سرویس تئاتر هنرآنلاین //
"مرگ تصادفی یک آنارشیست" با پرداختن به مسئله ترور و خشونتهای اجتماعی و مواجهه تناقضآمیز دستگاه امنیتی ایتالیا با این مسئله موقعیت نمایشی جذاب و پرمغزی را رقم میزند. در این نمایش که هماکنون روی صحنه تئاتر شهر است بازیگرانی چون میکاییل شهرستانی، مسعود زنوزی راد، حمیدرضا فلاحی، ایرج کریمی، مهدی زمینپرداز، امیرعباس توفیقی، لیدا جداییان و... ایفای نقش میکنند. به همین بهانه با مصطفی عبداللهی، کارگردان این نمایش به گپ و گفتی نشستهایم که در ادامه میخوانید.
چرا نمایشنامه مرگ تصادفی یک آنارشیست را برای اجرا انتخاب کردید؟
متنهایی را که من برای کارگردانی انتخاب میکنم، به ویژه در تئاتر، باید با آن درگیر شوم و ضرورت آن را احساس کنم. اگر متنی باشد که حس کنم اجرای آن ضرورت زمانه است، درگیر آن شده و تلاش میکنم تا آن را اجرا کنم. این بار هم نمایشنامههای گوناگونی را خواندم، اما این متن مرا درگیر خود کرد و موضوعی که در آن به چشم میخورد این است که عدالت همیشه پایمال میشود و کرامت انسانی همواره زیر پا گذاشته میشود و دروغ در جوامع قدرتطلب و توتالیتر رواج پیدا میکند. به همین دلیل احساس کردم که چارهای ندارم جز اینکه آن را اجرا کنم.
یعنی نوعی ضرورت شما را وادار به اجرای این نمایشنامه کرد.
بله. ضرورت زمانه است. هنرمند تعهدی نسبت به بشریت دارد و تفاوتی ندارد که این بشریت در کجای جهان باشد. بر همین اساس است که هنر را جهانشمول میدانند. هنر زبان مشترک همه مردم دنیاست و به همین دلیل است که حافظ، مولوی، فردوسی و دیگران در دنیا مطرح میشوند.
داریوفو این متن را به شکل کمدیادلارته نوشته است. چه وجه اشتراکی بین این سبک و جامعه امروز ایران وجود دارد؟
همان چیزی که در نمایش دیدید. البته نمایش را به شکل کمدیادلارته اجرا نکردیم. این نمایشنامه اجراهای بسیار زیادی در فضاهای متعدد از جمله کارخانهها، مدارس، دانشگاهها، میادین و خیابانها و.... در نمایش ما گاهی در تلخترین لحظات، شتکهایی طنزآمیز ایجاد میکرد که به گمان من این شتکها طنز گروتسک است و تنهابه خنده نمیپردازد. بلکه خندهای به همراه با ایجاد تفکر در بر دارد. این سخنی است که بسیاری از تماشاگران نمایش ما ابراز داشتهاند.
در کمدیادلارته نوعی آشفتگی مطرح میشود. اما میکائیل شهرستانی بیشتر بازیهای تمیز و شسته و رفته ارایه میکند. چه ویژگی خاصی در بازی آقای شهرستانی باعث شد که شما این بازیگر را برای بازی در این نمایش انتخاب کنید؟
آقای شهرستانی به دلیل توانمندیهای زیادی که در تئاتر و بازیگری دارد و با شناخت بیش از بیست و پنج که از او دارم و نمایشهای متعددی که ما در آنها با هم همبازی بودهایم آگاهی لازم را در زمینه نوع بازی او به من میداد. میکائیل شهرستانی یک ویژگی بارز دارد و به نظر من مانند موم است. میتوانید او را بشکنید و شخصیت دیگری از او بخواهدید و او هم همان چیزی را که شما میخواهید ارایه میکند. به عبارت دیگر بازیگر جزمی نیست که یک قالب را به خود گرفته باشد و نتواند آن را بشکند. من میدانم که حتی اگر ما میخواستیم این نمایش را به صورت روحوضی اجرا کنیم، او در آن قالب نیز موفق بود.
غیر از توانمندی آقای شهرستانی در بازیگری، چه ویژگی بارزی در او با شخصیت نمایشی که شما میخواستید مشترک بود؟
این نقش، نقش گردنکلفتی است و به نظر من هر بازیگری توان اجرای آن را ندارد. چون گذشته از شناخت و ارایه لایههای گوناگون این شخصیت، باید چنان تیزهوش باشد که در شبهای گوناگون و بنا بر شرایط تماشاگر، بتواند بداههگوییهای مناسب را هم داشته باشد. این نکتهای بود که شهرستانی را برای بازی در این نقش به گزینه مناسب تبدیل میکرد. این نقش نیازمند به یک بازیگر باتجربه و توانمند بود که در ضمن رگههای طنز را هم در کار خود داشته باشد که در آنی که میان او و مخاطب ایجاد میشود، بتواند بتواند بدون فکر کردن طنزی متناسب با همان لحظه خلق کند.
به نظر میرسید که سطح بازیگران در نمایش شما متفاوت بود. نظر شما در این باره چیست؟
من اینطور نمیبینم. یک نمایش قائم بر فرد نیست، قائم بر جمع است. اگر بازیگران دیگر را از صحنه حذف کنید، نه تنها میکائیل شهرستانی، بلکه هیچ بازیگر دیگری در دنیا قدرت اجرای به این زیبایی را نخواهد داشت. بنابراین من فکر میکنم که هرکدام از این مهرهها سر جای خود بودند و این بده و بستانها بود که کار شهرستانی را پررنگتر میکرد. اما متاسفانه در کشور ما این اپیدمی شده که همه تنها بازیگر رل محوری را ببینند. در حالی که اینگونه نیست. بنابراین یک مجموعه بیست و پنج نفره تلاش کردند تا این نمایش شکل بگیرد. با این حال بدیهی است که دوستان دیگر در نمایش ما تجربه آقای شهرستانی را ندارند. او نقشهای بسیار متفاوت و قدرتمندی را اجرا کرده است. با همه اینها من فکر میکنم که همه افراد در مجموعه این نمایش در حد خودشان بسیار خوب ظاهر شدهاند.
چشمانداز شما نسبت به آینده تئاتر ایران چیست؟
چشمانداز خوبی ندارم و فکر میکنم اگر تئاتر بخواهد به این شکل برگزار شود و اینگونه باشد خوب نیست. به این شکل هنرمند را آزار میدهیم. به عنوان مثال طراحی صحنه من برای همین نمایش این نبود که تماشاگر میبیند، اما نیاز به دوازده تا پانزده میلیون تومان هزینه داشتیم. باید کل اتاق در طول نمایش و به تدریج مچاله و در پایان خراب میشد. وقتی ما این امکانات را نداشته باشیم، نمیتوانیم مفاهیم موجود در نمایشنامه را به تماشاگر منتقل کنیم. درباره لباسها هم همینطور. بسیاری از لباسهایی که در نمایش مورد استفاده قرار گرفته متعلق به خود بازیگران است. ما بودجهای نداشتهایم. ما نزدیک به پایان اجرا هستیم و هنوز قسط اول را دریافت نکردهایم. این بچهها چندماه با من کار کردهاند. خود من بیمار هستم و هفتهای دو و نیم میلیون تومان هزینه داروهای من است و با این حال هنوز یک ریال بابت این نمایش دریافت نکردهایم. باید به هنرمند توجه شود و به او بها داده شود. این روزها بحث تئاتر خصوصی هم میشود، اما با کدام سالن؟ هر بیغولهای را که نمیشود گفت سالن. من همیشه نگران هستم که اگر روزی روزگاری یکی از سالنهای تئاتر ما آتش بگیرد، تماشاگران و بازیگران چطور باید فرار کنند؟ چه چیزی جان مردم و بازیگر را تضمین میکند؟ از طرف دیگر نمیتوان بلیت نمایش را خیلی گران کرد. من دوست دارم توده مردم کار مرا ببینند نه تنها یک قشر خاص. دوست دارم بلیت نمایش من پانصد تومان باشد و همه قشرها بیایند و ببینند.
در این صورت تئاترها خیلی وابسته به دولت نمیشوند؟
در همه جای دنیا دولت از تئاتر حمایت میکند و این وظیفه دولت است. به عنوان نمونه مگر میتوان بودجه را از وزارت آموزش و پرورش حذف کرد؟ تئاتر ویترین فرهنگ یک کشور است و باید برای آن هزینه شود. نه اینکه دولت جلوی برخی نمایشها یا میزانسنها یا دیالوگها را بگیرد. البته حرفی در این نیست که هنرمند باید شئونات جامعه را رعایت کند و ما هم این کار را میکنیم. پیش از آنکه شورا نمایشها را ببیند ما خودمان آن موارد را رعایت میکنیم. بحثی در این نیست. اما من پزشکی میشناسم که در عمر خود یک تئاتر هم ندیده است. ما باید تئاتر را بین مردم ببریم. من نباید تنها سی شب در این سالن اجرا کنم. این تئاتر باید به مدت یک سال و در سراسر تهران اجرا شود. کسی که در شمال یا جنوب تهران ساکن است که امکان حضور در تئاتر شهر برای دیدن نمایش را ندارد. بنابراین من باید به محل او رفته و برایش نمایش اجرا کنم. دولت، شهرداری یا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی این وظیفه را دارد. باید نمایشهای فاخر و نمایشهایی که از نظر ساختار اجرایی یا محتوایی حرفی برای گفتن دارند، آنقدر مورد حمایت قرار بگیرند که مانند رپرتوار در کشور اجرا شود و دست کم بتواند تا یک سال برای گروهی که بسیار زحمت کشیده است بهرهوری داشته باشد. این اتفاقی است که در همه جای دنیا صورت میگیرد.
فکر میکنید چطور میتوان فرهنگ تماشای تئاتر را در میان مردم ایجاد کرد؟
خیلی راحت. از همان مدرسههای ابتدایی و سپس دانشگاهها. در زمان جوانی من دانشگاهها فوق برنامه داشتند و در همین تالار مولوی چه نمایشهای قدرتمندی اجرا میشد. امروز این فوق برنامهها نیست. وقتی در تئاتر حرفهای کشور نازلترین قراردادها بسته میشود، به تئاتر دانشجویی چه بهایی میدهند؟ همین گروهی که امروز در نمایش ما شرکت کردهاند، اگر به خاطر دوستی چندین ساله ما نبود، مگر میشد آنها را کنار هم جمع کرد؟ میزان دستمزد آنها پس از پنج - شش ماه هزینه رفت و آمد آنها را جبران نمیکند. من خجالت میکشم که با این بودجه حتی امکان پذیرایی از آنها در اجراها را ندارم. همین الان قرارداد نمایش من آنقدر کم است که از خجالت نمیتوانم آن را بیان کنم. آن هم با این گروه استخوان خرد کرده در تئاتر. اینجا همه چیز عشق است. خود من بارها گفتهام که سرطان نمیتواند مرا از بین ببرد، اما اگر صحنه تئاتر را از من بگیرند خواهم مرد. پس من فقط به خاطر عشق به تئاتر در اینجا حاضرم. اگر همین نیرو را در یک کار سطح پایین تلویزیونی صرف کنیم، ده برابر این دستمزد را میگیریم. به این ترتیب تنها عشق است که ما را در تئاتر دور هم جمع میکند و البته تعهد هنرمند.
و سخن آخر؟
(آه میکشد) حرف زیاد است، اما گوش شنوا نیست. سالهای سال است که من همین حرفها را با بیپروایی تکرار میکنم اما هیچگاه گوش شنوایی نبوده است. با این حال من همیشه امیدوارم و تنها چیزی که در زندگی دارم همین است.
انتهای پیام/
ساسان پارسی