سرویس تئاتر هنرآنلاین: 1) "بشر هیچ‌چیز نیست مگر آنچه از خود می‌سازد؛ و بشریت به‌جز رفتار و کردار مجموعه‌ آدمیان، مفهومی ندارد و برای بشر ممکن نیست که بر آن‌چه بدین‌گونه تحصیل‌شده، از راه دیگر چیزی بیفزاید. بنابراین فراتر رفتن از این جهان برای بشر ممکن نیست." این‌ها جملات کلیدی ژان پل سارتر در مقدمه‌ی کتاب "اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر" است هنگامی‌که در خصوص مسئولیت کلی بشر حرف می‌زند. ابهام موجود در میان این مفروضات، نیز چندمعنایی که در ارکانِ مفهمومی این جملات وجود دارد، وسوسه‌ی بازاندیشی را درخصوص این ارکان را دامن می‌زند. می‌توان دال‌های برسازنده‌ این گفتار فلسفی، هم‌چون "انتخاب"، "مسئولیت"، "دیگری"، "اراده"و... را برگزید و بر سر چند و چونش تعلل کرد. می‌توان جهانی خیالی بر پایه‌ این اصول ترسیم کرد و چیرگی سایه‌ی دیگری بر "خود" را نشان داد. باید دانست که دیگری در فلسفه‌ی سارتر کیست که تا این حد می‌تواند مرزهایِ سلف را مشخص کند. نمایش "خلوتگاه" به کارگردانی پدرام قلی‌پور سعی بر آن دارد تا این حد و حدود را مشخص کند. شخصیت‌های نمایشنامه‌ی سارتر و نمایش قلی‌پور سعی بر آن دارند تا چگونه "فرد شدن" را به بازنمایی میانجی حضور دیگری به اجرا درآورند.

2) سه شخصیت اصلی نمایش "خلوتگاه"، هر یک با تصوراتی که راجع به مرگ دارند در دوزخ به‌سر می‌برند؛ یکی با سینه‌پهلو درگذشته است، دیگری با گلوله سوراخ‌شده و سومی را گاز گرفته است. اما آنچه در این میان مهم به نظر می‌رسد نه علت مرگ این سه نفر، بلکه محتوای درون زندگی و‌ مفاهیم قابل ارجاعی است که فضای سوژگی آن‌ها را برمی‌سازد. در ابتدای امر ما با صحنه‌ی تاریکی روبه‌رو هستیم که نورهای قرمز (به نشانه‌ی آتش دوزخ) آن‌ها را رنگ زده‌اند. یک مرد و دو زن به تدریج وارد صحنه می‌شوند و زندگی خود را روایت می‌کنند. روایت‌های ناصادقانه‌ آن‌ها به مرور و با ورود دیگری لو می‌رود؛ مردان و زنان بدون جسم نمایشنامه‌ی سارتر، جایی می‌خواهند تا "هستی" خود را عیان کنند. این درحالی است که بیرون از هستی- یعنی جهان نمادین به‌روی زمین- جایی برای عیان کردن این هستی وجود ندارد. تنها چیزی که باقی است، قضاوت و خواندن خود به میانجی حضور دیگری است. باید به این پرسش پاسخ داد؛ "چرا تو را به اینجا آورده‌اند؟" پاسخ دادن به این سوال به‌ منزله‌ی تفکر در مورد اعمالی است که ما در زمان هستی‌مان انجام داده‌ایم. با پاسخ ‌دادن به این پرسش تکلیف "مسئولیتی" که به ‌عهده گرفته بودیم مشخص خواهد شد. چرا که در جهان‌بینی سارتری "بشر مسئولیت کلی" دارد. اگر در نظرگاه سارتر به ‌راستی وجود مقدم بر ماهیت است، پس بشر مسئول وجود خویش است و اعلام این جمله به‌ معنای آن است که هر فردی مسئول تمام افراد بشر است. دوزخ و برزخ نیز در این فلسفه نیز نه فضایی عینی و انضمامی که بشر تجربه‌اش می‌کند بلکه امری است استعلایی و ذهنی که مختصات اعمال انسانی را مشخص می‌کند. به عبارت دیگر اصلا دوزخی وجود ندارد؛ فلسفه‌ی اگزیستانسیالیستی با خط زدنِ واجب‌الوجود و برجسته‌کردن ساحت انسانی، امکان هرگونه ارزش قدسی را از میان برداشته است. نیکی و بدی ماقبل تجربی وجود ندارد و هر آنچه هست تنها انسان است و بس.

3) شخصیت‌های نمایش قلی‌پور نیز از همین منظر پرورانده شده‌اند. آن‌ها باید مسئولیت کاری را که انجام داده‌اند به عهده بگیرند. مردی که زن خود را شکنجه داده، احساس گناه می‌کند و انتظار دارد تا عقوبت آن را بکشد. زنی که دلایل بسیاری اقامه می‌کند تا بگوید خیانتش به همسرش دلایل اقناع‌کننده‌ای در نزد خودش داشته است حالا در آینه‌ی دیگری مجبور است با این پرسش مواجه شود که آیا عمل او صحیح بوده است یا خیر. در واقع، استعاره‌ی آینه در نمایش نیز خبر از دیدن خود در آینه‌ دیگری می‌دهد. دیگری در فلسفه‌ی سارتر و این نمایش صدای وجدان من است. همان ناخودآگاه فرویدی یا امر نمادین لکانی. آنچه اخلاقی می‌پندارم یا نه بستگی به معنایی دارد که فرد دیگر و فضای اجتماعی به آن عمل داده است. اصلا به میانجی همین دیگری است که سوژه‌ها شکل می‌گیرند و شاید به واسطه‌ همین حضور باشد که وجود و هستی معنا پیدا می‌کند. به عبارت دیگر، اخلاق اگزیستانسیالیستی اخلاقی است میانه و حد وسط اخلاق ذات‌گرایانه و اخلاق تکین‌شده‌ اسپینوزایی. نه تعریف پیشینی از آن وجود دارد که به واسطه‌ی آن امری را اخلاقی بپنداریم یا نه و نه به صورت‌ فردگرایانه و شخصی تعریف می‌شود. بلکه امری است بیناذهنی که دیگری نقش برجسته‌ای در شکل‌دهی آن دارد و می‌تواند حد و مرز وجودی فرد را مشخص کند. شاید شخصیت‌های این نمایش نیز به همین دلیل در انتها می‌پندارند که وجود ندارند؛ آن‌ها معیارهای خود را برای تعین امر اخلاقی از دست داده‌اند.

انتهای پیام/

هاله میرمیری