سرویس تجسمی هنرآنلاین، کتاب فانی و باقی مبنای کار خود را در بررسی نقاشی ایرانی در این سده ها روش سنتی قرار می دهد. سنتی که که می گوید هنرهای برآمده از مکاتب ایرانی را بدون در نظر گرفتن روح عالمانه و عارفانه حاکم بر آن زمانه نمی توان بررسی کرد. چراکه مکاتب اساسا در دوره ای از تاریخ این سرزمین از هم نشینی ادیبان و هنرمندان و... به وجود آمدند.
کاتبی مانند مکتب شیراز، مکتب هرات و ... گرچه این کتاب به طور مشخص این مکاتب را مورد نظر قرار نمی دهد اما خاستگاه طرح تداخل حوزه های فلسفی و فرهنگی و هنری از این شواهد تاریخی می آید.
هر چند نویسنده در مقدمه توضیح می دهد که: "صراحت بخشیدن به این الگو ها و درک پیامدهای منطقی و عملی آنها نهایت اهمیت را در نوع قرائت ما از سنت و در نتیجه تعریفمان از زمان حال دارد"
در فصل اول کتاب مخاطب با روش شناسی پژوهش حاضر آشنا می شود و این فصل چون کلید راهی است برای خواند باقی فصول. دو بخش گفتمان هنر قدسی و پدیدار شناسی هرمنوتیکی و نظریه انتقادی از اهمیت بالایی در این فصل برخوردار است. در این فصل همچنین تاریخ ایران ، سنت هنری گذشته ایران و نقاشی ایرانی نادیده گرفته نمی شود.در این فصل نویسنده اذعان می کند که: رابطه ما به عنوان ایرانی با گذشته تاریخی تمدنی امان گاه سراپا منفی بوده است( روشنفکران دوره مشروطه) یا تصویری در خور ستایش داشته(جریان روشنفکری دهه 40 و 50) اما کسی چونالگ گرابار(پژوهشگر غربی) با تواضع راه معتدل را در نظر می گیرد و اخگر در این فصل هر دوی این دیدگاه ها را نقد کرده،گرابار را الگو قرار داده و در نهایت این موضوع را مطرح می کند که مادامی که چیزی به مرتبه نظریه نرسیده باشد هر آنچیزی که بر آن وارد می شود سوگیری است و نه نقد و آنگاه این نکته را مطرح می سازد که این نوشته قصد دارد شقوق دیالکتیکی تاریخی این دوره خاص را مشاهده کرده که به طور خاص در اینجا به شکل گیری نقاشی ایرانی انجامیده است. به گفته وی گرابا چهار شیوه پژوهشی ممکن برای نقاشی ایرانی را مشخص کرده است که عبارتند از : پژوهش مبتنی بر متون قدیمی به جا مانده از نقاشی ایرانی و نقاشان مشخص، پژوهش هایی که بر مبنای نوع زیبایی شناسی خاص این نقاشی ها که در متون فارسی و عربی مرتبط با هنر و ادبیات جستجو می شود به تحلیل می پردازند، پژوهش های عرفانی یا شاعرانه، پژوهش هایی که نقاشی ایرانی را بازنماینده نوعی از نظام ارزشی و سبک زندگی اشرافی و درباری می دانند. او با ساده سازی این تقسیم بندی و مشاهده گونه گونی های ادبیات مرتبط با نقاشی(نقاشی این دوره که مد نظر پژوهشگر است نگارگری است که رابطه ای تنگاتنگ در آن دوره با ادبیات داشته است) به تقسیم بندی ساده تری می رسد:پژوهش های تاریخی-زیبایی شاختی/پژوهش های مبتنی بر گفتمان هنر قدسی.
گفتمان تاریخی زیبایی شناسی مد نظر اخگر از مقایسه میان آنچه نقاشی در تاریخ ایران زمین در سده قبل از هشتم هجری بوده و آنچه در از این دوره پدید آمده و نقاشی ایرانی (نگارگری یا مینیاتور)نام گرفته شکل می گیرد تا مبنای تحول نقاشی ایرانی را بجوید.
اما در گفتمان هنر قدسی منظور پژوهشگر کشف رد پای حوزه های دیگر و تاثیر آن ها بر شکل گیری آن است. در واقع نقاشی ایرانی مثابه پاسخی بصیری به مفاهیمی است که در حوزه های فلسفی و فرهنگی آن دوره رواج داشته است.مثلا نقاشی ایرانی و ادبیات عرفانی از نظر فضای فرهنگی غالب و مفهوم سنت فرهنگی واجد یک کلیت هستند و رابطه ای شبکه گونه و چند سویه میان آنها برقرار است که برخی از آنها را پژوهشگر می شکافد. در یک جمله به اعتقاد وی و البته بسیاری دیگر نقاشی ایرانی از دل کلیتی فرهنگی زاده شده است. (اشاره به همان مکاتب) هر چند مهمترین نکته در این وجه پژوهشی زمان حال و وجه دریافتی این گفتمان در امروز باز می گردد که به تفصیل به آن پرداخته شده است.و از سوی دیگر و در ساحتی دیگر با تحلیل تفسیرهای مختلف هر مواجهه ای از پدیده ای واحد نقبی نیز به تاریخ انتقادی شیوه های دریافت می زند. در مبحث هرمونوتیکی و نظریه انتقادی که اخگر آن را پیرامون نقاشی ایرانی مطرح می کند اما همین بس که بدانیم او بیش از همه به اندیشه های پل ریکور مراجعه می کند. خصوصا دوگانه محوری هرمونوتیک احیا معنا-هرمونوتیک شک او.این بخش از فصل نخست را باید به تمامی و چندین بار مرور کرد چرا که کلیدی برای درک و دریافت اصولی است که اخگر پژوهشش را بر آن مبنا می گذارد.باید گفت بر همین اساس است که او سعی می کند ر پرداختن به موضوع کلی مورد بحث نه چندان کلی نگر باشد و نه چندان جزئی نگر.شاید به قول خود بتواند جانب "تواضع" را نگاه دارد.
در فصل دوم مفهوم تخیل به عنوان پایه تحلیل این موضوع مورد مداقه قرار گرفته است در این فصل برای ارائه این مفهوم حتی به تاریخ غرب نیز نقب زده می شود و در نهایت عملکرد تخیل جمعی و رو به رو نهادن آن با واقعیت در زیست تاریخی مورد نظر ،صورت فرهنگی آن سده های خاص را بیشتر بازنمایی می کند. علاوه بر آشنایی با تاریخ نظریه تخیل مسئله مهم ترسیم یک زمینه کلی از این موضوع است که در این فصل به آن پرداخته می شود. شاید از همین رو پدیدار شناسی تخیل مهمترین بخش این فصل است.
فصل سوم نیز ادامه همین روند نوشته شده تا این دو فصل هسته اصلی پژوهش مورد نظر است به جز اینکه حال سنخ شناسی تخیل در جهان ایرانی و اسلامی مطرح می شود.
فصل چهارم اما نگاه را محدودتر به نقاشی ایرانی کرده تا با توجه به مسائلی که در فصل های گذشته مطرح شده است این پرسش را مطرح کند که هنرهای ایرانی تا چه حد و به چه معنا می تواند نمادین یا رمزی به شمار آیند و بهترین مدل برای درک این وجوه نمادین چیست. او این پرسش را از ترسیم برخی از مولفه های بوطیقایی نقاشی آغاز کرده است و باز هم رمزگشایی نمادها محوری ترین بحث است.
در فصل پنجم منحصرا به نقاشی ایرانی پرداخته شده و این الگو که پیشتر در 4 فصل به آن پرداخته شده به طور خاص با این عالم هنری مطابقت داده می شود. این فصلی است که در آن باز هم به مقاله مورد علاقه پژوهشگر از گرابار (پژوهشگر غربی) اشارات کلیدی دارد.
و بالاخره آنکه ملاحظات با ضمیمه چندین تصویر نگارگری صفحات پایانی را تشکیل می دهد.
خواندن این کتاب توالی مشخصی داشته و هر فصل مقدمه فصل بعدی و موخره ای بر فصل پیشین به حساب می آید.نویسنده می گوید می خواهد این مقاله بیش از آنکه توجه به هیزم و خاکستر باشد توجه را معطوف به آتش کند.
*(از سده هشتم نقاشی ایرانی به عنوان فرم هنری خاص با ویژگی های سبک شناختی خاصی شکل گرفت که شاید مخاطب امروزه آن را با عنوان نگارگری یا مینیاتور می شناسد.)
انتهای پیام/31