سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "راه مهر راز سپهر" تازهترین اثر شکرخدا گودرزی است که با حضور هنرمندانی چون پرویز فلاحی پور، جلیل فرجاد، کاظم هژیرآزاد، ساغر عزیزی، مجید جعفری، نیما گودرزی، مانلی حسینپور، مهدی علینژاد، رضا جعفری، راز محمدرضایی، محسن گودرزی، وحید رضاخانلو، فرزاد سقا، جواد قنبری، محمد روحانی و نوید گودرزی در سالن اصلی تئاتر شهر به صحنه رفت. به این بهانه گفتوگویی با این هنرمند داشتهایم که میخوانید:
اگر به کارنامه هنری شما نگاهی بیندازیم، آثاری در آن ثبت شدهاند که همگی ریشه از ادبیات ملی و اسطورهای ما گرفتهاند، اتفاقی که در تازهترین نمایش شما نیز شکل گرفته است. چرا از میان داستانهای "شاهنامه"، "رستم و اسفندیار" را مدنظر قرار دادید؟
شکرخدا گودرزی: داستان "رستم و اسفندیار" بیشک یکی از شگرفترین آفرینشهای ادبی جهان در حوزه ادبیات حماسی و به تعبیری بینظیرترین داستان تمام داستانهای "شاهنامه" است. "رستم و اسفندیار" تنها یک داستان حماسی صرف نیست، بلکه یک منشور تمامعیار اخلاقی، یک حماسه عظیم عقلانی، تلاشی سترگ در مسیر آزاداندیشی و کرامت انسانی و در اصل یک نمایش برای دریافت سازوکارهای پیدا و پنهان قدرت با محوریت موضوع جانشینی در سپهر حکومت شاهنشاهی و سلطنت موروثی در ایران و به عنوان بنمایه یکی از تمهای اصلی انسانی یعنی "فرزند کشی" قابل استناد است، برخلاف داستان رستم و سهراب که پسرکشی یک مسیر جبری دارد در اینجا گشتاسب "آگاهانه" دست به این عمل هراسآور میزند!
این بازخوانی برگرفته از چه ضرورتی است؟
بازخوانی داستان رستم و اسفندیار در زمان معاصر برای من، خود برآمده از چند ضرورت بود. ضرورتی مبتنی بر نگاهی امروزی و تفسیری؛ یا اصطلاحاً هرمنوتیکی به این داستان کهن؛ نگاهی متکی بر دریافتی متفاوت از نشانههای ظاهری موجود در متن که از منظر نگارنده با یک تحلیل تفسیری بازآفرینی شد. نشانههایی که از رویینتنی اسفندیار و آسیبپذیریاش نه بستن چشم در هنگام غسل رویینتنی، بلکه منظور از نابینایی، آسیبپذیری چشمان اسفندیار از جهل و قائل نشدن حق برای دیگری به عنوان باوری درونی و خود مرکز بین شروع میشود، چشم اسفندیار از آنجایی آسیب دید که خود نمیخواست ببیند، زیرا همه چیز را از جایگاه کسب قدرت و حفظ و اداره آنچه در حوزه قدرت ایجاب میکرد، میدید، از دیگران نیز مصرانه میخواست از همان منظری که او میبیند، حق مطلق ببینند.
چشمهایی که علاقهمندند از منظر و جایگاه دیگران جهان را ببینند یا همان بخش را ببینند که مصلحت ایجاب میکند. او از رستم میخواهد همینگونه ببیند که خود میخواهد و رستم زیر بار این منظرگاه و این نگاه نمیرود. چشمان اسفندیار از آنجایی آسیب میبیند که رستم نمیخواهد از منظر او به جهان بنگرد، این کابوس پیشاپیش به سراغش میآید. چشمان اسفندیار از تیر گز گزیده نشد! چشمان اسفندیار گزیده گریزناپذیر گز نکردن مراتب معرفت بود. از دیگر نشانههای مستتر در متن که نمونههای آن در دوران معاصر مصداقیتر و قابل روئیتتر است، استفاده ابزاری اسفندیار از باورها و اعتقادات است، برای گسترش دین بهی، خونریزی خشن است! بدیهی است در فرهنگ مبتنی بر افراطگرایی هزاران مرثیه برای پهلوانی چون اسفندیار سروده شده است.
به نظر شما مخاطب تا چه اندازه موفق به برداشت شده است؟
مخاطب این نمایش طیف وسیعی را در برمیگیرد. یک عده مردمی هستند که میخواهند قصهای بشنوند و ببینند. عدهای هم پیشزمینهای از "شاهنامه" دارند و قصد این را دارند که ما با داستان چه کردیم. عدهای در مرتبهای بالاتر هستند و میخواهند بدانند شکرخدا گودرزی چه کرده است. عدهای در مرتبه بالاتری هستند و میآیند ببیند گودرزی با "شاهنامه" چه کرده است. عدهای مرتبه بالاتری دارند و قصدشان این است که من با "شاهنامه" و شرایط معاصر چه کردهام. یعنی نمایش با طیف وسیعی از مخاطب روبروست که میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. آدمهای عادی از نمایش خوششان آمده است و افراد سطح بالایی همچون دکتر کزازی نیز از کار لذت بردهاند.
شما قصد نداشتید عین به عین داستان رستم و اسفندیار را نقل کنید. برای مثال در همان ابتدای نمایش اسفندیار عینک آفتابی دارد که به نوعی ایجاد فاصله میکند.
درست است قصد نقل عین به عین نداشتم. این رستم و اسفندیار "شاهنامه" نیست. ما اقتباس کردیم. من اگر بخواهم آن را به همان شکلی که هست اجرا کنم، دیگر چه کار کردهام؟ به قول خودمان چه هنری رویش انجام دادهام؟ من آدم امروزم و با فردوسی هزار سال فاصله دارم. من باید نگاه امروز در "شاهنامه" چه میبینم. با نگاه امروز میبینم اسفندیار بهانهای میشود تا من جهان معاصرم را به چالش بکشم. حال یک عنصر مهم در این اثر واکاوی میشود که در کمتر اثری بدان توجه شده است. در قصه رستم و اسفندیار آن چیزی که در "شاهنامه" است، میبینید که اسفندیار رویینتن شده است؛ لذا در هنگام غسل به دست زرتشت چشم را بسته است. من از این چشم بستن معنای دیگری گرفتم. چشم تنها برای دیدن نیست. چشم از نظر من منظرگاه نگاه به جهان است.
آیا وجود یک زن در برابر اسفندیار ایجاد تباین نمیکرد؟
چون از این مرحله گذشته است به سبب نشانههایی که در متن گذاشتم دیگر ضرورتی ندارد. به همین دلیل است که زبان من با زنان تازیانه است را میگوید. دیگر به یک زبان قطعی رسیده است. زبانش، زبان نوازش نیست. اگر زبانش با زنان آرامش و عشق باشد، دیگر نمیتوانست این چنین خشونتی داشته باشد.
منظور من این هست که رفتار اسفندیار نسبت به زن عینی شود.
مادرش بهترین شکل موجود است.
مادر کارکرد دیگری دارد. به هر حال قصد حمله به مادرش دارد.
ولی همه ما در برههای ممکن است با مادر خودمان پرخاش کرده باشیم.
کسی که میخواهد مصلح جهان باشد و آن هم در شرایط اسفندیار، باید چنین رفتاری نداشته باشد. شاید آدمی مثل من و شما چنین رفتاری کنیم؛ ولی انسانی که فراتر از ماست و فکر میکند زیر رگهایش خون اهورایی جاری است و نسبت به دیگران برتر است، نباید چنین رفتاری داشته باشد.
اکنون برای مخاطب این سؤال پیش میآید که اگر اسفندیار مرد خداست چرا به تخت فکر میکند؟ ایجاد تضاد نمیکند؟
اتفاقاً موضوع همین جاست. چون خودش را برگزیده میداند، میخواهد از این عنصر بهره ببرد تا دیگران را به راه بیاورد. همان کاری که داعش میکند. چرا میخواهد قدرت بگیرد؟ چرا این نگاه به دنبال آن است که از طریق کرسی حکومت شامات و عراق به اهدافش برسد؟ چون ابزاری میشود که آن چیز مدنظرش را بیشتر گسترش دهد. به پشوتن میگوید با من باشی که اگر منم که بر تخت تکیه میزنم و دنیا بهتری میسازیم. به برادرش میگوید برای دینای بهتر تخت را میخواهد، برای گسترش دین بهی تخت میخواهد. این از منظر خودش است. ولی استنباط ما این است که از تخت دنیای بهی درنمیآید، دنیای خون درمیآید.
برخلاف پشوتن.
بله. پشوتن به دنبال زندگی کردن و کتاب خواندن است. این تفاوت شخصیتها در همین جاست که رنگ پیدا میکند.
در نمایش به جز عرش دکور چیزی دال بر تخت وجود ندارد و مهمترین استفاده از این عرش نیز خواب گشتاسب و کابوس دیدن اوست. آیا مخاطب معمولی نمیگوید که این تخت کجاست؟
من سعی کردم این دکور را به شکل تاج طراحی کنم. مدام اشاره به تخت دارد؛ اما آن را نمیگیرد. در صحنه آخر اسفندیار را به آنجا نزدیک میکنیم و میگوید به تاج پدر بر سرم بد رسید. هوا را روی سرش میگذارد.
حالا این سؤال شکل میگیرد که چرا پدرش را نمیکشد؟
چون رابطه میان پدر و پدربزرگش وجود داشته است رابطه کشتن نیست. رابطه این بوده که وقتی گشتاسب حکومت را به زور از لهراسب میگیرد، لهراسب در گوشهای از معبد گوشهنشین میشود.
به هر حال این استنباط وجود دارد که این توطئهای است تا خون پدر به دست تورانیان ریخته شود، نه پسر.
بله، این نمیخواهد تابوها را به هم بریزد. کسی که پادشاه میشود در اندیشه خسروانی از لحاظ روانشناسی تابو است. وقتی تو تابو را میشکنی گناهکار میشوی. اسفندیار نمیخواهد گناهکار باشد.
درباره جاماسب هم با توجه به میلش اقدامی نمیکند.
دلیل دارد؛ چون جاماسب آگاهی دارد نسبت به کشته شدنش، عزمش را جزم میکند که اسفندیار برود.
من وقتی به نمایش شما نگاه میکنم به این نتیجه میرسم که ما با یک هملت روبرو هستیم که به جای هملت، شخصیت مرکزی مکبث است. در اینجا ما همان کلودیوس و پلونیوس و گرترود و هوراشیو را داریم؛ ولی افلیا نداریم. حال در هملت، پلونیوس در نهایت کشته میشود.
این تعبیر شماست. هملت میتواند عمویش را بکشد؛ ولی پدرش را نمیکشد.
به هر حال عمو اکنون نقش شبهپدری هم دارد.
نه، دیگر پدر نیست. در نگاه توتمی دیگر پدرش نیست. در مکبث بله؛ وقتی پادشاه را میکشد خودش به یک توتم جدید تبدیل میشود. این توتم را یک نفر نمیتواند بکشد. به همین دلیل است که برادران تبعیدی هستند که دست به چنین کاری میزنند که یک نفر گناهکار نباشد و همگی سهیم باشند.
اینان به دنبال لینچ کردن هستند.
خونبس و خونخواهی مباحث جامعه بشری است. تنها مربوط به انگلستان نیست. این فرهنگ بشری است و از همین روست که فروید دربارهاش نظر داده است. کل جامعه بشری را در برمیگیرد. میگوید توتم یک الگوی بشری است و کسی که توتم را بکشد، تابو میشود. دیگر کسی نمیتواند بدان دست بزند.
به رستم بپردازیم. ما در تقابل با داعش به یک آگاهی نسبت به عقاید دسترسی داریم که ما به چه اعتقاد داریم و داعش به چه. در داستان شما ما میدانیم دین بهی چیست؛ ولی درباره دین رستم اطلاعات به آن شکل وجود ندارد و همه چیز در نهایت خود رستم است.
دو جا گفته میشود. یکجا توسط پشوتن است که میگوید اینها بهانه توست برای وادار کردن رستم به پذیرش دین نو، رستم مهرپرست و تو آیین زرتشت. جای دیگر هم اسفندیار به رستم میگوید توی خورشیدپرست من خداپرست را پند میدهی. این را در نبرد به او میگوید. اینها در رفتار و گفتار رستم وجود دارد و در جایی که اسفندیار به رستم میگوید نان جادو را نشاید خوردن، رستم میگوید مهر پرهیزم میدارد از نام نیک کسان بیالودن. این مهرپرستی بودن خودش را قرار نیست فریاد بزند. جای دیگری که زال واسطه شود مردم راه محبت را در پیش گیرند، آشکارا مانیفست نسبت به دین و جامعه و مردم مطرح میشود و این توسط رستم انجام میشود. طرف مخاطبش مردم است و در نمایش از میان مردم میآید. رستم نماینده مردم است.
ولی به نظر اسفندیار خیلی ملموستر از رستم حرف میزند و مردم حرف اسفندیار را راحتتر درک میکنند.
از نظر من سعی شده است که اینگونه باشد.
برای مثال یک جدل اعتقادی مشخص میان این دو نیست.
جدل اعتقادی زمانی شکل میگیرد که اسفندیار در بالاست و رستم در پایین میان مردم است و میگوید دادار رنگی را بر رنگینک و کسی را بر کسی برتری نداده است. این جدل اعتقادی است و همان جاست که رستم بند را لگد میکند و نمیایستد. جدلیترین اتفاق همین است.
یک مسئله مهم در این داستان، عدم همکاری رستم با لهراسب و گشتاسب است. او به شاهان پیشین یاری رسانده؛ ولی اکنون نه و این واپس زدن در صحنه نمایش عینی نیست.
میگوید دلآزرده شده است. رستم باورش نمیشد. رستم برای کیخسرو جنگیده، زندان رفته، زجرکشیده؛ رفته توران و آن جنگهای عظیم را کرده، کیخسرو را آورده و به او پادشاهی داده است. ولی یک روز صبح بیدار میشود و میبیند که کیخسرو شاهی را به کس دیگری داده است. دلآزرده شده است.
البته این داستان خودش به شدت معمایی است.
من این داستان را کار کردم، چون بدان آگاهم.