سرویس تئاتر هنرآنلاین: "واسلاو هاول"، نویسندهٔ آزادی خواه چک که بار‌ها به خاطر نوشته‌های انتقادی و فعالیت‌های سیاسی‌اش به زندان افتاد. او بعد از فروپاشی شوروی و پیروزی انقلاب موسوم به "مخملی" چکسلواکی در سال ۱۹۸۹ با اکثریت آراء مردم این کشور به عنوان اولین رئیس جمهور غیر کمونیست چکسلواکی انتخاب شد. وی که چندین نمایشنامه و داستان و مجموعه مقاله به رشته تحریر درآورده، نقشی کلیدی در پیروزی انقلاب چکسلواکی داشته، انقلابی بدون خونریزی که منجر به فروپاشی حکومتِ کمونیستی چکسلواکی و تشکیل دو کشور جدید چک و اسلواکی شد. (۱)

علی امینی نجفی مترجم این نمایشنامه برای شناسایی این نویسنده در نوشته موجزو مفیدی در بروشور نمایش آورده که سلوک و موقعیت هنری و سیاسی "هاول" را روشن می‌کند. استفاده از چند جملهٔ آن برای آشنایی مجمل با "هاول" برای خواننده فایده‌مند به نظر می‌رسد. (تعهد سیاسی هاول ریشه اخلاقی دارد... او به اصول عام انسانی پایبند است... از خود بیگانگی انسان‌ها در زندگی مدرن، درونمایه اصلی کارهای هاول را می‌سازد... او نظم یک بعدی زندگی مدرن را غیرعقلانی می‌بیند و با نقد خردگرایانه با آن درمی افتد).

همین چند جمله، برای توصیف نمایش دیدنی "وانیک" کافی است. در قسمت اول "احضار" مدیر چاق آبجو سازی وانیک را به عنوان کارگر ساده که بشکه‌ها را جا بجا می‌کند استخدام کرده احضار می‌کند تا از او تقاضای نامشروعی بکند. مدیر که خود مرتب آبجو می‌خورد و مست است از وانیک می‌خواهد حال که او در تئا‌تر بازی می‌کرده و با بازیگر زن مورد علاقه مدیر آشناست، او را به مدیر معرفی کند. در این قسمت با "وانیک" نویسنده‌ای آرمانگرا و منزه که تازه از زندان در آمده و مجبور است برای نان شب کارگری کند ولی کارگری است با اخلاق و درستکار آشنا می‌شویم.

مدیر بی‌اخلاق و مصرف‌گرای کارخانه سعی می‌کند او را شبیه خود کرده و براه نادرست بکشد اما سلوک اخلاقی وانیک به عنوان یک انسان آرمانگرا و هنرمند تئا‌تر مانع از آن است که تسلیم امیال مدیر شود. در این قسمت رفتار وانیک نشان می‌دهد که در میان پلشتی حاکم برجامعه، و حتی درصورت نیازمند بودن به افرادی چون مدیر می‌توان انسانی منزه و با اخلاق باقی ماند و تن به ناراستی‌ها نداد.

در قسمت دوم یعنی نمایش "گشایش" وانیک بعد از بیرون آمدن از زندان برای احوال پرسی به منزل زوجی از دوستان خانوادگی‌اش می‌رود. دراین ملاقات دوستانه ما با زن و شوهری آشنا می‌شویم که نمونه زوج‌های موجود آن کشورند. مرتب درحال تظاهر و پز دادن و خودنمایی در بهره‌مندی از زندگی شیک و مدرن خود هستند. مدام از زندگی وانیک و همسرش انتقاد می‌کنند و سلوک او و همسرش را به باد مزمت می‌گیرند. هاول آن‌ها را به شکل گروتسکی اسیر مصرف و از خود بیگانه که فقط نقاب انسانی به چهره زده‌اند نشان می‌دهد. اما وانیک همچنان در مقابل امواج طعنه‌ها و سرزنش‌هایی که این زن و شوهر ابراز می‌کنند چون صخره‌ای محکم ایستاده و مقاومت نشان داده از روش زندگی اخلاقی خود و همسرش دفاع می‌کند. هاول در این پرده ما را با آدم‌هایی غیر عقلانی و متظاهر که درونمایه زندگی‌شان پوچ و بی‌معنی شده است آشنا می‌سازد. اشخاصی میان تهی که مدرن زندگی می‌کنند. بی‌تناسبی رفتار آن‌ها خنده برلب‌ها می‌نشاند و این خنده ابزار قوی انتقادی است که هاول از جامعه رو به انحطاط خود می‌کند.

شخصیت مدیر و شوهر متظاهر را رضا مولایی و شیوا اردویی همسر شوهر متظاهر و وانیک را احمد ساعتچیان بازی می‌کنند. رضا مولایی در دو نقش متفاوت مدیر و شوهر ظاهر می‌شود و هر دو را درخشان بازی می‌کند. ساعتچیان هم یک شخصیت مقاوم را خوب زندگی می‌کند. چند سال پیش رضا مولایی به خاطر بازی در همین نقش در رده بازیگران برگزیده جشن بازیگر انجمن بازیگران خانه تئاتر قرارگرفت.

طراح صحنه شکلی را که برای ارائه محتوای این نمایش انتخاب کرده در ‌‌نهایت ایجاز و مقرون به صرفه است. پرده اول دفتر مدیر آبجوسازی است. مدیر فربه که آنقدر آبجو خورده و چاق شده که قادر به حرکت نیست و در اتاق خود با ویلچر این سو و آن سو می‌رود.

صحنه قسمت دوم هم ایجاز دارد تنها میز غذاخوری بزرگی که تمام اتاق را پرکرده در نظر گرفته شده است که خود گروتسکی از تظاهر به تمول در خوردن ایشان است. اما طنز این گروتسک در آنجاست که در مقابل این میز بزرگ فقط یک بشقاب کوچک برای مهمان خود تدارک دیده‌اند که این خود تضاد میان آنچه که می‌گویند و آنچه عمل می‌کنند را آشکار می‌سازد.

نویسنده و کارگردان به درستی رفتار این زن و شوهر و آن کارخانه‌دار را نکوهش کرده و زندگی پوچ و بی‌معنیشان را به ما نشان می‌دهند و در مقابل قهرمان داستان -وانیک - با رفتار متین و بردبار تحسین و ستایش می‌شود.

هاول بشارت می‌دهد که خطر پوچی و بی‌آرمانی زندگی جامعه را تهدید می‌کند و خواستار تغییر سلوک اجتماعی است. اثر یک جهته و گویای بدبینی یه جامعه نیست زیرا شخصیت وانیک نقطه امید است. او در بد‌ترین شرایط زندگی هم محکم است و خم به ابرو نمی‌آورد و به زندگی درست خود ادامه می‌دهد. امثال او که در مقابل نامردمی‌ها و نادرستی‌ها سر تسلیم فرود نمی‌آورند و ایستادگی می‌کنند، هنوز در میان مردم نقطه امید هستند که انسانیت هنوز نمرده است.

کاظم هژیرآزاد

(۱) ویکی پدیای فارسی