سرویس تجسمی هنرآنلاین؛ کتاب واحد خاکدان یک کتاب با جهان بینی کلان نظری یا تحلیلی نیست و تنها به معرفی آثار هنرمند نامداری چون واحد خاکدان میپردازد اما فارغ از محتوای کتاب در وهله نخست این کتاب باید توجه ما را باید به سمت حوزهای جلب کند که به نظر نمیرسد این روزها در حوزه نشر کتب هنری، جایگاهی داشته باشد. یعنی مکتوباتی که بتوان آنها را در دسته منوگرافها جا داد.
سالهاست که مبانی نظری هنر معاصر در قالب کتاب و مقالات مختلف در سراسر دنیا با ترجمه به زبانهای مختلف مورد مطالعه قرار گرفته و این در حالی است که این مبانی هنوز به جامعه ایران راهی نیافته است و البته این غفلت طبعاتی برای ما به همراه دارد.
هنر دیرپای ایران تاریخ انکار ناشدنی در جهان داشته که بار بسیاری از این سربلندی هنری را کتب و اسناد باقی مانده از گذشته به دوش کشیده اند. اما پس از ظهور هنر مدرن ما به طور کمال در این موضوع دچار غفلت شدیم.
در عصر گذشته تاریخنگاریها به "مونوگرافی" رسید تا به صورت یک موضوع یا زندگینامه یک هنرمند بهشکل کامل بررسی و برای ثبت در تاریخ هنر و در دسترس قرار گرفتن محققان مورد استفاده قرار گیرد.مونوگرافها در طول یک قرن اخیر توانستند جریان هنری دنیا را بهگونهای رقم بزنند که هر کشوری در زمینه ارائه مونوگراف بهتر عمل کرد، توانست جریان هنری روز دنیا را به نام خود رقم بزند، پایگاه هنر شدن پاریس و پس از جنگ جهانی جایگزین شدن نیویورک به جای پاریس و پس از آن بازگشت هنر به لندن و برلین همه و همه در شرایطی صورت گرفت که منتقدان و پژوهشگران هنری به مدد نقد و بررسی و معرفی هنرمندان در مونوگرافها توانستند رقم بزنند.برای همین است که امروز علیرغم اینکه هنرمندی چون محسن وزیری مقدم که آثار شنی او که تلاشی آوانگار در دهه 50 میلادی بود و درست به موازات تلاش های هنرمندی چون جکسون پولاک امریکایی پیش رفت ، پولاک در دنیا اسم و رسمی به همز ده و رفتار هنرمندانه اش را به نام خود ثبت کرده اما وزیری مقدم که توان و هنرش هیچ کم از همتایانش نداشت گم نام تر ماند و تاثیرش بر هنر معاصر نادیده انگاشته شد.
از این جهت است که مونوگرافها می توانند نام هنرمندان ایرانی را در جمع هنرمندان جهانی قرار دهند.کتاب هنرمندان معاصر ایران:واحد خاکدان نیز می کوشد یک مونوگراف باشد.
در این کتاب که به دو زبان منتشر شده و بیشتر صفحات آن حاوی تصویر آثار هنرمند به ترتیب توالی کاری اوست ، در ابتدا لیستی بلند بالا از سوابق هنری این هنرمند و روزشمار فعالیت های هنری او آمده که لازمه یک مونوگراف است. سپس محمد ابراهیم جعفری ،نقاش پیشکسوت و استاد دانشگاه مقدمه ای بر کتاب نگاشته که حاوی نظر او به عنوان یکی از نخستین استادان این هنرمند میانسال است که شاید با خواندن مطلب در همان قدم های نخست بتوان از منظر استاد و شاگردی نگاهی نیز به حال و هوا و روند کاری این هنرمند انداخت و نقطه آغازی که پایه های نگاه و دنیای خاص این هنرمند نقاش را می سازد؛آنجا که در همان سطور نخست می نویسد: دلم می خواهد درباره واحد خاکدان مطلب بنویسم،شبیه نقاشی هایش؛نوشتاری که در آن واقعیت به واقعه تبدیل شده است.
یا چند پاراگراف بعد می نویسد: من کارهای واحد را نمی توانم با نام هایی مثل فیگوراتیو،رئالیسم،سورئالیسم و ... نامگذاراری کنم یا مثل بعضی نقدهای متداول به دنبال سرنخی از تاثیر دیگران در کارهایش بگردم... هنر مقوله ای قابل اثبات نیست اما از مهمترین نشانه های اصالت یک اثر هنری این است که نشانی از خود هنرمند در او باشد ...خاکدان از آغاز جانی شیفته داشت.
گرچه مقدمه این مونورگاف بیشتر یک مقدمه شاعرانه از استادی است که به شاگر خود می بالد اما در برخی مواقع می تواند برای یک پژوهشگر قابل استناد باشد و این چیزی است که در سطور یک مونوگراف باید یافت.مثلا در همین نوشته ما در می یابیم که خاکدان شاگرد کسانی چون محسن وزیری مقدم،غلامحسین نامی و حسین کاظمی بوده است یا اینکه در خانواده ای هنرمند به دنیا آمده که این خود نکته قابل تاملی است.
مقدمه بعدی را داریوش کیارس،منتقد نگاشته که نقد و نظری است بر آثار این هنرمند که با صراحت و در همان سطر اول واردش می شود: خاطره و کودکی،اساس لایه های پنهان عمل نقاشانه واحد خاکدان را شکل می دهد،اما "نستالژی دوران"ندارد. وجه خیالی ،بارها به علت حضور فیگور به وجه داستانی بدل شده است. در نهایت ایجاد فضایی انتزاعی،یک نوع وحدت دراماتیک ایجاد می کند.
این سطور شاید بتواند به تنهایی کلیدی باشد برای نگاه مخاطب به تمام تصاویر آثار این هنرمند و از این جهت این یادداشت خود می تواند نمونه ای از یک نقد هنری موثر و منسجم باشد که معمولا باید در مونوگراف ها به این وجه مقاله ها نیز نگاه کرد.
در این یادداشت کیارس سیطره فضای سورئالیستی در آثار اولیه خاکدان و سپس رویگردانی از این رویکرد توسط هنرمند و رفتنش به سمت آبستراکسیون محض و سپس آبستره فیگوراتیو و در نهایت بازگشت فیگور در کار او را بررسی می کند تا هم تحلیلی بر سیر کاری او داشته باشد و هم بر اهمیت این رفت و آمدهای هنرمندانه و تاثیر آن بر هنر معاص ایران که کسی چون خاکدان بر آن گذاشت،صحه بگذارد.
اما قدم بعدی کتاب، یادداشت خود هنرمند است در نگاهی به سیر زندگی اش. در یک مونوگراف اهمیت کشف زندگی شخصی یک هنرمند از بدو تولد تا بدانجا که هست کمتر از نقد و نظر آثارش نیست. چرا که در هنر معاصر نگاه روانشناسانه و واکاوی روانشناسانه هنرمند از ورای فراز و فرود زندگی اش تاثیری مستقیم بر تاویل آثار هنرمند و کشف نگاه او دارد. در این خود نگاره هنرمند پس از بازگویی زندگی کودکی و نوجوانی اش از همان روندی که پیشتر کیارس آن را مرور کرده بود نیز می گوید. از طراحی های اولیه و نگاه سورئالیستی اش تا چرایی بازگشت فیگوراتیو که همزمان اگر مخاطب تصاویر آثار دهه های مختلف زندگی هنری خاکدان را ورق بزند می تواند عینیت نوشته های او را بیشتر دریابد و به درون آثار راه یابد. خوبی این نوشته این است که خاکدان بنا ندارد چیزی را از مخاطب پنهان کند. او از مهمترین مولفه آثارش که کنجکاوی هر مخاطبی را بر می انگیزد می نویسد یعنی از اشیا و شخصیت اشیا در آثارش و دنیای سورئالیستی که به متافیزیک نزدیکمان می کند. اینکه چگونه و بر اساس کدام مدل ذهنی و باور هنرمندانه روایت ها و واقعیت ها را با هم ترکیب می کند و از فرا واقعیت به واقعیت می رسد.
کتاب به اصل صفحات خود می رسد:تصاویر تمام آثار هنرند که به دقت و به توالی زمانی در صفحات چیده شده و بر چسب خورده اند به تاریخ و نام و تکنیک اثر. در صفحات پایانی نیز همین توضیحات کمابیش به زبان انگلیسی به چاپ رسیده است. روی جلد نیز تصویری است از هنرمند که در پس زمینه اش تصویری از اثر اوست که به کمال دنیای ذهنی هنرمند را نشان می دهد.
در نهایت گرچه شاید این کتاب می توانست به عنوان یک منوگراف به مقاله های بیشتر ضمیمه شود و یا اشاره ای به جایگاه هنرمند در عرصه بین المللی داشته باشد و چه بسا به نقدی از منتقدی غیر ایرانی نیز مزین باشد که یک منوگراف کامل بدون شک به این نکات توجه می کند اما به نظر این کتاب در همین قدم هم می تواند الگوی خوبی باشد برای دیگر هنرمندان شاخه هنرهای تجسمی تا بدانند ورودشان به عرصه نشر ضامن بقا و ثبت انها در تاریخ هنرهای تجسمی و همچنین کسب وجوه بین المللی است.
انتهای پیام/آزاده سهرابی