سرویس تئاتر هنرآنلاین: در ایران ما هنوز تئاتر شکل کارکردی و کاربردی خودش را نیافته است؛ اگر بیابد آنگاه متوجه اتفاقات بهتری در جامعه خواهیم شد. "صندلیها" میتواند یاریگر ما باشد به این دلیل که در آن نوع دیگری مواجهه کاربردی شکل گرفته است و افراد معلول به اندازی افراد سالم حضور پررنگ و موثر خود را در صحنه نمایان میسازند. این خود دلیلی موجه است که متوجه تئاتر باشیم که برای همه افراد و قشرها و اصناف به کار خواهد آمد. جامعه مطلوب و ایدهآل نیز از تئاتر غفلت نمیکند و همواره از آن بهرهوری لازم را خواهد کرد.
دراماتورژی یک متن
" صندلیها" که یک دراماتورژی بر اساس متن اوژن یونسکو است؛ به گونهای اجرا شده است که منطق و تحلیل کارآمد خود را یافته است چون این نمایش با حضور سه بازیگر معلول ذهنی و جسمی انجام شده است و به همین دلیل هم حضور اینان میتواند نوعی اعتراض به هستی باشد. اینان حال و روز معمولی ندارند و نقص بدنی و روانیشان موجب شده که در زندگی با دشواریها و بیتوجه ایهایی روبرو شوند بنابراین این نوع رویکرد نوعی طغیان و اعتراض است به آنکه باید بیاید و مسیر زندگیشان را تغییر دهد و به اصطلاح نجات دهنده است. اما آمدن یک معلول ناشنوا نه تنها این نجات و رستگاری را رقم نخواهد زد که خود دلیلی بر نقص حیات از منظر اینان است که شاید تحت هیچ شرایطی چیزی تکان نخورد و چیزی هم درست نشود مگر مرگ که بتواند اینها را از این دایره لبریز از رنج و تنهایی بگریزاند.
حسین رحیمی متنی را انتخاب کرده که بشود رمز و رازش را به چگونگی شرایطی زندگی بازیگرانش ربط دهد و اگر یک هوش معمولی هم بتواند این رابطه را درک کند از دو منظر تحت تاثیر این اجرا قرار خواهد گرفت. یکم مدل بازی بازیگران است که بازی در تئاتر را برجسته میکند چون هر کسی به راحتی نمیتواند بازی کند و اگر اینان که شرایط نرمال ندارند بازی کردهاند بنابراین حضورشان معجزه آساست و این خود دلالت بر ارزشمندی تئاتر میکند که میتواند آدمها را در هر شرایطی ترغیب کند که خود را بیابند و با اعتماد به نفس و اطمینان خاطر بر داشتههای درونیشان تاکید ورزند. اینان هم با آنکه از معلولیت و کاستی رنج میبرند اما طوری در صحنه حضور دارند که هوشمندترین بازیگران چنین توان و قابلیتی را دارند. یعنی بر نقص خود چیره شده و ما را متوجه مرزهای ناشناخته وجود انسان میکند که هیچ چیزی چون تئاتر نمیتواند این همه رمزها و نشانههای انسانی را آشکار کند.
در این نمایش انگار عرشه کشتی برای یک دیدار رسمی و سخنرانی آماده شده است. یک پیرمرد (مهران قندهاری) و پیرزن (رویا حاجی حسینلو) چشم انتظار مهمانهایی هستند که باید در این مراسم شرکت کنند. اینها برایشان صندلی میگذارد و برای وقتگذرانی با هم شوخی میکنند اما با جدیت دارند صندلی میچینند که این مهمانان سر جایشان بنشینند. اما سرانجام مردی باید بیاید که آنها را دعوت به رستگاری کند. در متن یونسکو کسی نمیآید اما در اینجا مردی سوار بر ویلچر (امین جهانگیری) میآید که ناتوان است.
مشق و مشقت بازیگران
بازیگران با آن که باید ناتوانی مانع از کارشان شود برای مثال آنها را به عمد دچار اختلال در هماهنگی کند یا موجب افتادن ضرباهنگ در جاهایی از کار شود، خوشبختانه اینان آنقدر مشق و مشقت را پشت سرگذاشتهاند که در ناخودآگاهشان هماهنگی و ضرباهنگ تثبیت شده است و اینان متوجهاند که روی چه خطوط حساسی حرکت میکنند که هم شناسای میزانسن است و هم گزارههایی در خور تامل برای ترکیبهای تصویری است. کارگردان به درستی دریافته است که باید در ابعاد درست آنچه باید را برایمان منظور گرداند که هم تئاتر تماشا کنیم و هم انسان را کشف کنیم که در هر حالتی باز هم ابعاد پنهانی دارد که در واقع شکوه و جلالش را فریاد خواهد زد.
مهران قندهاری چنان بر متن مسلط است که نه تنها کلمهای را جا نمیاندازد که بر ویرگول و نقطهاش هم آگاه است. او رمز و راز شوخی را میشناسد و هیچ کم نمیآورد که در مقابل رویا حاجی حسینلو کم نیاورد. این زن هم حضورش پر رنگ است با آنکه نقص پا دارد اما لحظهای در ارائه حرکت کم نمیآورد و به درستی این خطوط را طی طریق میکند که آگاه است حرکت درست است که حضورش را بر ما اثبات خواهد کرد و این به گونهای بلند مرتبگی انسان را در مقاومت و صبوری و شکیبایی در برابر سختیها نمایان خواهد کرد. امین جهانگیری نیز با آنکه صدای آهستهای دارد و ناشنواست اما باز هم با بدن نحیف میآید و به درستی با نوشتن نامههایی در باد تلاش میکند که زبان گویای اعتراض باشد. حتی میجنگد و بر زمین میافتد اما همچنان با بازی در سکوت اصرار بر مقاومت و اعتراض میکند و این گونه بازیاش القاگر اتفاق نابتری است. به هر تقدیر در کل اینان بازیهایشان در مرکز ثقل کارگردانی هدایت ویژهای یافته است که متبلورکننده فریادی خاموش است و همین به لحاظ هستیشناسی بسیار ما را ملتهب خواهد کرد.
دو وجه کمدی و تراژدی
این نمایش دو وجه تراژدی و کمدی را همراه با هم دارد. یعنی متنی مدرن که در آن پدیدهای بشری و معنوی مورد انتقاد قرار میگیرد. هدف از این اجرا خروج انسان از حالت اضمحلال و انتظار است که بتواند با اطمینان خاطر و به دور از وابستگی راه رستگاری را بپیماید. تراژدی است چون در آن انسان به آرزوها و رویاهایش دست نمییابد و این ناکامی اندوهبار است و کمدی است چون ما را نسبت به کنش و واکنشهای از حالت معمول شده میخنداند و چشم انتظاری آنان و فانتزی مواجههیشان لبخندبرانگیز است.
"صندلیها" نمایشی در خور تامل است که ضمن آگاهی بخشی، به لحاظ محتوایی ما را متوجه توان خلاقه افرادی میکند که متاسفانه کمتر مورد توجه و التفات جامعه واقع میشوند. در حالی که بخشی از جامعه را این افراد شکل میدهند که باید جامعه از آنان حمایت کند.
استاندار جهانی
" صندلیها" یکی از کارآمدترین و بهترین اجراهایی است که نه تنها در ایران که بنابر استاندارهای جهانی خلق شده است. این آفریدههای منحصر به فرد و خلاقه است که توانمندی تئاتر را هویدا میسازد که باید بیشتر از این تاکید بر بودنش کنیم چون جامعه برای گذر از بحرانها و مسائل و مصائبش نیازمند بهرهوری بهینه از تئاتر است. ای کاش سرمایهگذاری بر تئاتر را آنقدر لازم و ضروری فرض کنیم که خودش راه را بر ما بگشاید که بهترین اتفاقات برای مردم تدارک دیده شود.
رضا آشفته