ به عنوان نوروز صیاد برگزار می شود حالا در جزیره هرمز به صورت نمایش اجرا می شود. دو نفر خود را به صورت شتر ترکیب می کردند. در گذشته این نوع نمایش در میناب و صلخ رایج بوده است و شتر به سمت دریا می رفته است.
آنچه که در مراسم جزیره هرمز وجود دارد و اهمیت دارد وجود گاو است. نمادی که به وفور در تخت جمشید و مهرپرستی وجود دارد. نماد قربانی شدن برای سال نو.
بواسطه حضور ایرانی های شیرازی تاثیرات ایرانی ها در فرهنگ، زبان، هنر و معماری شرق افریقا به خوبی احساس می شود. در قرون متوالی مهاجران بیشتری از جنوب ایران و بلوچستان نیز به افریقا رفتند. نماد شیر و کشمکش دو حیوان که به آن گرفت و گیر گفته می شوند نیز در درهای چوبی دیده می شود.
موضوع کشمکش و آنچه در هنر ایرانی "گرفت و گیر" خوانده می شود در سردر خانه ای در زنگبار دیده می شود.
متقابلا سیاهان بسیاری نیز در قرون مختلف به ایران آورده شدند و یا آمدند. آنها نه تنها آئین ها بلکه موسیقی افریقا را با خود به جنوب ایران آورند. هنوز پدر زاری که در جزیره هرمز در همسایگی ما زندگی می کند میتواند آواهای سواحیلی را بخواند. بسیاری از سیاهانی که به ایران آمدند نیز حالا رنگی مابین دارند.
با توجه به شناخت و آگاهی نسبت به پیشینه عمیق فرهنگی ایران و افریقا، اشتیاق وافری در وجود من رشد کرده بود که این تعامل فرهنگی را توسعه دهم.
در زنگبار بر روی ماسک های افریقائی نقاشی کردم. قصد دارم این سنت را از آفریقا به ایران بیاو مجموعه مار ها در کل جهان در حال تکمیل شدن هستند. در آینده یاداشتی مفصل خواهم نوشت که چرا این نقش ها تکرار می شوند. میوه های، بهشتی که من به آن فکر میکنم بسیار متنوع هستند.
در تجربه دیگری که ریشه در کارهای جزیره هرمز داشت چهره های سیاه پوست را برای زنان بومی بر روط تخته های چوبی طراحی کردم و از زنان زنگباری خواستم نقشه هائی که در حنا به کار می رفته است را با رنگ به پس زمینه طراحی های من اضافه نمایند. این کارگاه در نگارخانه "هنر شری حنا" برگزار شد و با خانم شریفه جوما محمد نقاشی های مشترک انجام دادیم. این تجربه در روند برنامه های توسعه هنر در جزیره هرمز تاثیر خواهد داشت.
از هرکدام از نقاشی ها دو نسخه نقاشی شد. یک نسخه در زنگبار ماند و دیگری را به ایران آوردم. در جزیره هرمز این تجربه ادامه پیدا خواهد کرد.
تبادل تجربه های هنری سواحل جنوب در جزیره هرمز و سواحیلی های زنگبار موضوعی است که با هنرمندان زنگبار گفتگو شده است و پیگیری خواهد شد. در کنار وصلت های نژادی چنین تعاملات فرهنگی فواصل ما را کم می کند و شاید بتوان با آنها همرنگ شد و زیست.
انتهای پیام/
احمد نادعلیان