تئاتر آن زمان شکل میگیرد که پیامیانتقال داده و در معرض ارتباط قرار گیرد و در تکمیل سیستم ارتباطی دریافت و درک شود. نقد تئاتر، حوزهای مرتبط با این فرآیند ارتباطی است که در شکل منطقی و ساده آن میتواند به تکمیل فرآیند ارتباطی و تسهیل یا هدفمندسازی درک آن از سوی گروه مخاطبان منجر شود، به نوعی دیگر نقد برادر هنر و فرزند فلسفه و اندیشه است و نقد تئاتر برادر تئاتر است. منتقد همواره پل میان هنرمند و مخاطب است و میتواند با پرداختن به لایههای مختلف یک اثر و کشف و شرح نشانهها، مخاطب را به شناخت بهتر اثر برساند. از این رو نقد جایگاهی خاص و موثر و همچنین انواع و رویکردهای گوناگون دارد. یک منتقد تئاتر میتواند از منظرهای مختلف به نقد نمایشهای اجرا شده و یا نمایشنامههای منتشر شده بپردازد. یک منتقد علاوه بر اینکه در نقد اثر، گروه اجرا کننده را متوجه نقاط ضعف و قوت کار میکند، به تماشاگر هم کمک میکند تا به درک درست و بهتری از اثر برسد، همچنین یک نقد میتواند باعث شود عدهای از دیدن یک نمایش منصرف و یا بر عکس، ترغیب شوند تا از آن نمایش دیدن کنند.
هر صاحب اثری، خالق یک اندیشه است که درصدد انتقال این اندیشه و تفکر به مخاطب است. یک منتقد حرفهای هم از یک زمینه فکری و فلسفی برخوردار است که این دو اندیشه را در یک داد و ستد قرار میدهد. اگر این تعامل بین اندیشه منتقد و خالق اثر به وجود آید، ما به یک سنتز میرسیم که آن سنتز شکل متعالی این اندیشه است. تئاتر فیالنفسه از برخورد این دو اندیشه به وجود میآید و نتیجه آن اندیشه جدید و متعالیتری است که در ذهن تماشاگر شکل میگیرد. اگر در جوامع غربی هنر تئاتر تا این حد رشد کرده به دلیل این داد و ستد، میان اندیشه مخاطب، منتقد و خالق اثر است. آنچه امروز در جامعه ما نقد نامیده میشود مطلوب نیست و باید امیدوار باشیم با یک برنامهریزی اصولی در آینده نه چندان دور، نقد تئاتر ما از جایگاه در خور و لازم که نشان دهنده شأن هنرمند تئاتر ایرانی و منتقدان است برخوردار شود. این در حالی است که روزانه شاهد انتشار نقدهایی هستیم که در روزنامهها، مجلات و سایتهای خبری منتشر میشود. مرور این نقدها این پرسش را مطرح خواهد کرد که این نقدها تا چه اندازه اصولی و کاربردی هستند؟ اولین قدم برای نوشتن یک نقد، صداقت و دوری از ملاحظات معمول است. از سوی دیگر گروه منتقدان تئاتر نیز چندان بایسته و پر مغز ظاهر نشدهاند. باید یک واقعیت را هم دید. همان گونه که نویسنده، کارگردان، بازیگر و... ضعیف یا متوسط یا خوب داریم، منتقدان نیز این گونهاند. البته ما در حوزه نقد به کوششهای بیشتری نیاز داریم، به نظرم تعداد نقدهای نوشته شده تئاتر توسط منتقد شاید حائز اهمیت باشد، اما مهم این است که منتقد تئاتر فقط به صورت تخصصی نقد تئاتر بنویسد، یعنی به عبارت دیگر زندگی خودش را روی نقد تئاتر بنا کند. درست است که فضای کار بیشتر شده و تعداد نویسندگانِ مطبوعات و یا منتقدان نیز افزایش یافته اما هنوز تبیین حرفهای پدید نیامده است. متاسفانه کیفیتِ نقدها هنوز رشد محسوسی نداشته است. نمیخواهم منکر تلاشها شوم؛ اما آنقدر که شاهد رشدِ کمی بودیم، رشد کیفی رخ نداده است.
یک منتقد حرفهای باید فنون علمی تئاتر را به طور کامل بشناسد و بدون غرض و حب و بغض، تنها به نقد اثر بپردازد، به گونهای دیگر منتقد تئاتر بینقد اصولی، مرده است، همچنین یک نقد خوب باید برای خواننده که هم میتواند مخاطب تئاتر باشد و هم تولیدکننده کار مفید باشد آنچه به نام نقد و نقادی به عنوان یک جریان نافع مورد تشویق و مدح قرار میگیرد، نقدی است که سازنده باشد و از نقد مخرب حداکثر فاصله خویش را حفظ کند، اما با رعایت تمام موازین اخلاقی حرفهای یعنی نه به نوعی طرفداری از اثر شود و نه عاملی شود برای تخریب بیپایه یک اثر، زیرا مردم نیز به گونهای منتقد هستند، اگر منتقد حرفهای مواضع اصلی و اصولی و حرفهای را رعایت نکند به نوعی با ساختار حرفهای دست به مقابله زده است. اگر در نقد اشاره میشود که بازیها خوب نبود باید دلایل آن نیز گفته شود. بیان نظرات کلی بدون توجه به دلایل و ارائه پیشنهاد هیچ کمکی نخواهد کرد و بیشتر به بیان یک نظر شخصی شبیه خواهد بود.
اگر خواهان رشد تئاتر هستیم، باید نقد تئاتر را نیز جدی بگیریم و نگاهی اصولی و علمی به آن داشته باشیم. متاسفانه برخی منتقدان، از روی ضعف جانب احتیاط را میگیرند و محافظه کاری میکنند تا مبادا خصومتی میان آنان و همکارانش ایجاد شود و به جای نقد به تعریف و تمجید میپردازند، در حالی که هر جا که تعریف هست، نقد هم باید موجود باشد. رشد نقد تئاتر موجب ارتقای تئاتر کشور میشود، با این وجود خیلی از منتقدان حوزه نمایش از میان فارغالتحصیلان تئاتر هستند، ولی نقد آنچنان که سزاوار است جایگاه ویژهای در دانشگاهها به عنوان مبحثی جهت رفع و یا بهبود شرایط کنونی حاکم بر حوزه تئاتر را ندارد. آنچه در برخی گرایشها درباره نقد تدریس میشود، بیشتر به نقد ادبی میپردازد. همچنین معمولا اساتید برای تدریس نقد تئاتر بیشتر از اطلاعات و تجربیات خودشان بهره میگیرند و در این خصوص منبع درسی وجود ندارد و اگر باشد مورد استفاده قرار نمیگیرد. مسلما آموزش اصولی و توجه و نگاه علمی به نقد در دانشگاه میتواند منتقدان خوبی را از میان دانشجویان و فارغالتحصیلان، به جامعه منتقدان معرفی کند و گامی موثر در اعتلای نقد تئاتر باشد.
یک منتقد تئاتر باید فردی جامعالاطراف باشد. او باید علاوه بر تسلط کافی بر انواع گونههای تئاتر، از تاریخ، روانشناسی، جامعهشناسی، زبانشناسی، علوم سیاسی، ارتباطات، فناوری، دین و عرفان، ادبیات، زیباییشناسی و مردمشناسی آگاه باشد. در غیر این صورت نمیتوان انتظار داشت منتقد بتواند بر جامعه و هنرمندان تاثیرگذار باشد و از آنجا که در حال حاضر در مسائل بنیادین تئاتر دچار کاستی هستیم، در نقد هم نمیتوانیم به دور از این ایرادها باشیم. یکی از مهمترین این کاستیها و آفتها، عدم تعهد و پایبندی برخی منتقدان نسبت به وظایفشان است، در صورتی که منتقد باید روشنگری و ارتباط مخاطب با اثر را بیشتر کند. اکثر نقدها، برداشتهای شخصی منتقدان است و نشانههای آن در خود اثر دیده نمیشود. تحلیل و نقد جای ارائه دلایل خاص است و به چرایی میپردازد و نباید در نقد برخورد سلیقهای داشت. اگر در یک نقد میگویم فلان اثر مدرن یا پست مدرن است باید حداقل توضیح مختصری داده شود که چرا این کار به مدرن یا پست مدرن نزدیک شده است. متاسفانه اغلب نقدهای روزنامهها و نشریات، سطحی و توصیفی هستند و به بررسی فنی و تکنیکی اثر نپرداخته و نقدها عمق و بعد ندارند و چیزی را به دانستههای خواننده اضافه نمیکنند.
نقدی که به صورت مکتوب است به کار جنبه آنالیز و ماندگاری میدهد. نقد مکتوب با طرح دیدگاههای مختلف میتواند بین کارگردان و نویسنده ایجاد بحث و کند و هر کدام را ترغیب به داشتن رویکردی کند، همین امر باعث به وجود آمدن تقابل میشود. خوشبختانه در سالهای اخیر، تئاتر در مطبوعات حضوری بهتر دارد و اکثر روزنامهها بخشی از صفحات خودشان را به تئاتر اختصاص دادهاند، ولی متاسفانه اکثر مطالبی که به عنوان نقد تئاتر در مطبوعات به چاپ میرسد، بیشتر بیان خلاصه نمایش، شرح و تفسیر نمایشنامه و ابراز نظرات کلی است و کمتر میتوان شاهد یک نقد اصولی، موثر و آموزنده بود. این نکته حائز اهمیت است که خلق آثار هنری و نشان دادن آن در جامعه، بدون آگاه کردن مخاطبان، خطرآفرین خواهد بود، حقیقتی انکار ناشدنی است. از سوی دیگر با معرفی و تحلیلهای درست میتوان بر میزان بسامد تأثیر آثار هنری بر احوال مخاطبان افزود. اگر منتقدان از جامعه حذف شوند، آسیبهای زیادی بر هر جامعه رو به رشد و پیشرفت وارد خواهد آمد، بنابراین وظیفه متولیان فرهنگی و هنری هر کشور است که منتقدان ادبی و هنری جامعه خود را شناسایی کنند و با حمایت از آنان، بر جریانهای هنری و ادبی نظارت داشته باشند.
حامدهوشیاری