بخش خصوصی جامعۀ هنری در ایران با این هدف برگزاری اکسپوهای آثار هنرهای تجسمی را آغاز کرد که به اقتصاد هنر راکد و بی جان کشور رونق و پویایی ببخشد، چرا که معتقد بود بالندگی و رشد هنرهای تجسمی ایران در گرو رونق اقتصاد هنر خواهد بود و بس.
آغاز اکسپوها، تقریبا به طور همزمان به دو صورت شکل گرفت. یکی ارائه آثار ایرانی در حراجی های خارج از کشور نظیر بونامس، ساتبی و کریستی بود و دیگری برگزاری اکسپوهای داخلی که گاه به صورت خودجوش از سوی یک گالری دار یا به همت و همکاری چند گالری و یا از سوی یک یا چند فرد علاقه مند به هنر و با حمایت اسپانسرهای قدرتمند انجام می شد.
در اکسپوهای داخلی گرچه شعار غالب آن ها جلب حمایت و توجه مردم عادی جامعه به خرید آثار بود و گرچه بر پایۀ همین شعار به تنزل قیمت های آثار هنری خود اقدام می کردند امّا به دلیل شناختی که برگزار کنندگان این اکسپوها از قدرت خرید و تمایل مردم و جامعه فعلی ایران داشتند، هیچگاه اتکای صرف خود را به خرید این قشر وسیع از جامعه قرار نمی دادند و همواره در کنار این شعار درصدد جلب توجه و حمایت مجموعه داران خصوصی از اکسپوهایشان نیز بودند و البته هم که بیشترین خرید از طریق همین مجموعه داران خصوصی و هنرمندان علاقه مند و با قدرت خرید بالا صورت می گرفت.
اخیراً اکسپوهای داخلی هنرهای تجسمی تمرکز بیش از پیش خود را روی نفوذ در میان اقشار عادی جامعه، جلب توجه آنان به هنرهای تجسمی و به دنبال آن خرید این آثار توسط آنان قرار داده اند. در پی این تصمیم نیز تدابیری در پیش گرفته شد که از آن جمله می توان به مواردی چون وارد کردن آثار با کیفیتِ هنرمندان جوان گمنام به این عرصه به قصد شکستن بیشتر قیمت ها برای جلب مخاطب موردنظر از یک سو و از سویی دیگر حمایت از این جوانان، فراهم آوری امکان حضور آثار تجسمی خلق شده توسط بازیگران مطرح سینما در این اکسپوها با هدف کشاندن مردم عادی به بازار فروش آثار تجسمی و همچنین کاستن قیمت آثار هنرمندان کهنه کار و مطرح در مقایسه با بهای همین آثار در حراجی های بین المللی اشاره کرد.
کاهش قیمت ها و همچنین استفاده از آثار تجسمی هنرمندان جوان، دو تجربۀ امتحان شده ای بود که حتی به اکسپوی نوپای هنرهای تجسمی دولتی نیز راه یافت.
اما به نظر می رسد به کاربردن چنین تدابیری در جلب توجه مخاطب عام برای خرید آثار اکسپوهای مختلف هنرهای تجسمی و ورود این آثار به خانه های مردم هم چندان موثر واقع نشده است و در بررسی این فقدانِ موفقیت به دلایلی چند می رسیم.
در حال حاضر اقتصاد هنر در ایران را می توان به جنینِ در حال رشد در بطن مادر تشبیه کرد. جنینی که در حال شکل گرفتن است تا روزی قدم به دنیای واقعیت گذارد. صرف فروش آثار تعدادی هنرمند پیشکسوت و نامدار در حراجی های جهانی یا فروش آثار تعدادی هنرمند در اکسپوها و نمایشگاه های داخلی نمی توان اقتصاد هنر ایران را به نوزادی تازه پا به عرصۀ وجود گذاشته، تعبیر کرد.
لازمۀ رونق اقتصاد هنری پویا و جاری در یک جامعه در وهلۀ نخست، هنردوست بودن عامۀ آن جامعه و ارتباطی است که آثار هنری با مردم همان جامعه برقرار می کنند. هنردوست بودن مردم یک جامعه هم ارتباط مستقیم با بهبود وضعیت و شرایط اقتصادی و امنیت اجتماعی مردم آن جامعه، طیب خاطر و رفع دغدغه های ریز و درشت آنان دارد. نگاهی به تاریخ هنر ایران نیز این ادعا را اثبات می کند که هرگاه مردم از آرامش نسبی به لحاظ امنیتی و اقتصادی برخوردار بودند، هنر این سرزمین شکوفا شده، رشد کرده و پروبال گرفته است و بر همین اساس رابطۀ مردم با هنر تنگ تر شده و خود به خود این هنر به خانه های آنان راه یافته و حتی شکل کاربردی و ضروری به خود گرفته است. چون مردم فارغ از دغدغه و فکر و خیال تامین معیشت و ایمنی خود، دیگر این فرصت را می یافتند تا به علایق و تمنیات درونی شان که هنر مهم ترین آن ها ست بپردازند.
حال در جامعه ای که عامۀ مردم و نه کلکسیونرها، شب و روزشان در تلاش برای تامین اولیه ترین و ضروری ترین معاش خویش هستند، چگونه می توان متصوّر شد که آنان خرید اثر نقاشی، عکس یا مجسمه را در اولویت زندگی خود قرار دهند! به جرأت می توان گفت ، تا وضعیت و شرایط زندگی مردم بهتر و زیباتر و خالی از دغدغه های روزمره نشود نمی توان نظر آنان را به زیبایی و لطافت ذاتی هنر جلب کرد و آنها را با هنر آشتی داد. در چنین شرایطی که اکنون درگیرش هستیم اصلاً دیدگان آن ها قادر نیست هنر و زیبایی های آن را ببیند و حتی اگر درصدد جلب توجه آنان با تدابیر مختلف هم باشیم باز پاسخ مناسب را دریافت نخواهیم کرد. تنها زمانی نظر آنان به گالری ها و اکسپوهای آثار هنری جلب می شود که آسودگی خیال در مورد کار، درآمد، تامین زندگی، حقوق اولیه شان و فکر و اندیشه و عقایدشان داشته باشند. در این حالت است که ناخودآگاه متوجه خلاء درونی شان نسبت به هنر خواهند شد و بی آن که حتی تلاشی برای جلب نظر آنان شود خودبه خود به سوی گالری های آثاری و به قصد خرید این آثار روانه خواهند شد.
اما با این شرایط اگر باز بخواهیم اصرار و تلاش برای برقراری آشتی میان مردم و آثار هنری داشته باشیم، لازم است مؤلفه هایی را برای برقراری این ارتباط درنظر بگیریم.
یکی از این مؤلفه ها توجه به روحیات و سلایق مردمی است که قرار است از آنان برای ورود به فضای هنری دعوت شود. توجه به این مؤلفه به آن معنا نیست که باید سطح و اندازه هنر را تا به حد سلیقۀ مخاطب عام کاهش داد بلکه هدف این است که با شناخت فرهنگ، روحیات و سلایق جامعه بهتر بتوان به راه هایی دست یافت که مردم را به تدریج وارد عرصۀ هنر معاصر و همگام با آن کرد.
از یاد نبریم که مکتب کمال الملک مدتی بیش از 70 سال، هنر معاصر ایران را زیر سیطره خود داشت و هنوز هم نقش مهمی را در هدایت فرهنگ و سلیقه هنری عمومی ایفا می کند. بینش عمومی مردم ایران پس از گذشت سالیان از دورۀ کمال الملک و شاگردانش هنوز هم تعریفی طبیعت گرایانه و کلاسیک از هنر معاصر دارد و حتی تاثیرات هنرهای پیش از مکتب کمال الملک با ویژگی های کهن و اصیل ایرانی شامل خوشنویسی، نگارگری، گل و مرغ، صنایع دستی و... هنوز قدرتمندتر از هر هنر دیگری در سلیقۀ عمومی مردم باقی مانده است. هرچند این سلیقه به دلیل ناآگاهی و عدم تسلط به شناخت آثار اصیل به یغما رفته است و عامۀ مردم چه بسیار آثار قلابی و کپی های نازلِ دست چندم و شتاب زده و در یک کلام "بازاری" را به اشتباه می خرند و به خانه هایشان می برند.
با این تعریف از سطح سلیقۀ عمومی، عامۀ مردم ایران یا هنری را می پسندند که عکس وار واقعیت پیرامونشان را عیناً به تصویر و تجسم درآورد و این آثار هرچه شبیه تر باشند از نظر آنان دلخواه تر و هنرمندانه تر است و یا به آثار نازل و بازاری هنرهای سنتی تمایل می یابند و این آثار را به عنوان آثاری تزئینی به خانه هایشان می برند و این امر بیان گر خلاء پرنشدۀ فاصلۀ میان مردم با هنرهای مدرن و معاصر است. این در حالی است که عمده آثار هنرمندان معاصر کشورمان به شیوه های مدرن و معاصر خلق می شوند و از همین آثار در نمایشگاه های اکسپو بهره گرفته می شود.
پس به نظر می رسد یکی از راه های جلب توجه عموم مردم در استقبال از اکسپوها قرار دادن آثاری با ویژگی های نزدیک به سلایق آنان - و نه عین سلایق آنان- در کنار آثار معاصر و مدرن باشد. قرار دادن آثاری طبیعت گرایانه، کلاسیک و واقع گرایانه و همچنین آثاری که با هنرهای سنتی و اصیل ایرانی ترکیب شده باشند در کنار دیگر آثار معمول اکسپوها سبب زدوده شدن گالری گریزی مردم خواهد شد. عامۀ مردم ترس از ورود به گالری ها دارند چون از فهم آثار مدرن و معاصر به نمایش درآمده در این گالری ها عاجزند و اگر بدانند که در این گالری ها آثاری نیز به نمایش و فروش گذاشته شده که بدون تلاش برای تفسیر و فهم آن ها قادر به درک زیبایی عینی آن ها خواهند بود، ترس و زدگی آنها فرو خواهد ریخت. این تاکتیک در عین این که رضایت مشتری عام اکسپو را در برخواهد داشت، سبب خواهد شد تا او به دیگر آثار معاصر نیز نگاهی بیندازد و چه بسا مداومت در دیدن آثاری از این دست و مواجهه با خریداران و علاقه مندان این آثار به تدریج سطح سلیقۀ او را به سوی آثار مدرن و معاصر سوق دهد.
مؤلفه دیگر، توجه به محتوای آثار تجسمی در معرض نمایش و فروش گذاشته است. چون بیشتر آثار معاصر در ایران زیبایی ها را نشان نمی دهند و این درحالی است که سلیقۀ مخاطب عام ایرانی از هنر فقط زیبایی ها را برمی تابد. حافظۀ تاریخی مخاطب ایرانی از هنر - چنان که تعریف شد- فقط انعکاس تصویر و تجسم زیبایی ها را به یاد دارد و اگر هم در این تصاویر موضوعاتی نازیبا مانند فقر به تجسم درآمده اند باز شُسته رُفته و به زیبایی خَلق شده اند به طوری که با دیدن آن ها هیچ گاه خُلقشان تنگ نشده است! اما در آثار کنونی هنرمندان معاصر که به حقّ و باید دغدغه های درونی شان را درآن بازتاب دهند کمتر اثری از احساس زیبایی مشاهده می شود. هنرمندان معاصر بر اساس شرایط زندگی امروز ایران که در اوایل این یادداشت هم به آن اشاره شد، دغدغه ها، ترس ها، نگرانی ها، اندوه، اوهام و ناامنی هایشان را در آثار خود نشان می دهند. با توجه به این که هنرمند متعهد، هنرمندی است که در آثارش باید به حقیقت اعم از حقیقت درونی و پیرامونی خود بپردازد، می توان حقّ را در بازتاب دغدغه ها -که منطبق با واقعیات جامعه است - به هنرمندان داد امّا به ذهنیّت مخاطب عام از هنر هم نمی توان بی اعتنا بود، چرا که او نیز در همین شرایط اجتماعی زندگی می کند و شاید با آمدن به گالری و خرید اثری زیبا می خواهد اندکی از این فشارها و دغدغه ها رهایی یابد و با دیدن این آثار به آرامش درونی و روحی برسد.
برای برقراری تعادل میان خواست خریدار عام و اصرار هنرمند به بازتاب دغدغه هایش می توان در اکسپوها آثار زیباتر، رنگین تر، لطیف تر و با بار معنایی امیدوارانه تر را به نسبت مساوی با آثار دغدغه مند هنرمندان ارائه کرد چون نمی توان منکر بود که آثار بازتاب دهنده واقعیت ها خواهان نداشته باشند و مشتریان این آثار همچون مشتریان عام فقط ظاهر آثار را مدنظر قرار نمی دهند و با نگاهی آکادمیک و زیبایی شناسانه به آثار می نگرند.
مولفۀ دیگری که لازم است در اکسپوها به آن اهمیت داده شود، اندازۀ آثار است. خانه های ما ایرانیان اکنون دیگر از شکل مرسوم پیشین؛ خانه های بزرگ حیاط دار با اتاق های متعدد خارج شده است و بیشتر مردم در خانه های آپارتمانی کوچکی زندگی می کنند که گاه حتّی وسایل ضروری زندگی شان را به زحمت می توانند در آن جای دهند.
در این جا نیز آثار به نمایش و فروش گذاشته شدۀ اکسپوها در تضاد با شرایط زندگی مردم قرار می گیرند و در اغلب اکسپوها آثار با قطع و اندازۀ بزرگ که طبعاً قیمت بالاتری هم خواهند داشت ، ارائه می شود. در این وضعیت است که هم به دلیل بزرگی آثار و هم قیمت بالای آن ها مردم رغبتی به خرید این آثار پیدا نمی کنند. تشویق هنرمندان به آفرینش آثار کوچک تر که قیمت معقول تری را نیز برای مخاطب عام به همراه خواهد داشت ، راه حل دیگری است برای جلب حمایت عموم مردم از اکسپوها.
انتهای پیام/
مریم نظری