به گزارش خبرنگارهنرآنلاین // نمایش بیبی بیدل نوشته نادر برهانی مرند و به کارگردانی آزاده انصاری پیش از جشنواره تئاتر فجر در تالار قشفایی تئاتر شهر به روی صحنه رفت. این نمایش در طول جشنواره از صحنه دور ماند و پس از آن دوباره به اجرای خود ادامه میدهد. به همین در بخش دوم نشست نمایش ˝بیبی بیدل˝ با کارگردان نمایش از اجرا گفتهایم که در پی میآید:
• یکی از نکاتی که نمایش بیبی بیدل به آن پرداخته بود، رابطه علت و معلولی میان اشتباه نکردن و خوشبخت شدن بود. شما در خود نمایش چقدر این روابط علت و معلولی و به عبارت دیگر کنش و واکنشها را مد نظر قرار دادید؟
- ما در نمایش مفهومی را مطرح کردیم و بر اساس آن برشی از زندگی چهار نفر را به تصویر کشیدیم. این امر آرام و به تدریج شکل گرفت. یکی از ویژگیهای من و برهانی مرند این است که نه تنها در تئاتر بلکه در خانه هم با هم زندگی میکنیم. بنابراین از نخستین مراحل شکل گرفتن نمایشنامه من هم در جریان روند دیالوگ به دیالوگ آن قرار گرفتم. بارها خود ما هم با هم درباره موضوعات نمایشنامه صحبت کردیم. برای ما خیلی مهم نبود که بعد از همه اینها این چهار نفر به خوشبختی رسیدند یا نه، بلکه بیشتر درصدد مطرح کردن این موضوع بودیم که اشتباهات چه تاثیر بزرگی بر خود ما و روابط ما خواهد داشت و چقدر میتواند ما را به گرفتاری دچار کند و نیز چقدر میتواند بر نسل آینده ما تاثیرگذار باشد. فکر میکنم این موضوع درد مشترک نسل ماست که دچار اشتباهات بسیاری هستیم. به عنوان نمونه در همین تئاتر. تئاتر امروز ما به عرصه بیزینسی وارد شده و اتفاق هنری در آن به تدریج کمرنگ میشود. این موضوع بر نسل آینده تئاتر هم تاثیرگذار خواهد بود.
• این سوال شاید بیشتر به آقای برهانی مرند به عنوان نویسنده نمایشنامه بازگردد. ولی به نظر میرسد در برخی بخشهای نمایش شما موضوع علت و معلولی در رخدادهای گذشته پیدا نبود. به عنوان مثال در صحنه آخر، یعنی تولد فریبا، موضوعی که در صحنههای پیش در خواب یک شخصیت دیده شده بود، در این صحنه از زبان یکی دیگر از شخصیتها بیان میشد. این نکته برای من به این معنی بود که صحنه آخر هم در خواب میگذرد.
- این برداشت جالب است و میتواند اینگونه هم باشد. اما من توضیح بدهم که در مدت برگزای جشنواره تئاتر فجر که فرصت ناگزیری برای ما ایجاد شد، البته نمیخواهم وارد بحث صدمههایی شوم که این تعطیلی برای تئاتر ما در بر داشت، اما بازخورد تماشاگر، من و برهانی مرند را ترغیب کرد تا تغییراتی در نمایش ایجاد کنیم. امروز اگر نمایش را دوباره ببینید، برخی صحنهها تغییر کردهاند. مانند خواب فریبا که بیشتر به آن پرداختهایم و نمایش به شکل دیگری آغاز میشود. این تغییرات به همین دلیل ایجاد شد که ما احساس کردیم برخی صحنهها گنگ است و باعث گیجی تماشاگر میشود. با این روال سعی کردیم تا این گنگی کمتر شود. با این حال در نمایش، چهار شخصیت که با هم دوست هستند یک خواب مشترک میبینند و در این خواب مشترک، همه رخدادها روی میدهد. ما برشی از زندگی این چهار نفر را داریم که همه اتفاقات در جایی میان خواب و بیداری شکل میگیرد. ولی دست آخر به تماشاگر گوشزد میشود که این چهار شخصیت، دوستان دوران دانشگاه هستند. در واقع به این شکل سعی کردهایم گره را باز کنیم و تماشاگر به نوعی با نمایشی با انتهای باز روبهرو میشود. ما فکر کردیم که این انتهای باز قصه بیشتر برای تماشاگر جذاب خواهد بود.
• در این صورت تماشاگر برداشت خود را از نمایش خواهد داشت.
- بله. این موضوع را برعهده تماشاگر گذاشتهایم. تماشاگری که دنیایش و روابطش و زندگیاش به ما نزدیک است. در واقع تا جایی از این نمایش همه ما سفری جمعی با این چهار شخصیت داریم و پس از آن بر عهده تماشاگر است.
• میتوان گفت که این نمایشنامه به شکل کارگاهی نوشته شد؟
- بله. برهانی مرند بیشتر به همین شکل کار میکند. در این نمایشنامه هم چندین بار با در حضور گروه نمایشنامه را نوشت و تمرین کردیم و او دوباره بازنویسی کرد. خوشبختانه گروه همراهی هم داشتیم و همه اعضای گروه در این زمینه همکاری کردند. خود من هم به همین شیوه کار میکنم و همیشه از مشورت گروه استفاده میکنیم.
• در طراحی صحنه نمایش پردههایی از سقف آویزان بود که به نظر من فضای خوبی را در تعلیق بین رویا و واقعیت ایجاد میکرد و به شکلی به سمت سوررئالیسم میرفت. در بخشهای دیگر صحنه از آکسسوارهایی مانند آباژور یا میز و صندلی استفاده شده بود و فضاهایی نزدیک به رئالیسم یا ناتورالیسم را تداعی میکرد. برای نزدیک کردن و ترکیب کردن این دو فضا چه فکری کرده بودید؟ چون ترکیب خوبی ایجاد شده بود، اما شاید بخشهایی از قبیل آباژور یا میز و صندلی میتوانست حذف شود و هیچ اتفاقی در نمایش نیفتد.
- اول یک توضیح کوتاه درباره طراح صحنه عزیز این نمایش بدهم. آقای مهدیزاده چیزی در حدود هفت طرح برای ما آوردند که هرکدام از دیگری خلاقانهتر و نزدیکتر به دنیای ذهنی ما بود. تا این که دو هفته پیش از اجرا به یک نظر مشترک درباره طرحها رسیدیم. اما به دلیل این که هیچ کمکی از مرکز هنرهای نمایشی به نمایش ما نشد، نمیتوانستیم هزینه زیادی را برای دکور و صحنه در نظر بگیریم. این شد که دست و پای ما بسته شد و مجبور شدیم از برخی هزینهها کم کنیم. دست آخر صحنهای که در نمایش استفاده شد، طرحی نبود که ما میخواستیم، اما در جهت و مسیر همان بود. طبق صحبتها و بحثهایی که در چندید جلسه با مهدیزاده داشتیم، سعی کردیم تا ادغام رئال و سوررئال را نه تنها در صحنه و دکور، بلکه در فضای بازی بازیگران نیز ببینیم و در نهایت به این طرح رسیدیم. به عنوان مثال پردههای تودرتو و عبور خشایار و خورشید از میان آنها نشانگر آن است که این دو از فضای ذهنی و خیالی آمدهاند. میخواستیم در این صحنه سه فضا را داشته باشیم. یکی محیط زندگی فریبا، دیگری فضای زندگی گیتی و بعدی فضای زندگی سیاوش. با این حال در فلاشبکها همه این فضاها با هم ترکیب میشوند و نمیتوان آنها را از هم جدا کرد. بخشی از صحنه همچون آباژور هم به موضوع زیباییشناسانه کار بازمیگردد که نور قرمزی داشته باشیم و تصویر زیباتری خلق شود.
• در بخشی از نمایش روی این پردهها تصویر بازیگر با ویدیوپروژکشن پخش میشد و برخی دیالوگهای گیتی به این شکل بیان میشد. چرا دیالوگهای این بخش مثل بقیه نمایش بیان نمیشد؟ آیا تفاوتی در این بخش وجود داشت؟
- یکی از دلایل آن تنوع تصویری بود. دلیل دوم، همانطور که از ابتدای نمایش بیان میشود، گیتی اعترافات و حرفهایی دارد که میخواهد آنها را داخل شمعی گذاشته و برای فریبا بفرستد. مانند اتفاقات میان او و مسیح یا احساس خودش درباره فریبا. این صحبتها به نوعی دلنوشتههای او هستند و ما میخواستیم که تماشاگر را هم به این موضوع وارد کنیم و همراه با تصویر، گوش دادن فریبا به اعترافات گیتی را ببینیم. شاید ویدیوپروژکشن برای برخی خوشایند نیست، اما ما خواستیم به نوعی تنوع تصویری ایجاد کرده و تماشاگر را بیشتر با قصه همراه کنیم و از تکرار دوری کنیم.
• در نمایش شما دو شخصیت نوجوان هم هستند که بیشتر به دانای کل شبیه میشوند. بازی بازیگران این نقشها بسیار زیبا بود، اما آیا نمیشد آن دو شخصیت را از نمایش حذف و موضوعات مطرح شده از زبان آنها را به شکلی دیگر مطرح کرد؟
- ما در این نمایش تسلسل زمانی نداریم و با آوردن این دو شخصیت به نوعی سعی کردیم تا روایت خطی و سنتی و همیشگی را بشکنیم. وجود این دو شخصیت کمک میکرد تا تماشاگر بیشتر و پویاتر وارد قصه شود و قصه چهار شخصیت دیگر از دیدگاه این دو شخصیت نوجوان بیان شود. به نظر من بیشترین کمکی که این دو شخصیت کردند این بود که به ما این اجازه را میدادند تا با شکستن زمان و مکان روایتی غیرخطی را برای تماشاگر تعریف کنیم. اما با حذف این دو شخصیت ما مجبور به بازگو کردن روایتی خطی میشدیم. در حالی که ما اصرار به غیر خطی بودن روایت داشتیم. حتی در ابتدا فقط یک شخصیت خورشید داشتیم، اما در طول تمرین به این نتیجه رسیدیم که به شخصیت دیگری هم نیاز داریم و شخصیت خشایار هم خلق شد.
• اگر به بازیهای چهار شخصیت دیگر در نمایش بیبی بیدل نگاه کنیم، آناهیتا اقبالنژاد در این نمایش خوش درخشید. محمودرضا رحیمی، محسن قصابیان و فرشته سرابندی هم بازیهای خوبی را به نمایش گذاشتند. اما با این وجود در بخشهایی از نمایش گویا ارتباط لازم میان بازیگر و میزانسن ایجاد نشده بود و گاهی ردپای کارگردان در حرکت باریگران دیده میشد. البته این نکته هم هست که با توجه به این که در تئاتر کشور ما در بیشتر نمایشها، دکور و صحنه درست روز اول اجرا کامل میشود و بازیگر امکان تمرین با دکور کامل را ندارد، گاهی چنین اشکالاتی ناگزیر است. با این حال شما که میزانسنها را خودتان طراحی کردهاید نظرتان در این باره چیست؟
- شاید اینطور بوده. در این مورد نکتهای که شما درباره تئاتر توضیح دادید درست است. اما علاوه بر آن اگر نمایش ما با چنین مشکلی روبهرو بوده شاید به خاطر تغییراتی بود که هم من و هم برهانی مرند ایجاد میکردیم و بیشترین تمرکز ما روی متن بود. شاید این امر کار بازیگران را کمی با مشکل روبهرو کرده و باعث شده که در طراحی حرکت بازیگران خیلی موفق نبودهام. هرچند فکر میکنم در رویکرد جدید و اجرای بعد از جشنواره نمایش ما، تین مشکل تا اندازهای برطرف شده است. دلیل دیگر هم میتواند این باشد که چون در نمایش ما تسلسل زمانی وجود ندارد، تداوم حس هم به معنای تئاتری نیست و هر صحنه حس خود را میطلبد. بیشترین چیزی که من از بازیگران میخواستم این بود که بازیهای درشت و اغراق شده نداشته باشند. چون میخواستم که بازیها کادربندی شده و در یک چارچوب شکل بگیرد نه این که پر از حرکت و رفت و آمد باشد. به عبارت دیگر به اقتضای متن بیشتر ترجیح می¬دادیم که تابلو ترسیم و نصویر کنیم. به این دلایل شاید حرکت بازیگران کمی بوی میزانسن داده است.
• البته این عوض شدن مدام حس بازیگر بر روی صحنه کار بسیار سختی است.
- همینطور است. به عنوان مثال در یک صحنه سیاوش که تازه از زندان برگشته و درگیر احساسات و سوالهای ذهنش است، اوج غم را بازی میکند و بلافاصله در صحنه بعد که هنوز درگیر عشق است، باید با شوخی و خنده و شیطنت چند سال پیش بازی کند. یعنی زمان و مکان و حس شخصیت در هر صحنه تغییر میکند.
• با توجه به بازخوردی که از تماشاگر گرفتید، چقدر از این اجرا راضی هستید؟ آیا اگر قرار باشد دوباره این نمایش را اجرا کنید، دوباره همین سبک کارگردانی را انتخاب میکنید؟
- فکر میکنم بله. چون هم من و هم برهانی مرند دغدغه پرداختن به مسایل اجتماعی و روابط آدمها و زندگی آنها را داریم. دست کم میتوانم بگویم که دو نوع بازتاب از تماشاگر گرفتیم. یکی از تماشاگر خاص که تا اندازهای رضایتش را جلب کردیم و دیگری تماشاگر عام که به نوعی مثل خود ما دچار خاطره بازی شد و با شخصیتهای نمایش همراهی کرد. این نمایش برای من تجربه جذاب و شیرینی بود و با توجه به چرسشی که از تماشاگران داشتیم، با وجود گیجیهایی که در متن و در نحوه کار ما بود و کمی فرصت برطرف کردن آن را داشتیم، فکر میکنم نتیجه مثبت بوده است.
• شما و نادر برهانی مرند به عنوان یک زوج هنری در خارج از صحنه تئاتر زندگی مشترک دارید و بر روی صحنه به نوعی همکار هستید. آیا در این نمایش لحظههایی بود که شما یا آقای برهانی از موقعیت زندگی مشترک استفاده کرده و موضوعی را در نمایش بر دیگری تحمیل کنید؟
- ما همیشه هم با هم همراه نیستیم و گاهی کار به بحث و جدل میکشد. اما سعی میکنیم که بحث را در خانه ادامه دهیم. در بخشهایی از کار من موافق نظر برهانی مرند نبودم و گاهی او با من موافق نبود. اما گاهی من کوتاه میآمدم و گاهی هم او. من فکر میکنم که این بحث و جدلها طبیعی است و هیچ گاه تحمیلی در کار نبوده است. به عنوان مثال در همین تغییرات اخیر ما در حدود دو روز تمام با هم بحث میکردیم. اما در نهایت یک سری مسایل را من پذیرفتم و یک سری را هم او پذیرفت و بعد تغییرات را با بازیگران در میان گذاشتیم. بحث و جدل ذات تئاتر است و ما تصویرهایی را که در ذهن داریم با هم درمیان میگذاریم و گاهی هم این تصویرها به هیچ وجه به هم شبیه نیستند. ولی دست آخر به تفاهم میرسیم.
• سخن آخر؟ - یک نکته کلی این است که این روزها تئاتر کار کردن خیلی سخت شده و گروهها در فشار مالی کار میکنند. گروه نمایشی ما فقط همدیگر را داریم و من بسیار خوشحال هستم که گروه با صبوری به ما اعتماد کردند و برای من بودن در کنار این گروه که همه اعضای آن از بطن تئاتر آمدهاند مایه خرسندی بود. امیدوارم همکاران دیگر ناراحت نشوند، اما ما به شکل پلشت و گیشهای تئاتر خود را درگیر اجرا نکردیم. ولی متاسفانه تئاتر ما در این روزها به طور کلی با هنر فاصله گرفته و حتی تماشاگر را عادت میدهیم به این که اگر بلیت یک نمایش گرانتر از دیگری است، پس نمایش بهتری است. فکر میکنم در حال حاضر بیشتر به سمتی میرویم که بیشتر به رنگ و لعاب میپردازیم تا این که عمق و دغدغههای اجتماعی و روانشناسی و انسانی را مد نظر قرار دهیم.
• تئاتر هم مانند هر عرصه دیگری به درآمد نیازمند است. فکر میکنید چه راهکاری وجود دارد که علاوه بر حفظ درآمد در تئاتر، به هنر و سطح عمیقتر تئاتر هم بپردازیم؟
- نمیدانم. من طرح و برنامهای در این زمینه ندارم. فقط با گوشت و خونم احساس میکنم که در حال حاضر به هیاهوی بسیار برای هیچ رسیدهایم و من امیدوارم که با مدیریت جدید جلوی برخی جریانات گرفته شود. امروز تئاتر شهر تبدیل شده به جایی که تماشاگر بیاید و نمایش ببیند و بگوید و بخندد و برود. مدیرانی را دیدهام که خوشحال بودند فقط از این که تعداد تماشاگر زیاد است. تنها کمیت مهم نیست. ما میگوییم تئاتر آیینه زندگی است. اما اتفاقی که کمتر شاهد آن هستیم، گروههایی هستند که هنوز هنر خود را حفظ کردهاند. اما روزگار برایشان سخت میگذرد. مدیریت یک بخش کار است و مشاوران آن مدیر یک بخش دیگر که شاید حتی از خود مدیر هم مهمتر باشند و من امیدوارم که مدیر جدید، مشاوران شایستهای در کنارش داشته باشد تا تئاتر را نجات دهد. جامعه ما به تئاتر نیازمند است. در همین نمایش ما تماشاگری داشتیم که بعد از اجرای نمایش به فرشته سرابندی که نقش فریبا را بازی میکند بغل کرد و شروع کرد به گریه کردن و گفت که تا آخر نمایش فقط منتظر تصمیم فریبا بوده و اگر فریبا خودکشی میکرد، او هم همان کار را میکرد. این شد که ما فکر کردیم چقدر مسئولیم و چقدر میتوانیم تاثیرگذار باشیم. یک بخش از تئاتر سرگرمی است و بحثی در آن نیست. اما بخش دیگرش اندیشه است و من امیدوارم مسئولیت ما در قبال تماشاگر فراموش نشود.
• سپاسگزارم.
انتهای پیام/
گفتوگو :ساسان پارسی