سرویس تئاتر هنرآنلاین: بشریت در تمام ادوار تاریخ، از ابتدای خلقت تا به امروز به عنوان "مخلوقِ ابَر" در میان موجودات شناخته شده است. آن هم تنها به علت داشتن ادراک، اختیار و قدرت تصمیمگیری است که صفت اشرف به او اطلاق میشود. اینکه چه چیز را میپسندد، چه چیز را برمیگزیند و یا چه چیز مورد پسندش نیست. همین (چه چیز) را برای خود داشتن و یا نداشتن و به نوعی داشتن اختیار عمل، از همان قدرت ادراک و شعوری نشات میگیرد که انسان را در کمال نگاه میدارد. کمالی که از همان بدو تولد که دارای اندک ادراکی است، آغاز و تا رسیدن به سر منزل مقصود و رسیدن به پختگی و رسیده شدن، پلهها و جادههای پر خم و پیچ زندگیاش را از سر میگذراند. مسیری که او برمیگزیند از همان چه چیز سرچشمه میگیرد. تاریخ آشکار میسازد آن زمان که انسان از خود عقیده و مَنِشی را نشان داده و مورد غیض دگری قرار گرفته، بیهیچ تردیدی، آن دگری در فکر آن رفته که عقیده مخالف خویش را از سر راهش بردارد. این همان بزنگاه آغاز جنگهای خونین تاریخ بشریت تاکنون بوده است. به نوعی از آغاز اولین کشتار، یعنی پسران آدم. چیزی که برادر آن را نپسندید و عقیدهای برخلاف دیدگاه خویش مشاهده نمود و منجر به قتل برادر دیگر شد.
پسند و علاقمندی در انسان از احساساتش نیز برانگیخته میشود؛ سپس از مسیر ادراکش آن را به تحلیل وامیگذارد. در این نقطه است که انسان علاقمندیها و عقاید خویش را باز میشناسد. عقایدی که به تدریج شخصیت وی را نیز شکل میدهد. اینکه چگونه میاندیشد، چطور از آن دفاع میکند، به چه وسیله و با استفاده از علاقمندیهایش چگونه به سوی آتیه گام برمیدارد؛ و بسیاری از چگونهها و چراها که هر یک برای خود تحلیلی خواهند داشت. اما در این بین نیز هر یک از عقاید برای خود خطی و مرزی را به همراه خواهند آورد که لاجرم انسان را در میان خود میتند. گو اینکه انسان با انتخاب هر یک از عقاید و علاقمندیها، پیلهای به دور خود پیچیده و خود آن را نمیبیند. در مقابل نیز کسان دیگر با عقاید و علاقمندیهای گوناگون، راهی و مسیری را برای خود ترسیم میکنند. این زمانی است که هر دو با سلایق مختلف، در دو مسیر در حرکتند. هنگامی که هر کدام در دو مسیر موازی در کنار یکدیگر سیر میکنند، با مسالمت دوشادوش یکدیگر گام برمیدارند؛ اما آن جا که خود را بر دیگری قطع کرده و به تقاطع و بر هم زدن عقاید یکدیگر برمیآیند، همین بروز تقاطع است که علاقمندیهای یکدیگر را برنمیتابند و بر صورت پیلههای یکدیگر چنگ کشیده و پای در مرزهای یکدیگر میگذارند.
هر یک از انسانها میتوانند مرزهایی را ایجاد کنند؛ مرزهایی که گو دایره اطمینانی است برای هر یک از ایشان. اطمینانی که مراقبت و محافظه کاری را نیز به همراه میآورد. اما اتفاق مهم دیگر که مدنظر است، فاصلهای است که همین مرزها ناخودآگاه بین انسانها ایجاد میکنند! مرزهایی که از نادیده گرفتن عقاید دیگران نشات میگیرد. بدین معنا که هر فرد در این کره خاکی، دارای درک و عقیدهای است و در نقطه مقابل عقیدهای دیگر نیز. در این بین احترام به عقاید دیگران، نزدیکی و صلح را به همراه میآورد و خراش کشیدن بر روی سلایق دیگران، مرز و رودرویی را منجر خواهد شد. چیزی که جهان امروز را بیش از پیش دچار دود و آتش کرده همین رودرویی و خراش کشیدنها است. خراشی که از نیاوردن تاب و کشیدن فریاد از غیر محترم شمردن عقیده دیگری سرچشمه میگیرد و آنجا که ظرفیت آستانه لبریز شود، دود و آتش را بر روی عقاید متفاوت از خود، زبانه کشان به ارمغان میآورد. مرزها هم در همین لحظه است که شکل خود را برجستهتر نشان میدهند. خطوطی که هر روزه، تنگتر و تنگتر میشوند بر روی انسانها. مرزهایی که میتوانست نباشد و همه را در کنار یکدیگر با عقاید و سلایق مختلف در آغوش گیرد. اما همین خطوط، منجر به دورافتادگی انسانها از یکدیگر و در شکل تراژدی خود، در خاک و موطن خویش در محبس، روزمرِگی خویش را برمیشمرند! این اتفاق از همان خطوط تنگی است که انسان را در تُنگی تهی از تنفس، در قلاب خویش سرگردان نگاه داشته است؛ تُنگی که نور را میبیند و آسمان را، اما تنها در خطوطی مدور به دور خویش و سرگردان، روزمرِگی خویش را میگذراند. روزمرگی که هیچ ندارد جز تنگی تنفس و تهی بودن از ادراک.
از منظری دیگر نیز مرزها از عدم تاب آوردن عقاید و سلایق دیگری بوجود میآیند. آنجا که انسانها برای آنکه دیگری را از افکار خویش منحرف کرده و رو به عقاید خویش نزدیک نمایند، مجبور به کشیدن مرزهایی میشوند که میتوانند در ابعادی کوچکتر یعنی به دور خویش و در ابعادی بزرگتر یعنی جامعه مشاهده گردد. آنچه که امروزه از آتش و آوار بر سر انسان آمده، همین امر است، تاب نیاوردن. چنین است که اندوه را به تن رنجور کره خاکی سنجاق میکنند و همین مرزها به اجبار، انسان را از کاشانه خویش بیرون رانده و سرگردان به دنبال مرزی و خطوطی دیگر سرگردان میسازند. اما فارغ از آن مرزها که هر یک برای خویش سلایقی دارند و عقایدی، این اوست که باید خویشتن را به آن خطوط شکل دهد و این لحظه حزن انگیز زندگانی اوست که از موطن خویش به جهت عقیدهای مخالف از دیگری و دیگریها به دریای پرتلاطمی زده و حال باید بار دیگر با رخوت و ناتوانی خویشتن را از نو بسازد. در این مقال است که باید با دست خویش خراش بر صورت عقایدش کشد. این مصداق همان هابیل کُشی است؛ اما با این تفاوت که این بار قابیل، هابیل درون خویش را به دست خویش به خون میکشد و از یاد نباید برد که قابیل اصلی، مرزها و آنهایی بودهاند که خطوط را ترسیم کرده و تاب تحمل و آستانه بودنش را نداشتهاند.
اما آزادی در این میان چه نقشی را میتواند ایفا نماید؟ آزادی در لغتنامه دهخدا به معنای اختیار، قدرت عمل و ترک عمل، نیز قدرت انتخاب معنا شده است. در کلمهای به چنین اندازه از کوچکی و کم حرفی، معنایی به چونان گستردگی و ژرفی در خود نهفته دارد. کلمهای که در تاریخ بشریت، این انسان کوچک در وسعتی به بزرگی کهکشانها و سیارات، در آرزوی داشتنش وامانده است. در لحظاتی کنارش ایستاده و در مواقعی در مقابلش به پا خواسته است. در نقطهای دیگر اما برای بدست آوردنش جان خویش را به خاک افکنده و نیز در مقابل برای از چنگ دیگران ربودن، آن را به زنجیر می کشد. در همین راستا است که اسلاومیر مروژک، نویسنده نامدار تاریخ ادبیات نمایشی در نمایشنامه "بر پهنه دریا " در صحنه آخر خود چنین فریاد که نه، ناله سر میدهد: " آزادی به خودی خود دارای هیچ مفهومی نیست. تنها آن آزادی دارای مفهوم است که مطلق است و بیکم و کاست." به واقع که چنین است. آزادی تنها یک کلمه است. دارای چندین حرف. بدون روح و هر آن چه که جان را جان میبخشد! اما آن زمان آزادی مفهوم کلی خود را به دست میآورد که بی کم و کاست، خویشتن خویش را نمایان ساخته و قد علم کند. آزادی هر آنچه را که در پسوند و آغوش خود قرار دهد، آن را متعالیتر جلوه میبخشد. تفکر و اندیشه ساختن نیز از آزادی نشات میگیرد. این که چگونه اندیشید و چگونه تفکر کرد. به نوع دیگر چه سلیقهای در اندیشیدن هر فرد نقش ایفا میکند. هر شخص به مثابه نوع اندیشه و افکار خویش سلایقش را نیز میسازد. اینکه چگونه و با چه رویکردی از چه نوع سلیقه فکری برخوردار است. پس میتوان نتیجتا برشمرد که به تعداد افراد کره خاکی، سلایق فکری و عقایدی وجود دارد. پس نمیتوان گفت جمعیتی همگون و برابر، گرد یک نوع عقیده و سلیقه حضور دارند. البته قابل تامل است که گروههایی و جمعیتی میتواند از سلیقه و عقیدهای پیروی نماید؛ اما در هر یک، سلیقهای منحصر به فرد وجود خواهد داشت که هر کدام را از دیگری متمایز میکند. در همین راستا است که اگر نظری و اندیشهای متفاوت از دیگری سر بیرون آرد، باید آن را برتابید و به احترام در کنار خویش پسندید؛ تا بدین گونه اصول اولیه آزادی و همگونی و همگامی بشریت، مفهوم خود را بدست آورد. اما چیزی که امروزه این کره نه چندان گرد را اندود شده از دود و آتش، سرخ نگاه داشته؛ همین برنتابیدن عقاید و نظرات متفاوت و مختلفی است که اگر فردی گوناگون اندیشد و آن را فریاد زند، آتش بر دهانش موم میکنند؛ و همین آتش است که افراد را تنها به دلیل داشتن عقیدهای متفاوت از دیگریها بر خاک و دود میغلتانند! به واقع آیا در همین مقال همان جمله "مروژک" را نمیتوان در ذهن متبلور کرد؟ اگر نتوان عقاید مختلف را در کنار یکدیگر برشمرد و زندگی کرد، پس چه مفهومی خواهد داشت آزادی؟ آزادی آن جا متبلور خواهد شد که از شیره جان خود تزریق نماید بر هر فرد تا جان گیرد و تنفس کند. اینگونه است که در جماعتی میتوان مملو از عقاید و نظرات مختلف را دوشادوش یکدیگر به زندگی امیدوار نمود. اما چگونه است که این اتفاق خوشایند رخ نمینماید و برنتابیدن عقاید و نظرات از دید دیگران، منجر به اتفاقهای ناگواری میشود که ارمغانی جز سیاهی نیست برای انسان امروز!
باری، آزادی تفکر و عقیده امروزه در سیاهی مطلقی گرفتار شده است که تنها مانده و هیچ معنایی نمیدهد. کلمهای والا که با چنین تفکر متحجرانهای هیچگونه پسوند و پیشوندی را در پس و پیش خود جای نمیدهد و واحد مانده و وامانده! آزادی و اختیاری که سلب شده است از انسان امروز که برای خویش خطوطی ترسیم کرده و سلایق خویش را ترسیم نماید. اما همین عقیده تک واحدی است که تیغ بر گونه آزادی کشیده و عرق شرم بر پیشانی متحجران خشک شده و خود نمیبینند. عقیدهای که حال با هیاهوی بسیار و یا اندک مخاطبی، جمعیتی را بر سر انگشتان خویش راهنما میشوند و به خود این اجازه را نیز میدهند که درب بر روی سلایق دیگرانِ دیگر بربندند؛ و این همان نقطه اتصال دود و آتش است که امروزه زبانه میکشد بر جان آدمیان و سرگردانی ایشان در خطوطی دیگر.