به گزارش هنرآنلاین/
بگذارید موضوع بحث را با پرسشی آغاز کنیم. آیا فیلمهای مستند به ویژه آنها که در حوزه مستند اجتماعی و امثال آن قرار میگیرند را به شکلی ذاتی باید صرفا به عنوان پیامهایی اجتماعی یا اخلاقی در نظر گرفت و سازندگان آنها را مصلحینی پنداشت که قصد و دغدغهشان از فیلمسازی تنها و تنها ارائه گزارشهایی تصویری -به جای مستندنگاری- از نابسامانیها و مصایب یا توصیف تکههایی از حیات روزمره مردمان است؟ در این صورت سینما به مفهومی که میشناسیم با همه ظرفیتها و کارکردهایش نزد این گروه چه معنا و جایگاهی دارد.
چنین نگاهی به یک مدیوم هنری بیشباهت به رویکرد بعضی سفارشدهندگان و سرمایهگذاران - به ویژه بخش دولتی- نیست که خروجی مطلوب فیلمها را تنها در برآورده کردن انتظارات اخلاقی و ایدئولوژیک آنها می دانند و از کنار باقی جنبهها و کارکردها این رسانه هنری با کم توجهی میگذرند.
بدیهی است که فیلمهای مستند در بعضی شاخهها همچون مستندهای اجتماعی و وقایعنگاریها - در مقایسه با گونههای دیگر از جمله مستندهای پرتره و مستندهای آرشیوی- از آزادی عمل کمتری در به کارگیری ارزشهای زیباییشناسانه برخوردار هستند و مجال تامل و تمرکز بر ویژگیهای بصری در این فیلمها به علت غیرقابل کنترل بودن سیر حوادث و رویدادها میتواند اساسا بسیار محدود باشد، اما حضور خردمندانه و آگاهانه کارگردان و پیشبینیهای ذهنی فیلمساز آشنا و مسلط به قابلیتهای بصری مطمئنا میتواند نتیجهای بسیار متفاوت ار حیث ارزشهای تصویری به بار بیاورد.
اما اساسا کدام قانون نوشته یا نانوشتهای است که موجب شده در فیلمهای مستند داخلی تا این حد به نکات زیباییشناسانه و تاثیرات بصری آثار بیتوجهی شود و سیلی از ناهنجاریها و بیسلیقگیها را در سینمای مستندمان شاهد باشیم.
سینما سینما است. جایی شنیده نشده که مثلا ارزشهای تصویری و جذابیتهای بصری تنها در عرصه فیلمهای بلند سینمایی است که کارکرد دارد و برعکس فیلمهایی با رویکرد مستند معاف از دقت عمل و پرداختن به این ظرفیتها هستند.
باید اذعان کرد کارکردهای زیباییشناسانه در ساخت و پرداخت آثار سینمایی که در کنار ارزشهای دراماتیک و روایی از جمله مهمترین قابلیت ها و امکاناتی است که بر میزان تاثیرگذاری و ماندگاری تولیدات سینمایی میافزاید در میان اغلب مستندسازان ما امری به شدت مغفول و فراموش شده است.
ترکیببندی نماها، رنگ، نور، حرکت درون قاب، قاببندی، زاویه فیلمبرداری، عمق میدان، توجه به کارکردهای نور و سایه، بافت و ریتم و تفاوتهای اینها در سیاه و سفید و رنگی؛ تعدادی از این ارزشهای بصری است که بیتوجهی به آنها بدنه میانی و حتی بخشی از تولیدات خاص سینماگران ما را کم اثر و بیرمق کرده و تا سطح گزارشهای تصویری صرف تنزل داده است.
در حقیقت بیش از آن که مستندها را به عنوان یک طبقه عمومی از رسانهها بشناسیم باید توجه کنیم که فرم یک فیلم را چه مستند باشد چه نباشد، این انتخابهای زیباییشناسانه است که میسازد. از قضا به طور ذاتی فرم زیباییشناختی مستند بسیار قوی و عرصهی فعالیت در زمینهی ابداع و خلاقیت در این فرم بسیار گسترده است. مستندساز در کنار تصویر واقعیات از ابداع زیباییشناسی و تخیل هنری هم استفاده میکند؛ یعنی تبدیل واقعیت عینی به واقعیت ذهنی که در هنر به آن ایماژ میگویند در واقع در رویکرد زیباییشناسانه به انعکاس و بازنمایی واقعیات در مستند و اثر بخشی آن کمک میکند و به این ترتیب جذابیت بصری بیشتری برای مخاطب ایجاد میشود به نحوی که در واقع علاوه بر افزایش اثربخشی تصاویر، تحریک ذوق زیباییشناختی مخاطب به لذت بیشتر مخاطب از تماشای فیلم مستند میانجامد.
بیتوجهی به کارکردهای زیباییشناسانه در فیلمهای مستند ایرانی در حالی اتفاق میافتد که این بخش از فیلمسازی به دلیل استقلال نسبی و وابستگی کمتر به گیشه فروش، عرصه گستردهتری برای پرداختهای مبتنی بر زیباییشناسی بصری در اختیار هنرمندان قرار میدهد. فراغت از اجبارهایی که سینمای داستانگو به محصولاتش تحمیل میکند میتواند ظرفیتی ایدهآل فرض شود که به خودی خود ساختار اثر را به تصویرسازیهای متمرکزتر و زیباتری سوق خواهد داد.
در همینجا لازم است به بررسی شق دیگری از این موضوع هم پرداخته شود. مطمئنا معنای مطالبی که گفته شد اصرار و تاکید بیش از اندازه و بیقاعده در پرداختن به بخش بصری فیلمها و تلاش در ساختن نماهایی به اصطلاح "شیک" و اتوخورده در مستندسازی نیست. بلکه این تاکید مبتنی بر در نظر گرفتن رابطۀ زیباییشناسی بصری و کلیت فیلم است. حتی در این رویکرد سخن از پرداختن به استانداردهای زیباییشناسی نیست. چرا که دستاوردهای بصری فیلمها زمانی میتواند رنگی از اصالت و کارآمدی به خود بگیرد که در هماهنگی و همسویی با دیگر ارکان این رسانه گام بردارد. مطمئنا طراحی و ایجاد ساختاری بصری در پایینترین سطح ارتباط با ایده و کلیت محتوایی فیلم و مملو از پلانها و سکانسهایی بیهیچ همبستگی بین موضوع، ایده و ساختار بصری نیز ناخواسته میزان اثرگذاری فیلم مستند را به سطحی مبتذل از رابطه و لذت از تصاویر تنزل خواهد داد.
انتهای پیام/
بهروز فایقیان