به گزارش سرویس تئاتر هنرآنلاین؛ همواره وقتی میخواهیم یک ایده را برای خود برجسته کنیم به طور مجازی و ذهنی آن را بزرگ میکنیم. وقتی میخواهیم به چیزی فکرکنیم آن را از پیرامونش جدا کرده در ذهن خود حجیم و عمدهاش میکنیم، اگر تمام ذهن را نگویم، اما گویی بخش عمدهای از ذهن را آن موضوع مورد نظر پر میکند. تأکید و انتزاع هر دو، از این جهت به معنای بزرگتر کردن یک چیز از حالت و اندازه طبیعی شدهاش است. در یک تصویر یا منظره اگر قسمتی یا چیزی برایمان توجه بر انگیز باشد، همان قسمت یا چیز در فرایند و رفتار ذهنی و روانی ما بزرگ میشود؛ ایده پلانهای درشت در سینما، برجستهسازی در نقاشی، تأکیدات و اغراقهای زبانی در شعر و ادبیات و آشناسازی و آشنازدایی در نشانهشناسی و چیزهایی دیگری از این دست در علوم و هنرهای مختلف در همین تجربه معمولی بزرگ کردن ریشه دارد.
تئاتر همواره از طریق میزانسن، طراحی حرکت، نور یا تشخص بخشیدن به لباس و گریم، در پی این تأکید و برجستهسازی بوده است. سعی کرده با نوع میزانسن چیزی را به چشم مخاطب برجسته کند و یا با زور طراحی لباس یا نور و ... بر عنصری بنیادین و مؤثر در روند متن، به شیوهای اجرایی تأکید کند. کارگردانیِ پخته به واسطه موفقیت در برجستهسازی به همین طریقِ نامحسوس و با عناصر تکنیکی نادیدنی ارزشیابی شده است. اما با این همه تئاتر به واسطه بنیاد ابژکتیو، عینی و اتکایش بر عناصر فیزیکی و دیدنی امکان این را دارد که فرایند برجستهسازی را از طریق بزرگ کردن واقعی و ساده اشیاء انجام دهد. اما سنت طولانی واقعنمایی و ترس محافظهکارانه از زیر پا گذاشتن تصاویر آشنا و رعایت حافظه و عادات بصری عموم، همواره جلوی این امکان ساده فیزیکی را از تئاتر ایران- به جز مواردی معدود که سخت به یاد میآیند- گرفته است. یکی از کارهایی که نصیر ملکیجو نویسنده و کارگردان نمایش "مسخ" در این اجرا و کارهای گذشته خود کرده همین برجستهسازی از طریق بازی با ابعاد اشیاء بوده است. ملکیجو با این بازی با ابعاد و بر هم زدن عادات دیداری ما ایده اصلی خود را به واسطه اشیاء و نشانههای واقعی و ملموسش برجسته کرده و سپس از خود آن اشیاء به واسطه بازی با ابعادشان آشناییزدایی کرده که این آشناییزدایی تماماً فیزیکی، منجر به آشناییزدایی از ایده اصلی و محوری نمایش هم شده است؛ یعنی به واسطه آشناییزدایی از اشیاء و باز تعریفشان در یک فرایند اجرایی سلوکوار، ایده هم برجسته و تازه شده است.
آنچه ملکیجو در اجراهای خود میکند، یک فرایند روایتی ساده و تکرار شونده است که "مسخ" هم به همین شکل ساختار یافته است. او ابتدا یک ایده ساده را که اغلب در حد یک شئ، یا موجودی زنده است با همان برجستهسازی، بزرگنمایی و اغراق معرفی میکند، سپس در روند اجرا با انتخاب موقعیتهای متفاوتی که اتفاقاً روزمره و آشنا هستند و به کارکردها یا رفتارهای اجتماعی عمومی بر میگردند، فهم از آن شئ یا مفهوم را نمایشی میکند و سپس با آشناییزدایی از شئ و موقعیتاش، تجربه منحصر به فردی از آن وسیله، موجود یا... در اختیار مخاطب میگذارد. در همین نمایش "مسخ" تجربه زندگی حشرات، از زاویهای انسانی در موقعیتهایی بسیار ساده به واسطه بازیگوشی، شوخ طبعی، همدلی و نزدیکی به آنها، جالب و دینی شده است. آنچه ملکی جو انجام میدهد چیزی پیچیده یا غیر قابل فهم نیست، او تنها تلاش میکند ایدههای جسورانه اما سادهای را کنار هم بگذارد و با سیالیت صحنه و موقعیتهای کمیک پیوستگی حسی نمایش را حفظ کند. استفاده از اشیاء و ابزار یا موجوداتی ساده به عنوان محور نمایش (کوتولهها،نان یا حشره) و بسط آنها در موقعیتهای به ظاهر پیش پا افتاده اجتماعی در قالبی پر از تضادهای کمیک و کاریکاتورگونه در قالبهایی که در تجربه اجرایی، آن موقعیتهای پیش پاافتاده را از سادگی و روزمرگی بیرون میآورند و برجستهسازی فیزیکی ابزار و پیوند دادن موقعیتها و معناداری شان از طریق راوی کم گو و گزیده گو، تجربه نمایش را تبدیل به تجربهای خودبسنده میکند. به این معنا که مفاهیم آشنا در روندی نمایشی به طریقی دیگر فهم و درک میشوند که منحصر به هنر نمایش است و بس.
اما نکتهای در درون اجرای "مسخ" هست که آن نکته فراتر از مفهوم بنیادین و ایده اصلی نمایش و ابزارهای بیانی آن است. ایدههای خُرد اساسی که از لایه بیرونی نمایش فراتر میروند و تبدیل به نتیجه صحنههای کوچک نمایش میشوند. خرده روایتهایی که خود مفاهیمی مهم و رویکردهای اساسی کارگردان را به موقعیتهای ساده اجتماعی، نشان میدهد. وجود اسکلت، آدمهای شکل روزنامه و دلقک به عنوان عامل قدرت، در مقابل حشرات، این خرده روایتهای مهم را ساختارمند کرده و سر و سامان میدهد. اینجا استفاده از اصطلاح خرده روایت به معنای کم اهمیت بودن نیست، بلکه اتفاقاً نکات بنیادین و اصلی نمایش ملکیجو، همین خرده روایتهاست که از طریق استقلال و بیرون روی یک صحنه از صرف کمک به روایت اصلی، شکل میگیرد، به طوری که یک صحنه علاوه بر کمک به روند کلی اجرا، خود روایتی خود بسنده و مستقل پیدا میکند. کارکرد قدرت و سرکوب، یکی از اساسیترین مفاهیمی است که مؤلف سعی دارد روی آن تأکید کند. اولین جملهای که راوی میگوید این است:"انسان حشرهای آسیب پذیر است". این جمله نشان میدهد که اگر چه در لایه بیرونی و روند سرراست نمایش ما با حشرات روبرو هستیم اما این حشرات همانقدر حشرهاند که انساناند و به بیانی دقیقتر انسان در برابر قدرت، حشرهای بیش نیست! تأکید مداوم بر آسیبپذیری جمعی و نشان دادن استبلای قدرت در هدایت و بازداشتن لذت از جمع و سپس تبعید موجودات ضعیفتر(حشرات) به یک زندگی زیر زمینی، روایت اصلی نمایش "مسخ" است که در لایهای از ایده بزرگ و دلخوش کنکِ زندگی پر مشقت حشرات با نمک و دوست داشتنی در حال فوران و خودنمایی است. در حقیقت ملکی جو مفهوم حشره را در فرایند اجرایی عمده کرده و تمام کارکردهای آشنای فیزیکی آن را کاریکاتور گونه و بدون چشم پوشی نمایش داده، تا از آن فراتر برود و به خرده روایتها و رویکردی برسد که افشاگر مناسبات قدرت است. اینجاست که بدون نمادگرایی به شیوه مرسوم، کلیت نمایش نمادی از موقعیت انسان در برابر قدرت و چگونگی مسخ اجباری جمعی آدمیان به دست قدرت میشود. خود تصویری که نمایش از چشم حشرات میسازد که همه چیز دهشتناک و بزرگ به چشم می آیند، بصری کردن همین نسبت قوی و ضعیف یا حاکم و شهروندان است.
صحنه در خشان چوبکبریتها نمونهای از روایتمند شدن یک صحنه به طور مستقل است. صحنهای که ابتدا از چوب کبریت به عنوان ابزار یادگیری استفاده میکند و خیلی زود آن را تبدیل به نماد منطق و عقلانیت عمومی میگرداند که توسط قدرت منحرف و عقیم میشود. این چوب کبریتها در عین حال نمایشی از اقتصاد تودهها هم میشوند که به سبب استیلای خودکامه عناصر بالادست نحیف و اضطراب آلود است. از سوی دیگر در صحنهای که سیگاری بزرگ به این کبریت بزرگ اضافه میشود نوع کنترل لذت و سرکوب خطای لذت بخش عمومی، به عنوان یک نیاز همگانی، البته با چاشنی نه چندان لازم احساسات گرایی نشان داده می شود. صحنههای متفاوت و زیادی از نمایش هست که میتوان به همین شکل مثال زد و مفاهیم آن را - که اغلب به همین دوگانه آسیب زننده و آسیب پذیر یا قوی و ضعیف در غالب توده و قدرت سیاسی بر میگردد - بیان نمود.
نمایش ملکی جو با ظاهر ساده، کودکانه و کاریکاتوریاش که به نظر صرفاً شاد و شنگول و پر انرژی میرسد، دارای لایهای جدی است که اتفاقاً تلخ و گزنده است. از این جهت "مسخ" یک کمدی با همان تعریف آرمانی است، که این گونه را با وجوه انتقادی و جدی بر می تابد. نمایشی تجربهگرا که از طریق ساده سازی مفاهیم و بزرگ کردنشان به آشنایی زدایی میرسد- درست به عکس اغلب نمایشهای تجربی که با پیچیدهسازی آشنایی زدایی میکنند- و با روایتی ساده در کلیت، خرده روایتهای پیچیده و مستقلی ایجاد میکند و در نهایت از طریق عینیت و نشان دادن کامل خود چیزها- درست بر خلاف نمادگرایی- اتفاقاً از لایه عینی و مرسوم در میگذرد و کلیت نمایش را پر از امکان برای ارجاعات برون متنی میکند.
انتهای پیام/
علیرضا نراقی