سرویس تئاتر هنرآنلاین // تعداد نمایشهایی که موفق شدند طی سیودو دوره برگزاری جشنواره تئاتر فجر جوایز متعددی را از آن خود کنند کم نیست، اما نمایش "شبهای آوینیون" کاری از کوروش نریمانی تنها نمایشی است که در سال 1378 و در هجدهمین دوره جشنواره تئاتر فجر توانست عنوان بهترین نمایش به مفهوم مطلق را از آن خود کند.
نریمانی از آن دست کارگردانانهایی است که به تایید اهل فن سطح کیفی آثارش هیچوقت از یک سطح مشخصی پایینتر نیامده و علاوه بر "شبهای آوینیون" که نقطه عطف کارنامه هنری او به حساب میآید، به روی صحنه بردن نمایشهایی همچون؛ "والس مرده شوران"، "جن گیر" و "دن کاملیو" دلیل این مدعا است.
سالن استاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر این روزها میزبان جدیدترین نمایش این کارگردان و نویسنده شناخته شده است که پس از حدود چهار سال و نیم دوری از تئاتر و حضور در چند کار تلویزیونی از جمله نویسندگی در سریال "پایتخت"، نمایش "هیپوفیز" را با اقتباس نمایشنامه "دختر یانکی" نوشته نیل سایمون به روی صحنه آورده است. به همین بهانه با او به گفتوگو نشستیم و آنچه در ادامه میخوانید ماحصل گفتوگو با کوروش نریمانی کارگردان نمایش "هیپوفیز" است.
بیش از چهار سال فاصله بین آخرین کار شما در تئاتر تا نمایش "هیپوفیز" و علت این فاصله زیاد، سوالیست که فکر میکنم بسیاری از مخاطبان تئاتر به ویژه دوستداران کارهای شما علاقه دارند درباره آن بدانند. نریمانی: راستش با اینکه در این مدت من با چند پروژه تلویزیونی همکاری کردم، اما اینها باعث نشده که نخواهم در این سالها تئاتر کار کنم. در واقع گروه ما بعد از حدود چهار سالونیم در اولین فرصتی که برای اجرا پیدا کردیم "هیپوفیز" را روی صحنه بردیم. البته این را هم اضافه کنم که ما در این مدت بیکار هم ننشستیم. بارها تلاش کردیم نمایشهایی را که معتقد بودیم تماشاگر خودش را دارد، به شکل کاملا خصوصی، چه به صورت رپرتوار و یا چه به صورت اجرای مجدد روی صحنه ببریم اما با تمام عشقی که برای به روی صحنه بردن نمایشهای مان داشتیم و بارها هم اعلام آمادگی کردیم، متاسفانه به هر دلیل یا نگذاشتند یا امکان اجرای آنها فراهم نشد.
چهار سال زمان کمی نیست. فکر میکنید دلیل این ممانعتها یا فراهم نشدن شرایط چه چیزهایی بودند؟
نریمانی: حالا دیگر همه چیز گذشته و حرف زدن درباره چهار سالی که گذشته فایدهای ندارد. بهتر است وقتمان را تلف نکنیم که درباره دولتی صحبت بکنیم که هیچ ربطی به فرهنگ و هنر نداشت.
شما پیش از این هم نمایشنامه "هتل پلازا" از آثار نیل سایمون را روی صحنه بردید. انتخاب "دختر یانکی" از علاقه ویژه شما به نوشتههای سایمون نشات میگیرد یا دلیل دیگری داشته است؟
نریمانی: خلق موقعیتهای کمیک چیزی است که من همیشه دنبال آن هستم. همواره سعی کردهام تا آنجائیکه امکان دارد کمدی کار کنم چرا که اساسا به کمدی معتقدم. در این چهار سال، نمایشنامه "دختر یانکی" یکی از گزینههای ما برای اجرا بود و با توجه به اینکه ما در جریان حرفهای تئاتر مشغول هستیم و باید برای اجرای هر نمایشی به همه جوانب از تماشاگر گرفته تا سالنی که میخواهیم در آن اجرا کنیم و بسیاری موارد دیگر فکر کنیم، قرعه به نام این نمایش افتاد.
از "دختر یانکی" چطور به "هیپوفیز" رسیدید؟
نریمانی: من "هتل پلازا" را هم با تغییرات زیادی روی صحنه بردم چرا که همیشه تلاش میکنم فضای نمایشیام را طوری انتخاب کنم که تا جائی که ممکن است بتواند با تماشاگر ارتباط بهتری برقرار کند. بسیار مهم است که درک کنیم هر نمایشنامهای را در چه زمانی و کجا و برای چه تماشاگری روی صحنه میبریم.
یعنی مشخصا برای تماشاگر ایرانی این تغییرات را اعمال کردید؟
نریمانی: اتفاقا من یکی دو جا دیدم که از واژه ایرانیزه شدن برای نمایش "هیپوفیز" استفاده کرده بودند. من اسم این کار را ایرانیزه شدن نمیگذارم. نام این کار دقیقا میزانسن و کارگردانی است. به نظرم وظیفه هر کارگردانی در هر جای دنیا این است که به تماشاگر و مکان و زمان اجرایی کارش فکر کند. یعنی بداند که قرار است برای چه تماشاگری اجرا برود و اگر قرار است مفهومی را انتقال بدهد، نه تنها با زبان، بلکه با رفتار و منشهای روز آن تماشاگر همخوانی داشته باشد. و اتفاقا کمدی خیلی بیشتر از تراژدی به این همخوانی و همراهی تماشاگر نیازمند است. چیزی که متاسفانه بعضیها از آن غافل اند و حتی خیلیها منکر ارزش و اهمیت تماشاگر و ارتباط با او میشوند. کمدی و اجرای آثار کمدی به همگامی و همدلی و به روز بودن نیازمند است. این انتظار همیشگی تماشاگر کمدی است که در نمایشی که میبیند بخشهایی از زندگی خود، به ویژه معضلات و نابسامانیهای زمانهی خود را ببیند. در اجرای آثار کمدی، به ویژه کمدیهای اجتماعی، تماشاگر بایستی همراهی و همدلی کارگردان و گروه اجرایی را با معضلات مبتلا به خود احساس کند و در آن صورت است که دست زدن و تشویق او در پایان نمایش، چیزی فراتر از تعارف و تشریفات مرسوم خواهد بود.
در واقع اینها دلائل اولیه انتخاب "دختر یانکی" بودند اما بنمایهای که شما برای بازنویسی مدنظر قرار دادید، چه بود؟
نریمانی: مفهوم یا بنمایهای که بنده از دل متن برای نمایشام برگزیدم نوعی بیهودگی و جریان پوچ زندگی آدمهایی بود که در زندگی شخصیشان از نظر اقتصادی جایگاه مطمئنی ندارند. همه جای دنیا مردم مفهوم فقر و بیکاری را درک میکنند و با آن دست و پنجه نرم میکنند. در جامعهی ما هم این روزها بیکاری و فقر و به تبع آن بیانگیزگی مسئلهی بسیار مهم و پیچیدهای است. هرچند من اصولا عادت ندارم اول به مضمون کار فکر کنم و بیشتر موقعیتهای نمایشی یک اثر را میسنجم، اما معتقدم در دل هر نمایشنامهای و در میان سطور نانوشتهی هر اثری میشود مضامین و موقعیتهای نابی پیدا کرد که با پررنگ کردن آنها شکل اجرایی آن اثر متناسب با شرایط مکانی و زمانی اجرا تغییرات چشمگیری میکند. در دل نمایشنامه "دختر یانکی" که مطمئنا در هنگام ترجمه بسیاری از جاهای آن به اجبار سانسور شده، یک شرایطی تاریخی نهفته است که شاید برای تماشاگر آمریکایی چه در آن دوره و چه زمان حال آشنا و ملموس به نظر بیاید اما آن فضا به همان شکل آنچنان که لازم است برای تماشاگر ایرانی آشنا و ملموس نیست. بنابراین بنده با همراهی گروه دست به تغییراتی در متن زدیم. تغییراتی در حیطهی قصهی اصلی نمایشنامه و روابط تیپ - کاراکترهای روی صحنه و نوع زندگی و مراوداتشان. در شکل کنونی، نمایش وابسته به تاریخ و مشخصههای تاریخی زمان نگارش و اجرای خود نیست و رفتار و گفتار بازیگران روی صحنه لزوما رفتار و گفتار تیپهای نمایشنامه اصلی نیست. با این حال از تمام موقعیتهای کمیک "دختر یانکی" که در اثر اصلی موجود بود و مترجم اثر (شهرام زرگر نازنین) با چیره دستی و شیرینی کلامش این موقعیتها را بارورتر کرده بود، نهایت استفاده را بردیم. با توجه به همین تغییرات بود که من ترجیح دادم برای احترام به مقام نویسندهی اصلی اثر (نیل سایمون) و مترجم گرانقدرش، نام نمایش بازنویسی شدهمان را تغییر دهم. اجرای کنونی در واقع همان "دختر یانکی" است چرا که روح اثر اصلی در آن جریان دارد و هم نیست چرا که قصه و شرایط تاریخی و روابط و رفتار تیپهای نمایشنامه در آن تغییر زیادی کرده است.
در واقع از آن دست متنهایی است که اصولا نمیتوان همانگونه که هست، آن را برای تماشاگر ایرانی اجرا کرد، چون اصلا متوجه نامها و اصطلاحات یا شوخیها نمیشوند.
نریمانی: میشود. اما بسیاری از نکات ریز و جذابی که برای تماشاگر آمریکایی که آن شرایط را زندگی کرده است برای تماشاگر ایرانی نامفهوم و مبهم باقی خواهد ماند. به نظر من وفاداری به یک نمایشنامه کمدی (آن هم از نوع کمدی اجتماعی) اجرای مو به موی آن نمایشنامه نیست. وفاداری به یک متن کمدی، خصوصا متنی که روی موقعیتهای کمدی سوار است یعنی استفاده بهینه از آن موقعیتهای کمدی به بهترین وجه ممکن. این نقطه اشتراک بین من، شما، نیل سایمون و همه کارگردانانی است که یک زمانی این متن را در آمریکا و هرجای دنیا روی صحنه بردهاند.
یعنی شما معتقدید که لزومی به انتقال دقیق آنچه در متن وجود دارد، نیست؟
نریمانی: منظورم اطلاعاتی است که در یک نمایشنامهی خارجی در ژانر کمدی، آنهم کمدیهای اجتماعی با متعلقات تاریخی و جغرافیایی خاص نوشته شدهاند. این اطلاعات و پیشزمینهها، هنگام ترجمه و چاپ اثر و برای خوانش نمایشنامه بسیار کارآمد و اساسی است. اما در حیطهی اجرا و کارگردانی نمایش، به تناسب شرایط اجتماعی کشوری که نمایش در آن اجرا میشود و روحیه و فرهنگ و مناسبات جامعهای که تماشاگر نمایش شما خواهند بود، مناسبات درون نمایشنامه نیز بایستی دچار تغییراتی شود.
شخصیت پرسوناژهای "هیپوفیز" بیشتر ایرانی هستند یا آمریکایی؟
نریمانی: نه ایرانی، نه آمریکایی! در ظاهر ماجرا در آمریکا میگذرد، آدمهای نمایش نامهای آمریکایی دارند و... اما فراموش نکنیم که این آدمها حتی در نمایشنامهی اصلی هم بیشتر تیپاند تا شخصیت. در بازنویسی ما هم آنها شناسنامه و روانشناسی و پیشینهی دقیقی ندارند و تلاش نکردهایم بگوییم این آدمها چه ملیتی دارند. مهمتر از شناسنامهی این آدمها، موقعیتهایی است که در آن گرفتار میآیند. موقعیتهایی که کمدی میآفریند و در متن اصلی هم کاملا محرز و مشخص هستند.
شرایط و مدت زمان تمریناتتان چطور بود؟
نریمانی: ما تمرینهای خودمان را حدود بیست روز با رویا میرعلمی شروع کردیم که خیلی هم داشتیم خوب پیش میرفتیم اما متاسفانه بخاطر حادثهای که برایشان در اجرای نمایش "در شورهزار" پیش آمد نتوانستند کار را ادامه بدهند و نگار عابدی جایگزین او شد که در وقت اندک هر آنچه در توان داشتند به کار گرفت تا کار ما دچار وقفه نشودیم. به هر حال پروسه تمرین ما دو تکه شد که تکه دوم چیزی حدود یک ماه و نیم طول کشید تا به آمادگی لازم برسیم.
انتخاب تماشاخانه ایرانشهر علت خاصی داشت؟
نریمانی: راستش به این دلیل که ما میخواستیم این نمایش را به صورت خصوصی اجرا کنیم مجبور بودیم که سالن بزرگتری را در اختیار داشته باشیم تا تماشاگر بیشتری به دیدن کار بیایند در حالیکه تالارهای تئاتر شهر مثل سالن چهارسو هزینههای کار ما را برنمیگرداند. ضمن اینکه من خاطره خیلی خوب اجرای نمایش "جن گیر" را در تماشاخانه ایرانشهر دارم که اتفاقا یکی از کارهایی بود که این اعتماد به نفس را به ما داد که روی پای خودمان بایستیم. هر چند نمیدانستیم همین مسئله پاشنه آشیل کارمان میشود! شاید یکی از دلائلی که اجازه ندادند گروه ما و چند گروه دیگر در سالن اصلی تئاتر شهر اجرای خصوصی داشته باشیم این بود که ما خیلی زود داشتیم از زیر یوغ دولت بیرون میآمدیم.
یک نکته دیگر اینکه در سالهای اخیر به دلیل برگزاری جشنواره تئاتر فجر این مقطع زمانی را بسیاری تئاتریها زمان مناسبی برای اجرای نمایش آن هم به صورت گیشه نمیدانند چراکه معتقدند تماشاگر خسته است و سعی میکنند حتیالمقدور اجرایشان را به بعد از عید موکول کنند. البته من خودم مشخصا معتقدم که نباید اینطور اندیشید چراکه اگر کسی از کارش مطمئن باشد هر زمانی اجرا کند حتما مورد استقبال قرار میگیرد. نگاه شما به این مسئله چگونه است؟
نریمانی: نمیشود منکر این شد که به هر حال در این مقطع زمانی بعد از جشنواره تماشاگر کمتری نسبت به دیگر زمانها به سمت تئاتر میآید یا اینکه دیرتر به سمت تئاتر میآیند. وقتی همه چیز از حضور بازیگران گرفته تا زمان و شرایط تمرین و اجرا، وضعیت سالن و... به خوبی پیش برود، مسلما گروه با اعتماد به نفس بیشتری کارش را اجرا میکند و قاعدتا تماشاگر خودش را نیز خواهد داشت. با این حال شخصا معتقدم خود نمایش و کیفیتاش میزان استقبال تماشاگران را تعیین میکند و سایر عوامل شاید تنها در یک هفته اول اجرای نمایش موثر باشند ولی در درازمدت این خود نمایش است که مخاطب را به سمت خود جلب خواهد کرد یا فراری میدهد.
به عنوان آخرین سوال، مدت زمان کار و اینکه تا کی روی صحنه خواهد بود؟ نریمانی: مدت زمان کار 90 دقیقه است و با استقبالی که از نمایش صورت گرفته تا اواخر اسفند روی صحنه خواهیم بود.
لازم به یادآوری است، نمایش "هیپوفیز" با نویسندگی و کارگردانی کوروش نریمانی و نقشآفرینی نگار عابدی، هوتن شکیبا و بهرام افشاری، از روز 15 بهمنماه جاری در سالن استاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر اجرای خود را آغاز کرده و تا اواخر اسفندماه سالجاری هر شب ساعت 20 در این سالن روی صحنه میرود.
در این نمایش، پژمان عبدی و امین اشرفی به عنوان دستیاران کارگردان، منوچهر شجاع طراح صحنه، پانتهآ حمیدخانی طراح لباس، نسرین پیشبهار منشی صحنه، هادی بادپا و سعید زارع دستیاران طراح صحنه، امین اشرفی عکاس و ساخت تیزر و حسین نیلچیان بعنوان طراح پوستر و بروشور، نریمانی را در این اجرا همراهی میکنند.
انتهای پیام/32/
حسین سینجلی