سرویس تجسمی هنرآنلاین/

مریم زندی به عنوان تنها عکاس شناخته‌شده زن که حوادث و اتفاقات مربوط به انقلاب در سال‌های ۵۷ و ۵۸ را در نزدیک به چهار هزار فریم عکس به ثبت رسانده امروز هنرمندی شناخته شده و مطرح در عرصه هنر عکاسی است. او که تا به حال ۵ مجموعه از عکس‌هایش را خود منتشر کرده، در یکی از روزهای برفی زمستان ۱۳۹۲ کتاب عکس‌های انقلاب‌اش را پروژه‌ای تا کنون نافرجام عنوان می‌کند. آن‌چه در ادامه می‌خوانید گفت‌و‌گو با این هنرمند درباره بیش از چهار دهه فعالیت مستمر و عاشقانه در هنر عکاسی است.

فرصت برگزاری نمایشگاه را از چه موقع پیدا کردید؟

در واقع من یک دوره ۱۹ ساله اصلا نمایشگاه نداشتم. البته در سال ۵۸ چند نمایشگاه از عکس‌های انقلاب داشتم. یک نمایشگاه از‌‌ همان عکس‌هایی که مربوط به رفتن مردم بر مزار مصدق بود در وزارت کار برگزار شد و یکی دیگر با عنوان "زن همگام با انقلاب" در باغ فردوس داشتم که حضور زنان در انقلاب را نشان می‌داد. البته آن موقع بازدید کننده و تبلیغات خیلی کمتر از الان بود و گروه‌های معدودی می‌آمدند و کار‌ها را می‌دیدند. یک نمایشگاه دیگر که خیلی سروصدا کرد نمایشگاهی است که من و بهمن جلالی و هادی حراجی و امیر اثباتی و اگر اشتباه نکنم رعنا جوادی در دانشکده ادبیات برپا کردیم. همه این‌ها در سال ۵۸ اتفاق افتاد و بعد از آن جنگ پیش آمد و مدتی هم که من ایران نبودم که حدود ۹ سال نتوانستم نمایشگاهی داشته باشم و بعد از آن هم 9 سال مجوز نمایشگاه به من نمی‌دادند. اولین نمایشگاه چهره‌ها را که تا آن موقع از ۶۰ نفر عکاسی کرده بودم در خانه مادرم برگزار کردم که‌‌ نویسندگان و شاعران را دعوت کردم و خوب بود و همه آمدند که خیلی از آن‌ها را به اندازه الان نمی‌شناختم و فقط یک عکس ازشان گرفته بودم.‌‌ همان موقع از آمریکا به من زنگ زدند و عکس‌ها را برای کتابی خواستند که عکس‌ها را ندادم. بعد برای ایرانیکا عکس‌ها را خواستند که باز هم ندادم و پس از آن بنیاد مطالعات ایران برای برگزاری نمایشگاه خواستند عکس‌ها را در اختیارشان بگذارم که تعدادی از عکس‌ها را برای آن‌ها چاپ کردم و فرستادم. اولین نمایشگاه از این عکس ها در سال 1991 در هتل هیلتون واشنگتن دی سی برگزار شد و بعدی در دانشگاه یوسی ال‌ای و در دانشگاه‌های آمریکا همین طور می‌گشت و من چون ارتباطم قطع شد نمی‌دانم چند دانشگاه رفت و چه خبر بود و فقط گاه‌گاهی خبر‌هایش به گوشم می‌رسید. تا سال 1377 که من توانستم کتاب چهره‌های اول را چاپ دوم کنم همزمان با این شد که آقای مهاجرانی مجوز را از روی نمایشگاه‌ها برداشت.‌‌ همان سال دو نمایشگاه داشتم یکی منتخب پرتره‌ها که در گالری گلستان برگزار شد یکی هم نگاهی دیگر به طبیعت که در گالری هفت ثمر به نمایش درآمد. ازسال ۸۶ تا حالا هم تقریبا هرسال نمایشگاه داشته‌ام.البته تعدادی از پرتره‌ها هم در کتابی با نام آنتولوژی داستان نویسی ایران از انتشارات میج در آمریکا چاپ شد.

تمرکز شما بر ثبت رویداد‌ها، حالا چه وقایع اجتماعی و چه ثبت آدم‌ها مسئله‌ای است که در مجموعه‌های بعدی از جمله پرتره‌هایتان هم دنبال کرده‌اید.

درست است. همیشه یا اغلب کارهایم در ژانر مستند اجتماعی بوده و هست. شاید به این دلیل که هیچ وقت در مملکتمان منقد عکاسی یعنی کسانی که هم سوادش را داشته باشند و هم بتوانند بدون غرض و گروه بندی صحبت کنند نداشتیم، متاسفانه لااقل نسل من هیچ وقت نقد درستی دریافت نکرد و به جای منتقدین خودش، خودش را باید کشف می کرد. اینکه می‌گویید درست است یعنی پرتره‌هایم هم دقیقا مستند اجتماعی بوده در حالی که الان همه فکر می‌کنند مستند اجتماعی یعنی فقط اینکه بروی در کوچه و خیابان و از طبقات پایین جامعه عکس بگیری.در واقع مهم ترین پروژه‌هایم یعنی انقلاب و پرتره هنرمندان و کار روی کودکان و زنان و بسیاری از کارهای دیگرم در این سال‌ها مستند اجتماعی بوده است. در چه شرایطی بود که به ثبت پرتره‌ها روی آوردید؟

پرتره‌ها در زمانی شروع شد که به دلیل فشارهایی که در اجتماع بود من کار در فضای بسته را انتخاب کردم چون نمی‌توانستم دوربینم را دستم بگیرم و بروم بیرون و آزادانه عکاسی کنم. از تلویزیون هم بعد از ۱۲ سال کار به بهانه عکاسی از یک تظاهرات بیرونم کردند. اگر سابقه کاری من را در این ۴۰ سال ببینید متوجه می‌شوید که همیشه به خاطر عکاسی جلوی من را گرفته‌اند و اذیتم کرده‌اند. فقط به دلیل اینکه عکاسی می‌کردم و فقط به دلیل اینکه یک عکاس مستقل بودم. اگر وابسته به جایی بودم شاید این قدر با آزار و محدودیت روبه رو نمی‌شدم. الان هم فقط به جرم عکاسی کردن و عکاس بودن از حقوق و فعالیت‌های اجتماعی محرومم کرده‌اند که آن هم داستان مفصل خودش را دارد.

بعد از بیرون آمدن از تلویزیون بود که سراغ پرتره‌ها رفتید؟

اول رفتم سراغ عکس‌های ترکمن صحرا که در واقع پایان نامه دانشجویی‌ام بود و می‌خواستم کتابش کنم. این اولین کتابم بود که خیلی بد هم چاپ شد. چون اصلا تجربه‌ای نداشتم و هیچ کسی که این کار را بلد باشد هم کمکم نکرد. وقتی از تلویزیون بیرونم کردند ۷۰ هزار تومان برای ۱۲ سالی که آنجا بودم به من دادند و من هم تمام این پول را برای کتاب ترکمن صحرا هزینه کردم که البته مجبور شدم همه آن‌ها را دور بریزم و تنها چند جلد برای آرشیو خودم نگه داشته‌ام. فکر می‌کنم حتی یک نسخه این کتاب هم فروش نرفت.

اما بازخورد مجموعه پرتره‌ها خیلی موفقیت آمیز بود.

درست است. خب من باتجربه‌تر شده بودم وبافکرتر عمل می‌کردم. از شروع کار عکاسی‌ام، دلم می‌خواست کاری ماندگار و قابل توجه انجام دهم. بهمان روز‌ها این را به آقای عالی که همیشه از او به عنوان استادم یاد می‌کنم گفتم که نمی‌خواهم از این شاخه به آن شاخه بپرم و کارهای پراکنده بکنم. بعد از اینکه تقریبا ۳۰ نفر را عکاسی کرده بودم عکس‌ها را پیش او بردم و درباره عکس‌ها نظر خواستم که آقای عالی نگاه کرد و گفت خیلی خوب شروع کردی ادامه بده. این طور بود که پرتره‌ها را ادامه دادم و تا امروز هم در جریان است. کتاب هنرمندان موسیقی آخرین بخش این مجموعه است که امیدوارم به زودی منتشر شود. من اساسا به قصد درست کردن یک آرشیو از اشخاص شناخته شده این مجموعه را شروع کردم. البته از ابتدا قصدم فقط هنرمندان نبود و می‌خواستم حتی سیاسیون و خیلی آدم‌های دیگر هم باشند. فکر کردم چه خوب است از این آدم‌ها عکس‌های هنرمندانه‌تر و خاص تری وجود داشته باشد که البته به‌تدریج عکس‎‌ها به صورت مجموعه‌هایی چاپ شد.

پرتره‌ها خیلی کمک کرد که هم این هنرمندان ثبت تصویری شوند و هم در سطح وسیع تری شناخته شوند. اینجالب بود چون معمولا عکاس‌ها کمتر سراغ هنرمندان می‌روند به خصوص هنرمندان تجسمی و شما خیلی هوشمندانه این‌ها را در کنار هنرمندان رشته‌های دیگر قرار دادید.

بیست سال پییش که من عکاسی پرتره‌ها را شروع کردم هیچ کس برای عکاسی سراغ هیچ هنرمندی نمی رفت. . ادبیات که بسیار کمتر و کسی برای عکاسی سراغ شاعر‌ها و نویسنده‌ها نمی‌رفت. بعد از اینکه من این کار را شروع کردم و تازه بعد از سال‌ها که از آن گذشت عکاسی از هنرمندان مخصوصا ادیب‌ها شایع شد. برای عکاسی از این آدم‌ها رفتند و تازه ۷ یا هشت سال است که این اتفاق افتاده. من به هر شاعر یا نویسنده‌ای که زنگ می‌زدم و می‌گفتم می‌خواهم از او عکس بگیرم نگران می‌شد و می‌پرسید شما برای چه می‌خواهید از من عکس بگیرید، من شاعرم، از شاعر که کسی عکس نمی‌گیرد. در آن روزها فضا به‌شدت دچار دسته‌بندی و نگرانی بود. تازه وقتی کلی توضیح می‌دادم که نه چپم و نه راستم و این عکس‌ها برای هیچ مجله‌ای نیست تعجب می‌کردند که من می‌خواهم مفت و مجانی از آن‌ها عکس بگیرم چون به هرحال این کار هزینه‌هایی داشت. تازه درآن سال‌ها به زحمت فیلم پیدا می‌کردم. برای اینکه از یک نفر عکس بگیرم به چندین عکاسی سر می‌زدم تا بتوانم یکی دو حلقه فیلم پیدا کنم و بروم عکس بگیرم. البته این شرایط بیشتر موقعی بود که کتاب اول پرتره‌ها را کار می‌کردم. بعد از آن فیلم وارد کشور شد و شرایط برای تهیه پرتره‌های کتاب دوم بهتر بود. وقتی کتاب اول درآمد ادامه کار هم برای من هموار‌تر شد یعنی همه دیدند که چه کاری دارد انجام می‌شود ولی در کتاب اول سخت‌ترین شرایط را داشتم که حتی خیلی‌ها از نگرانی و ترس اینکه من عکس‌ها را به چه کسی می‌خواهم بدهم و چکار می‌خواهم بکنم بالاخره هم حاضر نشدند از آن‌ها عکس بگیرم. یکی آقای مرتضی راوندی بودکه من خیلی دلم می‌خواست به عنوان یک تاریخ نگار از او عکس بگیرم و چند بار هم تلفنی با او صحبت کردم ولی پای تلفن آن قدر با همسرش مشورت و سئوال و جواب‌های مختلف می‌کرد که بالاخره نگرانیشان اجازه نداد با عکس گرفتن موافقت کنند. بعد از چنین شرایطی بود که تازه آن‌ها حس می‌کردند که بد هم نیست چنین عکس‌هایی از آن‌ها گرفته شود و دیگر عکاسان هم به فکر افتادند که بروند و این آدم‌ها را ثبت کنند. برای همین هم در کتاب من افرادی هستند که از آن‌ها هیچ عکس دیگری وجود ندارد. بعضی از این عکس‌ها را هم من برای این کتاب نگرفته بودم مثلا آقای همایی و آقای یغما را آن موقع که در سروش بودم برای مصاحبه مجله با آن‌ها عکاسی کرده بودم. یکی دیگر از این‌ها پروین گنابادی است که اصلا عکسی از او وجود ندارد. یا مثلا اخوان که از این‌ها جدید‌تر هم هست اما اصلا عکس خوبی از او وجود ندارد و همین طور خیلی‌های دیگر. تازه این‌ها آدم‌های معروف‌تر بودند و از تعدادی دیگر که کمتر معروف بودند اصلا عکسی وجود ندارد. علت اینکه کتاب خیلی موفق بود و خیلی سروصدا کرد این بود که همه این آدم‌ها را به اسم می‌شناختند ولی کسی با چهره‌شان آشنا نبود و این کتاب یک دفعه چیز تازه‌ای روبه رویشان می‌گذاشت. بگذریم که سر آن کتاب هم خیلی مرا اذیت کردند. هم خود نویسنده‌ها، هم ارشاد که ماجرایش را آقای کریم امامی مفصل در مجله کلک نوشته است. ولی من آن قدر پایش ایستادم که کتاب درآمد . وقتی قرار شد نشر ناشران کتاب را دربیاورد ولی وقتی موضوع کتاب درز کرد خیلی حرف و حدیث از طرف آدم‌های مختلف پیش آمد که چرا این یکی هست و آن نیست که من کتاب را گرفتم و گفتم خودم درمی آورم. منتها خودم نه پول داشتم نه تجربه تا اینکه آقای حقیقی که لی آوت کتاب را هم انجام داده بود کمک کرد و چون با چاپخانه‌ها هم آشنایی داشت با ۴۰۰ تومان که از جایی قرض کرده بودیم کتاب را درآوردیم. بعد از آن هم من تصمیم گرفتم کتابم را به هیچ ناشری ندهم و خودم آن‌ها را منتشر کنم.

کتاب دوم اتفاقا خیلی سریع و خوب پیش رفت و من در عرض یک سال عکس‌های آن را کامل کردم و درست بعد از کتاب چهره2های ادبیات در سال ۷۳ چهره‌های 2 منتشر شد. خودم هم فضای آن را بیشتر از کتاب ادبیات دوست دارم. خیلی پویا‌تر و پر انرژی‌تر است.

دلیلش همکاری بیشتر هنرمندان تجسمی نسبت به نویسندگان و شاعران بود؟

شاید. ولی دلیل دیگرش این بود که کتاب اول را همه دیده بودند و پشتوانه خیلی خوبی برایم شده بود. حتی وقتی با آقای پرویز کلانتری برای عکاسی تماس گرفتم گفت چه خوب که به من زنگ زدی، همه‌اش نگران بودم نکند از من عکس نگیری. اگرچه که این را به شوخی گفت به هر حال کتاب هم جای خودش را پیدا کرده بود. دلیل دیگری که موجب شد این کتاب سریع‌تر به نتیجه برسد این بود که حساسیت‌ها در حوزه تجسمی کمتر بود. البته فروش این کتاب به اندازه کتاب اول نبود ولی از نظر اعتبار کاری به هر حال خیلی خوب بود. بعد از آن رفتم سراغ پرتره‌های سینما و تئا‌تر که عکاسی‌اش ۳ سال طول کشید. چون تصمیم گرفتم عکس هنرمندان سینما و تئا‌تر را در آتلیه‌ام بگیرم به هرحال زمان بیشتری برای هماهنگی‌ها و آمدن و رفتن‌ها صرف می‌شد.سال 76 کتاب پرتره‌های هنرمندان سینما و تئاتر منتشر شد و سال 1383 جلد دوم چهره‌های ادبیات.

کاری که در پرتره‌ها کرده‌اید نوعی حس بزرگداشت و تاکید بر اعتبار این هنرمندان را هم با خودش به همراه دارد. شاید به همین دلیل تا این حد موفق و تاثیرگذار بودند.

امیدوارم این طور باشد. البته آن‌ها اعتبار خودشان را داشته‌اند و حتما دارند ولی واقعا اگر این طور باشد من خوشحال هستم و فکر می‌کنم وظیفه‌ام را انجام داده‌ام. یعنی آن چیزی را که در ذهنم بوده که به عنوان یک کار ماندگار و مفید انجام بدهم پس انجام شده و این از نظر من که یک ناراضی ابدی! هستم، راضی‌کننده است!راضی کننده است.

انتهای پیام/

گفت‌وگو از بهروز فایقیان