به گزارش خبرنگار تجسمی هنرآنلاین؛ سهگانه ˝گنج سوخته˝ درباره تباهی است؛ این سادهترین پاسخ برای این پرسش است. سه اثر، در سه قالب کاملا متفاوت که هر کدام مسئله تباهی را از زاویهای متفاوت خوانش میکنند. قسمت نخست که در حال حاضر ارائه شده است و این گفتگو هم به همین بهانه شکل گرفته، دربارهی تباهی حاصل از فراموشی است. قسمت دوم که اثری بزرگتر خواهد بود و رسانههای بیشتری را به خدمت خواهد گرفت درباره تباهی حاصل از میل به ویرانگریست و قسمت سوم که تئاتری تعاملی است درباره ی تباهی حاصل از جهل!
از 11 بهمن ماه قسمت بیست و یکم مجموعه رازورزی علی اتحاد با عنوان "نام گل سرخ"، در گالری خاک به نمایش آمد. این اثر از دو چیدمان مرتبط با هم تشکیل شده است؛ یک ویدیو-اینستالیشن و یک اینستالیشن تعاملی. چیدمان ویدیو به صورت دیالوگ ساخته شده است و تمامی متون آن از متن رمان پاموک گرفته شده است.
"نام من سرخ" رمانی است که به تحولات سده پانزدهم و شانزدهم میلادی در امپراطوری عثمانی و همسایگاناش میپردازد. شخصیتهای رمان، نقاشان نقاشخانه سلطاناند و روایت در عصری رخ میدهد که اصول نگارگری از رونق میافتند و کم کم جایشان را به اصول نقاشی غرب میدهند.
در ویدیوهای این نمایشگاه، نیکو ترخانی و علی اتحاد به عنوان اجراگر ایفای نقش کردهاند. این نمایشگاه با تهیهکنندگی آناهیتا آرت استودیو و حمایت اجرایی سام سرویس (سامسونگ) برگزار شده و تا بیست و یکم بهمن ماه ادامه خواهد داشت. "نام من سرخ" چنان که ذکر شد قسمت اول از سهگانه ای است که"گنج سوخته" نامیده میشود. قسمت بعدی گنج سوخته با عنوان "مرثیه ای برای کتابسوزیها" بهار سال آینده در برابر مخاطبان قرار خواهد گرفت. به مناسبت برپایی این نمایشگاه نیما زاعیان گفت وگویی را با علی اتحاد انجام داده است.
یکی از اصلیترین ویژگیهای هنرمند معاصر انسجام دورهی کاریست، در مورد تو دست کم این انسجام در عنوان دوره کاریات دیده میشود. برای شروع میخواهم دربارهی این مسئله توضیح بدهی که این انسجام با چه روشمندیای صورت میگیرد؟
"مجموعه رازورزی" را درست هفت سال پیش شروع کردم. "رازورزی" واژهای تخصصی است که در مطالعات ِ عرفان و حکمت شرق با آن بسیار مواجه میشویم. این اصطللاح به این سنت کهن اشاره دارد که حلقهای موجود است و ما از آن چه درون آن حلقه میگذرد بیخبریم و زمانی که کسی اجازهی ورود به حلقه را بیابد ناچار باید پیمان ببندد که اسرار درون حلقه را فاش نکند. نتیجه اما جالب است؛ با آن که حلقه روز به روز در طول تاریخ بزرگتر و پر جمعیتتر شد پاسخ به این پرسش که درون حلقه چه میگذرد و یا به عبارت دیگر این پرسش ساده که "راز" چیست، همواره در یک عبارت خلاصه میشود: نمیدانیم! من این سازکار را به عنوان دستور زبان "مجموعه ی رازورزی" در نظر گرفتم. به باور من تاریخ این سرزمین بر پایهی همین اصل بنا شده است. چه ادبیات و چه حکمت و چه حتی تاریخ سیاسی این منطقهی جغرافیایی درست با همین سازکار زیست میکند. دایرهی واژگان "مجموعهی رازورزی" هم محدود به سنت اندیشگون این ناحیه و نیز ملهم از عناصر دیداری صنایع مستظرفهی آن است.
مسئله حلقه رازورزی به نوعی اشاره به این نکته است که "چیزی" وجود دارد که درک دلالتهای آن برای همه میسر نیست، این جا رمز یا کد موضوعیت پیدا میکند. از سوی دیگر اگر هنر را در وضعیت معاصرش خوانش کنیم با ساحتی مواجهایم که با رمزگانهای شخصی و پیچیده ماهیت مییابد. آیا این جا استعارهای ما بین ماهیت هنر معاصر و گرایش دورهی کاری تو موجود است؟
در مرحله اول وقتی درباره سنت "رازورزی" حرف میزنیم این پرسش پیش میآید که "آیا رازی که مکتوم مانده مگوست؟" به قطعیت پاسخ به این پرسش منفی است. "راز" در این سنت بیش از آن که مگو باشد "ناگفتنی»" است؛ یا به سخنی دیگر اساسا توان به زبان درآمدن ندارد. در مرحلهی بعد مسئله ایست که تو اشاره کردی. تصور میکنم هنر مدرن بستر استعاره است. هنر مدرن مدام چیزی را ما به ازای چیزی دیگر میگیرد. هنر معاصر اما بستر رمزگان است. دالهایی که به دامنهای از مدلولها میرسند. به سخن سادهتر این جا دیگر از "چیزی" حرف نمیزنیم؛ بلکه محیطی میسازیم تا گفتگویی در آن شکل پذیرد. تلاش من در دورهی کاریام این بوده که بیش از سخن گفتن دربارهی ایدهی ذهنی ام به واسطهی مجموعههای مرتبط؛ تالار گفتگویی بسازم که بتوان در آن سخن گفت.
به عبارت سادهتر رسیدن به یک معنای نهایی برای اثر ناممکن است. با توجه به آن چه گفتی آیا این همان راز ناگفتنی نیست؟
در ساحت ساختاری آثارم کامل درست میگویی. به شخصه نه باور دارم که باید به یک نتیجهی غایی رسید و نه تلاش میکنم که به سوی چنین هدفی بروم. اساسا در اغلب قسمتهای مجموعهی رازورزی تلاش کردهام بخشی از اثر بستری برای به آزمون گذاردن ایدهی اثر باشد. برای مثال زمینهای که در بسیاری از آثار برای تعامل مخاطبان فراهم شد- چه در پرفورمنس آرتهایم و چه در اینستالیشنها- همگی برای من بستر آزمون پرسش محوری آثار بودهاند. به عنوان نمونه، در اجرای "دیباچه" قسمت هفدهم مجموعهی رازورزی، ساز ناکوک و تلاش طولانی اما نافرجام اجراگر، در کار تحقیق در میزان تحملپذیری مخاطب بود. همین مسئله سبب میشود که تکرار اجرا در شهرها و زمانهای مختلف حائز معنا شود. به سخن سادهتر من در بیشتر موارد سعی کردهام اثر حاضر و آماده را تقدیم مخاطبان نکنم، بلکه باور دارم اثر جایی میان آن چه من ساختهام و آن چه مخاطبان رفتار میکنند ساخته میشود.
در اثری که این روزها در حال نمایش است یعنی "نام من سرخ" چرا قالب سه گانه را انتخاب کردید؟
سه گانه "گنج سوخته" درباره ی تباهیست؛ این سادهترین پاسخ برای این پرسش است. سه اثر، در سه قالب کاملا متفاوت که هر کدام مسئلهی تباهی را از زاویهای متفاوت خوانش میکنند. قسمت نخست که در حال حاضر ارائه شده است و این گفتگو هم به همین بهانه شکل گرفته، دربارهی تباهی حاصل از فراموشی است. قسمت دوم که اثری بزرگتر خواهد بود رسانههای بیشتری را به خدمت خواهد گرفت دربارهی تباهی حاصل از میل به ویرانگریست و قسمت سوم که تئاتری تعاملی است دربارهی تباهی حاصل از جهل!
"نام من سرخ" عنوان یکی از مشهورترین رمانهای اورهان پاموک است و در اثرت هم بخشی از متن همین رمان استفاده شده است. استفادهی مستقیم از ادبیات، آن هم ادبیاتی که مربوط به یک دورهی ویژهی تاریخ است، دلیل ویژهای دارد؟ یا آن که صرفا به عنوان کارمادهی اثر با آن برخورد کردید؟
چند سال پیش برای اولین بار مسئلهی کتابسوزیها برایم بدل به ایدهای تکان دهنده برای ساخت اثر شد. چند سالی این موضوع را پیگیری کردم، بعد تصمیم گرفتم شعری از بورخس را به عنوان پیکرهی اصلی اثر استفاده کنم. کمی بعد روایت اثری که در ذهن داشتم به سوی "نام گل سرخ" امبرتو اکو تغییر مسیر داد. بیش از دو سال پیش در استانبول نسخهی انگلیسی رمان "نام من سرخ" را خریدم. خواندن رمان پاموک بسیار تجربهی تکان دهندهای بود. این متن به سرعت بخش بزرگی از ذهنام را به خود مشغول کرد. یک سال بعد تصمیم گرفتم کل رمان را به صورت یک ویدیو-تئاتر اقتباس کنم. پروژهی بسیار پرخرجی بود و با آن که به صورت نمایشنامه نوشتماش اما در مرحلهی طرح یا شاید آرزو باقی ماند. بعد کم کم ایدهی کتابسوزی تغییر شکل داد و کمی کلانتر شد. اینطور شد که سهگانهی "گنج سوخته" متولد شد. و رمان محبوب ام سهم کوچکی از آن را به خود اختصاص داد. در پاسخ به پرسشات باید بگویم، با آن که رمان پاموک رانهی اصلی شکلگیری این سهگانه بود اما نقشاش آرام آرام به مکملی ادبی تقلیل پیدا کرد و حالا بیش از آن که از مسئلهای وابسته به تاریخ - آن چنان که رمان بر آن تمرکز میکند- حرف بزنم، دربارهی الگوی تکرار شوندهی رفتار اجتماعی مردمانی حرف میزنم که خود نیز یکی از آنها هستم.
اساسا مقولهی تاریخ یا بهتر بگویم بازخوانیهای تاریخی، جایگاهی ویژه در آثارت دارند، اگر با این گزاره موافقی دربارهی چگونگی تجلی تاریخ در آثارت توضیح بدهید.
برای من "تاریخ" مسئلهای وابسته به گذشته نیست. به باور من تاریخ دست کم در این ناحیه جغرافیایی، مسئلهای "هم زمان" است؛ یعنی نه به صورت مطلق در گذشته است و نه به صورت مطلق فراموش شده. رمان پاموک در عصر عثمانی و در فاصلهی میان سده های چهارده و پانزده میلادی رخ داده است. با آن که در محدوده جغرافیای سیاسی دربار عثمانی میگذرد اما به لحاظ فرهنگی، از وطنی به وسعت خاورمیانه و خاورنزدیک سخن میگوید. اینها که اینجا میگویم را در شرح نمایشگاه نیز نوشتهام. مفتیهایی هستند که علیه این کفر نو ظهور فتوا میدهند، سلطانیست که پنهانی و به مناسبت جشنهای شاهی کتاب مصوری به شیوهی نقاشان غربی به نقاشاناش سفارش داده است، سکههای طلایی که نقاشان را میفریبد و به جان هم میاندازد، دستهایی که به خون نقاشان آلوده میشود و نهایتا آن که سبب نابودی جهانی میشود که رمان در حسرتش نوشته شده؛ نه"دیگری" که خود نگارگران اند.
با این تفاسیر، اندوه برج بابل و مسئلهی از میان رفتن زبان مشترک که در بیانیهی نمایشگاه به آن اشاره کردهای دلالتی ویژه مییابد. اگر دغدغهی خوانش معاصر از این مقولهی تاریخی را در نظر بگیریم، میتوان صحنهی هنر خاور نزدیک در سدهی چهارده و پانزده و تباهی نابودگر زبان مشترک بین نگارگراناش را دارای نوعی این همانی با صحنه ی هنر امروز ایران دانست؟
در روایت عهد عتیق آن چه سبب گرداندن زبان میشود، نیرویی ابر-انسانیست. تصور میکنم تنها تفاوت موجود میان موضوع بحث ما و استعارهی عهد عتیق، حذف این نیروی ابر-انسانی و اختیارمندی محض بازیگران صحنهی تاریخ است. حال به سراغ پاسخ مستقیم به پرسشات میروم؛ قطعا همینطور است. در اغلب قسمتهای مجموعهی رازورزی از الگوهای تکرار شوندهی تاریخی سخن گفتهام. الگوهای مورد بحث در یک یک رفتارهای اجتماعی ما قابل رد یابیاند. پس به هیچ وجه عجیب نیست وقتی روایتی از روزگار گذشته میآوریم که به صورت مشخص درباره ی نگارگران این ناحیهی جغرافیایی است، با روابط صحنهی هنری امروز این ناحیه مشابهتهایی داشته باشد…
به گمانم چنان که گفتی و با نگاهی از این دست "سکههای طلایی که نقاشان را میفریبد و به جان هم میاندازد" خوانشی معاصر دارد؟
قصدم حمله به بازار هنر نیست اما پیش از این نیز گفتهام که بازار هنری خاورمیانه آرام آرام سهم ما را از حضور در مراجع معتبر تاریخ هنر معاصر تقلیل خواهد داد. چرخیدن به سوی ذائقهی مجموعهدارانی که به طور مشخص پیشینهی آنها از بافتاری (کانتکستی) دیگر میآیند و اغلب به دلیل ناآشنایی با بستر فرهنگی/تاریخی این ناحیه به ایدههای یک خطی و ساده بسنده میکنند، از این راه میتواند بسیار خطرناک باشد. این چنین است که هنر این ناحیه پس از نزدیک به نیم قرن تلاش دوباره بدل به سوغات خواهد شد. ممکن است دوستانی این نگاه را بدبینانه بدانند اما عمیقا این خطر را احساس میکنم.
در بخشی از اینستالیشنات، نگارههای مشهور چاپ شده را در خاک دفن کرده بودی و مخاطبان میتوانستند وارد محوطهی پوشیده از خاک شوند و نگارههای دفن شده را بیرون بشکند. بعد زمانی که ویدیوها از اول پخش میشدند به سراغ نگارهها میرفتی و دوباره دفنشان میکردی. آیا صرفا این کار را میکردی تا مخاطبان تازه با چیدمان اولیه مواجه بشوند یا با تکرار این کنش معنای خاصی در نظر داشتید؟
به طور ویژه این بخش از اینستالیشنام به مسئلهی "آزمون"ذاری مرتبط بود. چنان که پیشتر هم گفتهام همیشه سعی میکنم بخشی از اثر را در اختیار مخاطبان قرار دهم تا به واسطهی آن پژوهشی میدانی، هر چند کوچک، صورت پذیرد. در این جا چند باری این کنش را تکرار کردم. نتیجه این شد که پس از آن، بخشی از مخاطبان خودشان پس از تماشای نگارههای دفن شده، آنها را دوباره دفن میکردند. بگذار مثال دیگری بزنم. در یکی از اجراهایم، یعنی اجرایی با عنوان "هشدار، بر دروازه ایستادهام و به در میکوبم" که در گالری ایست اجرا شد، مخاطبان در تاریکی مطلق بودند و تنها منبع نور چراغ قوههای پنهان شده در آستین ردای من بود، که گاه به گاه روشن میشد. در آن اجرا، جعبهی چوبیای بود که بنا بود در انتهای اجرا روی آن بنشینم، و البته نه در جایی نمادین، که کنار ستون گالری بود. نیمههای اجرا بود که متوجه شدم دو نفر روی آن نشستهاند. رفتم جلو و نور چراغ را به سمتشان گرفتم. به سرعت از روی جعبهی چوبی بلند شدند و دیگر کسی روی جعبهی چوبی ننشست. آن چه در مورد دفن کردن هم اتفاق افتاد چیزی از همین دست بود. یادمان باشد که مسئلهی "پذیرش»" و "کرنش دربرابر نهاد قدرت" همواره یکی از الگوهای پذیرفتهی تاریخ ما بوده است.
به نظر می رسد که بیش از به آزمون گذاردن، دال بر "صحت" الگوهایی است که دربارهشان سخن گفتهای؛ موافقی؟
گرچه در مواردی که مثال زدم، به نظر میآید همواره پیش فرض هایم در مورد پاسخهای اجتماعی درست از آب در آمده، اما روی دیگر سکه را هم بد نیست ببنیم. در بیشتر موارد امیدوارم بودم نتیجه خلاف آن چه انجام شد باشد. یعنی ترجیح میدادم مخاطبی را ببینم که مرعوب این بازی نشود و البته هنوز هم امیدوارم! که اگر برآیند خلاف جهت این آزمونها از حدی بیشتر شود که نشان دهد اکثریت مردم سرزمینام به شکلی دیگر به رانهها پاسخ میدهند، مطمئنا دورهی کاریام تغییر مسیر خواهد داد.
پس به نوعی میشود گفت، اگر روزی، مخاطبی مرعوب این بازی نشود کلیت رویکرد اثر را مختل خواهد کرد؟
درباره استثناها حرف نمیزنم. البته که طی سالهای اخیر مخاطبانی هم بودهاند که خلاف جهت از پیش فرض شده رفتار کردهاند ولی وقتی دربارهی برآیند رفتار اجتماعی حرف میزنیم استثنا قابل محاسبه نیست. البته مقصود من خرابکاری در اجرای اثر نیست؛ مسئلهای که متاسفانه مدتیست به شکلی جدی باب شده است.
رویکرد مورد بحث را در دو قسمت آیندهی این سه گانه چطور پیش میبرید؟
قسمتهای آینده هم درست مثل "نام من سرخ" هم ما به ازاء تاریخی دارد و هم نمونهی معاصر. قسمت دوم با عنوان "مرثیهای برای کتابسوزیها" اساسا دربارهی مسئلهی کتابسوزی است. و طبعا این مسئله فقط به ناحیهی جغرافیایی ما محدود نمیشود و در درازای تاریخ در سراسر جهان رخ داده است. و درعین حال تنها و تنها به نفس کنش سوزاندن کتاب محدود نمیماند. قسمت سوم هم اسطورهای ساختگی است که در بیزمان و بیمکان میگذرد و جز به جز از عناصر تاریخ این ناحیه بهره برده است. در ادامه باید بگویم که بر خلاف "نام من سرخ" متنهای اجرایی دو قسمت آینده نوشتهی خودم است و از متنی از پیش موجود استفاده نکردهام.
لازم به یادآوری است؛ این نمایشگاه یازدهم بهمن ماه افتتاح شده و تا بیست و یکم همین ماه نیز ادامه خواهد داشت.
انتهای پیام/
گفت وگو: نیما زاعیان