سرویس تئاتر هنرآنلاین: بن مایه نمایش "موش توی پیت حلبی" نوشته نوشین تبریزی و کار سیدعلی هاشمی که این شبها در سالن سایه مجموعه تئاتر شهر در حال اجراست، برگرفته از چند داستان کوتاه چهار نویسنده معاصر: صادق هدایت، صادق چوبک، جمالزاده و غلامحسین ساعدی بنیانگذاران ادبیات نوین داستانی در سیر نود سال پیش به این سو است. به عبارت دیگر، بازتاب زندگی تیپهای آدمهایی از آغاز سال هزار و سیصد تا این اواخر را شامل میشود.
یک دوجین - دوازده - بازیگر با استعداد جوان، میانسال و کهنسال سیما تیرانداز، تبسم هاشمی، فریباخادمی، کاظم سیاحی، لیلی فرهادپور، شکوفه هاشمیان، غزاله جزایری، لیلی جنیدی، علی دستانپور، نوید هدایتی پور، رضا سخایی و محمدمهدی احدی دراین نمایش، ما را به دوران سلطنت رضا شاه و اوائل حکومت پسرش میبرند.
تیپهای ارائه شده در این نمایش، نمونهای از کل زنان و مردان طبقات محروم و فقیر و معمولی هستند که سواد جمعیت تهران یا ایران آن سالها را تشکیل میدهند. تصویری که بیشتر در آثار صادق هدایت بیزار و غمزده و ناامید، در داستانهای "سه قطره خون"، "تاریکخانه"، "زنده بگور" و "علویه خانم" برخورد داشتهایم. استعاره آدمها ی واماندهای که غریزی و بیهدف، مانند موش در سوراخهای استیجاری چپیده و به اصطلاح زندگی میکنند، تولید مثل میکنند، کینه و حسد و عشق میورزند و دور پایان ناپذیری از گناه مرتکب میشوند و بنا به آموزههایی از ترس عقوبت وعده داده شده استغفار میکنند و میمیرند. اثر، تنها انعکاس واقعگرایانه وقایع نیست بلکه نگاهی شاعرانه و دلسوزانه به این قهرمانان بینام و نشان دارد طلایهای از مثبت اندیشی و امید را نیز بشارت میدهد. روح این شش ساکن لانه موش را به زلالی روح ماهیهای حوض شش تکه تشبیه شده، ماهیهایی که بیهدف دهان باز میکنند، به غریزه میبلعند تا زنده بمانند، ضرورت آگاه شدن و تغییر را درک نکرده میمیرند و با رفتن یا مردنشان زلال آب حوض - همین مختصر زیبایی - هم از ساحت زندگیشان محو میشود. و نکته امیدوارکنند و خوشبینانه اثر معلمی است که بر خلاف جریان رود شنا میکند. تنها مستاجری که با سرنشینان این لانه موش، فرق بین دارد. او به دلیل عدم آزادی از دست حکومت شاه فراری است. فقط اوست که میخواهد برای دیگران مفید باشد و چوب این عقیدهاش راهم میخورد و تاوانش را پس میدهد.
معلم: ربیع، میخوای بهت سواد یاد بدم؟
ربیع: سواد به چه دردم میخوره؟
شاه بیت تفکر بر انگیز اثر همین معلم و این جمله است: "سواد به چه دردم میخوره". معلم در مقابل پاسخ ربیع یا ربیعها تنها سکوت سنگین و دردآوری میکند. تحلیل تصویری درستی از شرایط آن زمان است. کسانی که آن زمان را زیستهاند، اینگونه مناسبات را خوب میشناسند. قشری از روشنفکران آن دوران که میخواستند مردم را باسواد کنند و بد و خوب را به آنان به طریق خود بیاموزند از یک سو به دلیل سلب آزادی بیان، درمقابل داغ و درفش سلطان قرار داشتند و از سوی دیگر مجبور به له شدن لابلای چرخدنده نا آگاهی اقشار محروم بودند.
زمانه چنان به سرعت در حال تحول است که میرود تا رابطه ما را با نسلهایی که از آن بار آمدهایم به کلی قطع کند. اکنون دیگر، آن آدمها نیستند یا به ندرت به شکل پدر بزرگها و مادر بزرگها در خانوادهها فقط حضور فیزیکی دارند ولی آنها هم ناگزیر رفتنیاند اما رشته باریک و نامرئی به نام حافظه تاریخی توسط هنر، ما را به آنها متصل میکند و نمیگذارد همه هویت خود را از یاد ببریم.
پس این وظیفه هنر و هنرمند است که سیمای گذشتهای که خالق ما بوده و هویت ایرانی ما را تشکیل میدهد را به ما بشناساند و نگذارد آن را به باد نسیان بسپاریم. کاری که علی حاتمی در آثار بیبدیل خود و تعدادی از سینماگران کردند و آثاری ماندگار از خود به یادگار گذاشتند. اما در ساحت نمایش صحنهای به استثنای "بیضایی" سهم نمایشنامهنویسان ما بسیار ناچیز است. از این دیدگاه نمایش "موش تو پیت حلبی" جست و جوی مغتنم و متینی در یادآوری "چهره خانه" گذشته نه چندان دوری است که میرود تا از یادها محو گردد.
اکنون دیگر هیچ کدام از چهار نویسندهای که تبریزی از داستانهای آنها بهره جسته و نمایش خود را سامان داده، به صورت فیزیکی در این دنیا نیستند اما در آثارشان زندهاند. به قول حافظ : (هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق/ ثبت است در جریده عالم دوام ما) تا زمانی که آثار این بنیانگذاران ادبیات نو داستانی این مرز و بوم را میخوانیم و یا به صورت نمایش درصحنههای تئاتر میبینیم، آنها در آثارشان زندهاند و دوام آنها در جریده عالم ثبت است. پرداختن و بهرهگیری از این آثار، نوعی ادای دین به این پیشقراولان داستاننویسی ایران نیز هست.
گنکور میگوید: تاریخ، رمانی است که اتفاق افتاده و رمان، تاریخی است که میتواند اتفاق افتاده باشد. و بزرگ دیگری اضافه میکند که رمان تاریخی یا فیلم تاریخی یا نمایش تاریخی هردوی آنهاست؛ هم اتفاق افتاده و هم میتواند اتفاق بیفتد.
هنر بازتاب واقعیت در اوصاف و تصاویر هنری است و هنرمندان بزرگ از زندگی مردم چیزها میگیرند و به زندگی مردم چیزها میدهند. بزرگی گفت اگر میخواهید فرانسه قرن هجده را بشناسید، آثار "بالزاک" را بخوانید. نسل امروز، زیر احاطه اطلاعات اینترنتی و فضای مجازی و... از تاریخ اجتماعی، ادبی، محلی، جغرافیایی و هنری یکی دو نسل گذشته خود کمترین آگاهی و ارتباط را دارد. نقش هنرمند که آفرینش آثار نو است میتواند با هدف معینی آثار گذشته را با نگاه نو بازتولید کند و آثاری که حرفی برای گفتن داشته و نسل نو آنها را نشنیده و ندیدهاند را با زبان و ابزار مدرنی چون سینما، تئاتر و تلویزیون و بقیه هنرها باز آفرینی کرده بازگو کند و یا نشان دهند. تلاش نوشین تبریزی و علی هاشمی با هر بضاعتی که دارند براین اسلوب در جای خود مشکور است.
در پایان نمیتوان در بازآفرینی این زندگی از بازیهای سیما تیرانداز، فریباخادمی، تبسم هاشمی،کاظم سیاحی و بقیه بازیگران به ویژه غزاله جزایری که نقش معلول را چنان زندگی میکند که مخاطب باور میکند که او خود معلول است، سخنی به میان نیاورد. بیجا نیست گفته شود که بازی مجموعه این بازیگران یکجا کلاس بازیگری است.
کاظم هژیر آزاد