سرویس تئاتر هنرانلاین// اگر جزو تئاتر روهای حرفهای باشید وقتی به دیدن نمایش "هم طناب" بنشینید با انتظاراتی که از دیدن نمایش روی صحنه دارید شاید هضم این نمایش کمی دشوار باشد. "هم طناب" بر پایه مستندات واقعی و گزارش های عده ای کوهنورد که به قله هیمالیا صعود کردند نوشته و اجرا می شود. صعودی که در آن یکی از گروه کوهنوردان جان خود را از دست داد. کشف حقیقت چرایی این حادثه و داستان ضعف ما در کار گروهی، هدف اصلی نمایش است. اگر شما یک کوهنورد یا مخاطب عادی تری در تئاتر باشید و یا مخاطبی که به تعداد انگشتان یک دست هم تئاتر ندیدید به نظر بهتر با این نمایش رابطه برقرار خواهید کرد چرا که پیش فرض تثبیت شده ای از صحنه و توقعاتتان از صحنه ندارید. به هر حال آنچه بیشتر ما را علاقمند کرد درباره نمایش "هم طناب" با مهین صدری به گفت وگو بنشینیم صحبت درباره تئاتر مستند بود. همراهی امیر رضا کوهستانی ،کارگردان شناخته شده تئاتر کشورمان که در بخش اول نشست با او درباره نمایش "سالگشتگی" گفت و گو کرده بودیم،بسیار کمک کننده بود. به هر حال هر دوی این کارگردانان عضو یک گروه هستند.
چندی پیش با ساناز بیان که نمایش قاتلانه، عاشقانه،عامدانه را در همین تالار شمس روی صحنه داشت و کارش با نگاه به تئاتر مستند شکل گرفته بود که صحبت می کردم به نکته ای اشاره کرد که در اروپا تئاتر مستند بر عکس ایران بسیار طرفدار دارد. تحلیل او هم این بود که در آن طرف دنیا انگار خیلی آدم ها ناراحت نمی شوند شما آیینه ای بردارید و آنها را نشان خودشان دهید.شما با توجه به رفت و آمدهایی که به اروپا دارید جایگاه تئاتر مستند را در دنیا چطور می بینید؟
مهین صدری: راستش من درباره این بحث ساناز بیان خیلی نمی توانم صحبت کنم و صحتش را به صورت دقیق بگویم و امیر رضا کوهستانی بهتر می تواند در این باره بگوید. فقط می توانم بگویم آنجا همه چیز خیلی سیستماتیک است و شما از ماه ها قبل می دانید فلان تاریخ چه نمایشی روی صحنه است و خیلی ها آبونمان یک سالن هستند یا کارهای یک گروه را دنبال می کنند و... از طرف دیگر آنجا مخاطبان جوان در تئاتر بسیار کم است و جوان ها اکثرا دانشجویان هستند و در کل هیچ چیز آنجا با اینجا قابل مقایسه نیست ولی این را می شود گفت که شرقی ها آدم های درون گرایی هستند . ژاپنی ها از ما بدتر هستند. ما وحشت داریم که درونمان بیرون بریزد و در این شرایط طبیعی است که تئاتر مستند کم طرفدار باشد.
پس در این شرایط چرا به این سمت رفتید که اولین کارتان که کارگردانی می کنید تئاتر مستند باشد؟
مهین صدری: آدم های واقعی برایم جذاب هستند. ساعت ها در اینترنت می گردم و دنبال زندگی یک نفر را می گیرم تا بفهمم مثلا چه غذایی دوست دارد یا چه می پوشد و ... خلاصه هر چه درباره اش می توانم بدانم را پیدا می کنم و این برایم خیلی جالب است. مثلا بیشتر زندگینامه و گزارش می خوانم تا رمان و قصه. همه فیلم های بیوگرافی را دیده ام. حتی احمقانه ترین آنها را و این روزها هم در هالیوود زیاد این فیلم ها ساخته می شود.
اما چرا این آدم ها؟چرا کوهنوردها و دنیای کوهنوردی شد اولین انتخاب شما؟
مهین صدری: برادرم کوهنورد است. خودم هرگز کوهنوردی نکردم اما مدام در خانه ما حرف طناب و انواع گره ها و ارتفاع و کوه و ... است. همیشه به نظرم کوهنوردها عجیب ترین آدم ها بوده اند. کوهنوردی هیچ نفعی برای آنها ندارد. نه پول و نه شهرت. حتی با بازیگران درجه سوم سینما هم شهرتشان قابل مقایسه نیست. به نظرم در آن ارتفاع حالی به آنها دست می دهد که روی زمین پیدا نمی شود چون با آن همه سختی خودشان را به قله می رسانند و کمی می مانند و با بدبختی بر می گردند و کلی هزینه می کنند. پایشان به زمین نرسیده دوباره دلشان می خواهد بر گردند آن بالا. اینهمه صبر و بردباری غیر قابل درک است.
اما در این بین شما دست روی حادثهای گذاشتهاید که در آن ارتفاع رخ میدهد تا از دل آن یک حرف اجتماعی بزنید. این از کجا آمد؟
مهین صدری: درست است من درباره کوهنوردی در واقع نمایشی ننوشتم. درباره آدم ها و کار گروهی نوشتم. من در همین تئاتر که کار می کنم یا در سینما با این موقعیت بارها مواجه شدم که آدم ها وقتی اول وارد گروه می شوند همه چیز خوب است و همه دوستت دارند اما از یک زمانی کافی است کوچک ترین اشتباه را بکنی،جواب سلامت را هم نمی دهند. اتفاق های عجیبی در گروه ها می افتد. به سرعت شروع می کنیم به موضع گرفتن درباره آدم ها و قضاوت کردنشان و حتی فراموش کردنشان. اتفاقی که در "هم طناب" می افتد و یک آدم به راحتی فراموش می شود. چون آدمی نبود که زیاد حرف بزند. بعد این فراموش کردن به یک فاجعه ختم می شود. بعد این داستان در کوه آگراندیسمان می شود چون در آن ارتفاع حتی یک باتری اضافی که با خودت ببری ممکن است تو را ارتفاع زده کند. آنجا همه جزئیات اهمیت پیدا می کند.
آقای کوهستانی نظر شما تا اینجا چیست؟
امیر رضا کوهستانی: به نظرم اول اینکه خانم بیان درست گفته است. تئاتر مستند ژانر شناخته شده ای در دنیاست و تاریخچه دارد و فراز و فرودی را طی کرده است. بحث آکادمیک را که کنار بگذاریم که آنجا به شکل آکادمیک هم بسیار دقیق به تئاتر مستند می پردازند شما نگاه کنید می بینید نمایشنامه ای نوشته می شود به اسم "مرگ دانتون". بعد ارجاعات مستندی که به این نمایشنامه می شود از خود کتاب های تاریخی بیشتر است. در واقع آنجا تئاتر مستند فراتر از یک بحث تئاتری است. بعد این روند ادامه پیدا می کند تا می رسیم به دهه 60 که وقفه ای در این جریان ایجاد می شود. ظهور یک نسل کارگردان با گرایش به سمت تصویرگرایی باعث می شود تا اواسط دهه 90 گرایش به تئاتر مستند کم شود. چون تئاتر مستند در ذاتش تئاتر ایستایی است و قابل رقابت با کارگردانان تصویرگرا نیست. با تصویر هم نتوانست چندان در آن دوره خود را آداپته کند. تا رسیدیم به اواسط دهه 90. در انگلستان رسیدیم به دوران بعد از تاچر که فضای سیاسی باز تر شد و در اروپا جنگ سرد به پایان رسید و از طرف دیگر رسانه های تصویری زیاد شد و در این فضا تئاتر مستند شد رسانه آدم های بی صدا و بی رسانه.شد هنر معترض. جایی که پول خیلی در بیان حقیقت دخیل نیست و تئاتر هم همیشه هنر صادق تری فرض شده است. مثلا در این شرایط تئاتر مستندی اجرا می شود که درباره دختری آمریکایی است که رفت جلوی بلدوزرهای اسرائیلی و این بلدوزرها هم از رویش رد شدند. این نمایش بر اساس ایمیل ها و نامه های این دختر به پدر و مادرش شکل گرفت. بعدها در ایران هم ترجمه شد. در نیویورک که نمایش اجرا شد لابی یهود اعتراض کرد که این نمایش تک سویه نگاه کرده است و کارگردانش جواب جالبی داد و گفت: درباره آن طرف دیگر داستان رسانه ها به اندازه کافی می گویند. در واقع دیگر قرار نبود انگار هر دو طرف داستان گفته شود و جهان به جایی رسید که در صورت گفتن همه حقیقت هم انگار یک جای کار می لنگید. پس فضا این شد که نسبت به شرایط حقیقتی را می گویی و بعد وقتی منصفانه می شود که رهایش می کنی نزد مخاطب تا با طرف یا طرف های دیگر ترازو که در ذهنش از قبل ثبت شده خودش حقیقت را بسازد.در واقع دیگر تئاتر روی صحنه منصف نبود. وقتی ارائه می شد و نزد مخاطب می رفت منصف می شد.
دلیل غیاب تئاتر مستند در شرق چه بود؟
امیر رضا کوهستانی: دلایل مختلفی دارد. در واقع با یک نفر از کارگردانان اروپایی که به سینمای ما هم اشراف داشت درباره این دلایل صحبت می کردم و همین توجیهات را داشتم که در شرق آدم ها درون گرا هستند و... بعد پرسید پس چرا سینمای مستند دارید؟ دیدم راست می گوید. ما سینمای مستند داریم حتی با اینکه چندان جایی نشان داده نمی شود.. به نظرم یک جور مقاومت در درون خود ما هست نسبت به تئاتر مستند. اتفاقی که برای "هم طناب" هم افتاده و بازخوان های جشنواره در دوره گفتند که متن دراماتیک نیست در حالی که آنها استاد دانشگاه هستند و این نشان می دهد ما هنوز تعریفی در حتی اثر دراماتیک نداریم و دستبرد هر چه بیشتر نویسنده در اثر را دراماتیک می بینیم. نکته این بود که اگر مهین صدری در دیالوگ ها دست می برد و به قول دوستان دراماتیکش می کرد دیگر مستند نبود. اتفاقا آن کار راحت بود.
اما قبول دارید حجم اطلاعاتی که در نمایش" هم طناب "داده می شود آنقدر زیاد است که شاید ماجرای اصلی گم می شود؟
مهین صدری: واقعیت این است که ماجرا همین شکلی رخ می دهد. یعنی مشکلات کوچکی از ابتدا در روند کار گروهی اینها وجود دارد و بعد در نهایت به فاجعه ختم می شود. من دنبال این نبودم که بگویم قتلی رخ داده و حالا دنبال قاتل بگردم. این اطلاعات برای کوهنوردان و طبیعت گردان خیلی آشناست و زیاد نیست اما برایم مهم بود که شما هم به عنوان تماشاگر کم کم دچار فراموشی شوید و عیسی را فراموش کنید. مثل هم گروهی هایش و بعد متوجه شوید اصل ماجرا داستان مرگ همین آدم است که از یک جایی در نمایش فراموش می شود. من می خواستم شرایط واقعی را نشان بدهم. اینکه همان باتری کم اهمیتی که در نمایش حرفش زده می شود هم می تواند دلیل حادثه باشد.
امیر رضا کوهستانی: واقعیت این است که مواحهه با تئاتر مستند نیاز به تربیت دارد مشترک کارگردان و تماشاگر دارد. ما دانش تئاتر مستند نداریم. ببینید یک جایی در نمایش هست که نوید می گفت: شرپا(راهنما)ی من اومد. گفت دستم یخ زده.دلم براش سوخت و گفتم بره. من به مهین صدری گفتم بنویس: اونم فلنگو بست و رفت. گفتم اینطوری منظور را بهتر می رساند. اما مهین گفت در گزارش نوشته شده که اونم رفت. ننوشته فلنگو بست. پس آن شرپا توسط گزارشگر قضاوت نشده و من هم نمی توانم او را قضاوت کنم. نکته سر همین یک کلمه است. در این گونه نمایش ها چند اتفاق می افتد. به خاطر همان میزان جزئیاتی که وجود دارد نمی تواند شما مطمئن هستید نمی تواند توسط یک نفر نوشته شده باشد. در واقع نویسنده نمی تواند این میزان جزئیات واقعی را داشته باشد. بعد همین بحث دخل و تصرف در واقعیت است. بگذارید همین جا یکی از معضلات فیلمنامه نویسی مان را هم بگویم. نویسنده های ما چون در مواجهه با جامعه واقعی نیستند و با تعداد شغل های معمول و محدودی رو به رو هستند. برای همین سینمای ما هم پر شده از کارمند و دکتر و مهندس و... بخشی از جامعه از آثار دراماتیک ما حذف شده اند . نقطه مشترک تماشاگرانی که این روزها کار "هم طناب" را می بینند این است که چه خوب تئاتر دارد به این قشر کوهنوردان می پردازد. چون تئاتر ما هم یا داستان های شاهنامه است یا نهایتا مشکلات خانوادگی . این به این خاطر است که نویسنده ما آگاهی ندارد. نکته اینجاست که برای همین نمایش "هم طناب" در یکی از اجراها طبیعت گردها آمده بودند و از وسط نمایش اشک می ریختند. آنها با نمایش بیشتر از تماشاگران تئاتری ارتباط گرفته بودند. در انگلستان می گویند ما نمی خواهیم این نمایش مستند را همه بیایند ببینند بلکه دوست داریم کسانی که دغدغه اشان است آن را ببینند. اگر اینجا هم یک سامان درستی وجود داشت می شد مخاطب خاص این نمایش را به سالن کشاند. کاری که به شکل خودجوش خود گروه اجرایی دارد انجام می دهد. در واقع بخش مهمی از مخاطبان این کار کسانی هستند که از صحنه نمایش حذف شده اند. شما ببینید کوهنوردها کسانی هستند که مثلا طرف طلا و ماشینش را می فروشد که یک صعود به هیمالیا داشته باشد. برود هشت هزار متر بالای سطح زمین زیر آن همه کلاه و شال و لباس یک عکس در قله بگیرد که اصلا معلوم هم نیست قیافه اش و بر گردد. آیا این شخصیت برای من نویسنده نباید جالب باشد؟ این شخص دور از ذهن ترین شخصیت جهان می تواند باشد.
فارغ از اینکه بخشی از مخاطبین تئاتر مستند مخاطبین خاص هستند سوال اینجاست که واقعا تئاتر مستند به همین اندازه که ما در "هم طناب "می بینیم ایستاست؟ یا این ایستایی بخشی از سلیقه شمای کارگردان می آید که در سال ها کار با گروه مهر و امیر رضا کوهستانی انجام داده اید؟
مهین صدری: در بازی ام هم این ایستایی همیشه هست. معتقدم وقتی تو مدام یک حرکت مثل خنده را تکرار کنی نمی توانی با یک خنده تماشاگر را غافلگیر کنی اما اگر یک روند ساکنی را طی کنی و بعد یک عملی را انجام دهی آن عمل به چشم می آید و در ذهن مخاطب می ماند. در این کار تصویر آن طناب ها که بالا می رفت و بسته می شد برایم مهم بود و بقیه چیزها را گذاشتم به عهده مخاطب که تخیل کند. راستش من هر چه برف و یخ و مه ساز و ...روی صحنه استفاده می کردم حتی ذره ای نمی توانستم فضای آن ارتفاع 8 هزار پایی را تصویر کنم. جز اینکه احتمالا کار کودکانه می شد. برایم درک این مسئله نزد مخاطب مهم بود که ببینند یک عده آدم دارند با هم به یک ارتفاعی صعود می کنند اما انگار هر کدام از یک راه می روند. این تصویر برایم مهم بود در ذهن مخاطب نقش بگیرد. همان طور که گفتم هر کدام از تماشاگران هم به دلیل اینکه رو به روی کدام فرد ایستاده اند و آن فرد چه گزارشی از حادثه می دهد یک دید متمایز نسبت به واقعه خواهد داشت. در واقع اتفاق اصلی در چینش سکوها و آن طناب ها رخ داده و باقی گزارش هایی است که خوانده می شود. همانطور که گفتم هرگز نمی توانستم شرایط آن بالا که نفس کشیدن و غذا خوردن هم سخت است را تصویر کنم اما ذهن مخاطب می تواند. به هر حال شیوه تئاتر مستند زیاد است و کار من تئاتری است که واژه ها در آن اهمیت دارد. تک تک واژه ها در گزارش ها. برای همین حتی در لحن آنها دست نبردم. 12 نفر در این صعود بودند که من گزارش 7 نفری بود را برداشتم و از 5 نفر دیگر اسمشان به میان می آید. من دو سال پیش این متن را نوشتم و بعد در حین نوشتن متوجه شدم یکی از همین شخصیت ها که گزارشش هست در صعودی دیگر فوت کرده یا دو کوهنورد گم شدند و ...
در این اجرا هم تماشاگران بیشتر با کسانی که رو به رویشان هستند احساس نزدیکی می کنند یا کسانی که بغل دستشان ایستاده اند. همانطور که دسترسی ما به اطلاعات محدود است می خواستم هر مخاطب عده ای را ببیند و مثلا کله یکی از افراد را ببیند و یک نفر را هم اصلا نبیند. در واقع قضاوت های ما ناقص است. این همان اتفاقی است که همیشه برایمان رخ می دهد. از طرف دیگر من به فکرم رسید که حتی با آنها مصاحبه کنم و فیلم بگیرم از آنها اما بعد دیدم باز به عنوان گزارشگر حتما نقشی ایفا خواهم کرد و مصاحبه با سوال من به سمتی هدایت می شود که چیزی را بگویند یا نگویند.
امیر رضا کوهستانی: ببینید تئاتر مستند شکل های مختلفی دارد و یکی از شکل هایش همین خواندن گزارش های واقعی است. اما می خواهم به نکته ای اشاره کنم. ما در گروه تئاترمان پیش از این هم در "دیوارچهارم" این تجربه را داشتیم که ظاهرا با نمایشی غیر قصه گو رو به رو بودیم و تماشاگر 40 دقیقه با شنیدن جملاتی وارد چالشی با خودش می شد. برای "هم طناب" هم همین اتفاق می افتد. تجربه دیدن این کار کنار تماشاگرانی که شاید در زندگی یک یا دو بار تئاتر دیده اند و با کار ارتباط می گیرند به ما می گوید شاید باید در دانش تئاتری مان شک کنیم. سید فیلد یک جایی گفته من در دانشگاه داشتم فرمول فیلمنامه نویسی ام را درس می دادم دیدم همه تا آخرش را می دانند. خب از جایی که مخاطب دیگر فرمول را می داند آن فرمول نقض می شود و مجبور هستید فرمول دیگری بیاورید. بعد شما ببینید ما چقدر در اطرافمان سوژه برای تئاتر مستند داریم! بله به واسطه تکنولوژِی می توانیم به واقعیت جذابیت بصری بدهیم اما نباید از این فرار کنیم که تئاتر مستند خواندن یک سری گزارش واقعی است که در آن واژه ها مهم هستند نه تصاویر.
آزاده سهرابی