سرویس تئاتر هنرآنلاین: اگر این ذهنیت را هنگام تماشای نمایش "مظلوم پنجم" به نویسندگی و کارگردانی رضا صابری که هم‌اکنون در تالار سمندریان خانه هنرمندان اجرا می‌شود، داشته باشیم، در آن صورت به نتایج مهم و گاه متناقضی می‌رسیم.

در نمایش "مظلوم پنجم" اولین نکته‌ای که طبق معمول نظر تماشاگران را به خود جلب می‌کند، طراحی صحنه است، صحنه به سه قسمت تقسیم شده و سازه‌ای در وسط قرار دارد که بعدها کاربری دراماتیکی خوبی پیدا می‌کند و می‌توان گفت که اکثر پرسوناژها به آن‌ها وابستگی نمایشی پیدا می‌کنند. ضمناً ذهنت استفهامی تماشاگر هم این می‌شود که کارگردان در این صحنه سه قسمتی که فضای کافی هم برای مانور و حرکت بازیگران در اختیار آن‌ها گذاشته است، به چه چیزی شکل می‌دهند و چگونه.

اما آن چه بلافاصله شکل می‌گیرد به طور نامتعارف و پارادوکسیکالی درباره اجرایی یک نمایش است و در نتیجه از همان آغاز همه چیز به صورت "نمایش در نمایش" پیش می‌رود این یعنی تماشاگر نمایشی را می‌بیند که اساساً موضوع‌اش درباره اجرای یک نمایش است. موضوع اصلی‌تری که رضا صابری در نظر داشته در نوع خود بسیار زیبا بدیع و نامتعارف است: یک گروه نمایشی در حال تمرین نمایش درباره فاشیزم و وضعیت اسرا در اردوگاه‌های آشویتس هستند که همزمان زنی که خبرنگار جنگ است از راه می‌رسد و عکس‌هایی را به کارگردان روی صحنه می‌دهد و پیشنهاد می‌کند که بهتر است به جای اجرای نمایش‌شان، بر اساس عکس‌های او نمایش تازه‌ای بیافریند. او اظهار می‌دارد که عکس‌هایش مربوط به جبهه جنگ ایران و عراق است و به مصائب و فجایع دوران معاصر ربط دارد و به مراتب تاثیرگذارتر از هر جنگی است.

کارگردان روی صحنه هم بر اساس نظر او و باتوجه به محتوا و مضمون عکس‌ها نمایش تازه‌ای را تمرین می‌کند که در آن به گوشه‌هایی از حوادث جنگ ایران و عراق و نیز به عوامل و عناصر سوداگری اشاره می‌شود که در جبهه جنگی و جبهه دشمن و در منطقه جنگی موقعیت را برای خود تبدیل به یک بازار معاملاتی و حتی سرقت از اجساد تبدیل کرده است و همزمان اعضای بدن افراد مصدوم را به کسانی می‌فروشند. خود این موضوع که براساس مضمون و محتوای عکس‌ها به یک نمایش شکل داده می شود و نوعی جایگزینی و برتری موضوع و نمایش هم رخ می‌دهد. در نوع خودش زیبا و ناب به شمار می‌رود و باید گفت که تا قبل از اجرای این نمایش کسی با چنین رویکرد جذاب و تازه‌ای به موضوع جنگ نپرداخته بود.

رضا صابری نمایش را با ضرباهنگی تاثیرگذار پیش می‌برد و حتی موضوع جدی اولیه‌اش با توسل به موضوع ثانویه‌اش، به مراتب جدی‌تر و تاثیرگذارتر جلوه می‌نماید، اما او مرتکب اشتباه بزرگی می‌شود، به بهانه آوارگان جنگی به شکل کمیک به وضعیت چهار پرسوناژ افغالی می‌پردازد که در اثر جنگ دیگری آواره شده‌اند و هیچ ارتباطی به موضوع اصلی نمایش ندارد و صابری صرفا به خاطر خنداندن و تفریح نماشاگران این قسمت را در بطن نمایشش جای داده و باید اذعان داشت که ترفندی نامناسب و صرفاً گیشه پسندانه است، ضمناً او در همین نمایش کوتاه کمدی عملاً و با تاکید به موضوع عشق و عاشقی و ازداواج افغانی‌ها و دعواهای کمیک‌شان بر سر همین عشق و عاشقی می پردازد.

صابری که مضمون یک عکس را بهانه اجرای این نمایش کوتاه تحمیلی قرار داده، توجهی به این نکته نداشته که دنیای عکس و عکاسی و تئاتر نمی‌تواند شباهت‌های زیادی به هم داشته باشند و حتی اگر یکی از عکس‌های پیشنهادی خبرنگار هم نشانگر موقعیت مشابه افغانی‌ها باشد، به خودی خود دلیل نمی‌شود که آن را حتماً جزو نمایش کرد، زیرا موضوع و حتی زمان و مکان جغرافیایی متفاوت است. جای دادن این نمایش کوتاه و بی‌ربط کمیک در بطن درام جدی و هدفمند اصلی کلیت اجرا را دوگانه و چند موضوعه کرده است: فراموش نشود وقتی حرف یا حادثه‌ای بسیار جدی مطرح می شود اگر به طور ناگهانی با کلام یا حادثه‌ای کمیک همراه شود، بلافاصله اهمیت‌اش را از دست می‌دهد و حتی ساختگی و بی اساس جلوه می‌نماید.

در اجرای درام "مظلوم پنجم" به نویسندگی و کارگردانی رضا صابری دیالوگ‌های کنایی و فاصله‌گذارانه‌ای هم خطاب به تماشاگران به کار می‌رود که در رابطه با موضوع که اجرای تمرینی و کارگاهی یک نمایش است ترفندی مناسب به حساب می‌آید. ضمنا رضا صابری برای هرچه شهودی‌تر کردن محتوای عکس‌های خبرنگار و حتی دراماتیک‌تر شدن اجرا برای تماشاگران از سازه مرکزی صحنه، خوب و هنرمندانه استفاده می‌کند و کاربردی متفاوت و قابل قبولی از آن ارائه می‌دهد. اما او به نمایشنامه "شش شخصیت در جستجوی نویسنده" اثر لوئیجی پیراندللو اشاره می‌کند و این در ذهن تماشاگران برای نوشتن و اجرای نمایش خودش، امکان تقلید را منتفی نکرده است در حالی که نمایش او به رغم شباهت‌های کلی غیرقابل انکار، تفاوت‌های عمده‌ای هم با نمایش فوق‌الذکر دارد و بهتر بود او قضاوت در این‌باره را به عهد خود تماشاگران می‌گذاشت. شکل‌دهی برخی از صحنه‌های گروهی که در آن بازیگران حرکات گوناگون دارند مضمون‌دار نشده است؛ یعنی تماشاگران فقط با یک سری حرکات موزون و گاه ناموزون رو به رو می‌شوند که عملاً پس زمینه محتوای موضوعی ندارند و در جاهایی اساساً نمایش تئاتری رضا صابری را به یک پرفورمنس ساده تبدیل نموده است.

صدای جنبی که به طور زنده توسط یک گوینده از طریق میکروفن و بلندگو به کارگرفته می شود و صحنه‌های بی صدا و حرکات را همراهی می‌کند جنبه تلقینی و تلویحی مستقیم دارد و یک تحلیل ضمنی به حساب می آید و تا حدی می توان آن را یک موسیقی گفتاری هم برای تعمیق وجوه عاطفی و ذهنی برخی صحنه ها ارزیابی نمود.

مهم‌ترین و دراماتیک‌ترین قسمت نمایش که در آن طراحی دکور، بازیگری و مخصوصاً کارگردانی، نقش عمده‌ای دارد و به اجرا وجاهت نمایشی قابل ملاحظه‌ای بخشیده است، استفاده از "سازه" وسط صحنه به اشکال گوناگون است، در کنار این ترفند هوشمندانه باید به ترفندهای نسبتاً بی‌تناسب و شخصی کارگردان در به کاربردن چراغ های نورانی کف دست پرسوناژها و نیز استفاده از "دست نورانی" پایان نمایش اشاره نمود که اگر چه از لحاظ بصری ، نمایشی، زیبا تامل برانگیز و ابتکاری هستند، اما اجرای نمایش را که در اصل "تمثیلی" نیست، تمثیلی و نمادین کرده‌اند و این از لحاظ سبک و شیوه ساختاری اجرا، همه چیز را دوگانه و غیزسنخیت دار جلوه داده و حتی جنبه‌های واقع‌گرایانه نمایش را که اهمیت محوری و اساسی دارند مخدوش کرده است. در نتیجه با "چند شیوه‌گی در اجرا" روبه رو هستیم که نهایتا نمایش "مظلوم پنجم" را به صورت یک کلاژ موضوعی و نمایشی در آورده است.

بازی بازیگران در حد و اقتضای اجراست . عنصر نور و موسیقی هم به همان نسبت کارکرد و کاربرد نمایشی پیدا کرده‌اند. در کل باید گفت نمایش "مظلوم پنجم" به نویسندگی و کارگردانی رضا صابری با همه کاستی‌هایش ویژگی‌های در خوری هم دارد که به یک بار دیدن می‌ارزد.

انتهای پیام/

حسن پارسایی