هنرآنلاین/

عشق و علاقه به بازیگری و کارگردانی چیزی نیست که کسی بتواند به راحتی از آن بگذرد به ویژه در سنین جوانی و من هم از این قاعده مستثنی نبودم و امروز تقریبا حدود شانزده سال از روزی که بالاخره تصمیم گرفتم بطور جدی وارد عرصه جذاب و پر راز و رمز بازیگری شوم می‌گذرد. گذشته از اینکه فراگیری بازیگری چه حاصل و چه نتیجه‌ای در زندگی‌ام داشته و دارد، اما تردید ندارم که آنقدر خوش‌شانس بودم که توانستم به عنوان آخرین نسل از شاگردان آکادمی تئاتر آناهیتا، نزدیک به چهار سال زیر نظر مستقیم زنده‌یاد دکتر مصطفی اسکویی با دنیای بازیگری آشنا و زندگی تئاتری تجربه کنم.

نگارش این سطور به بهانه هشتمین سالروز درگذشت دکتر مصطفی اسکویی، یکی از بنیانگذاران تئاتر آناهیتا و از جمله آخرین شاگردان عبدالحسین نوشین است که به همراه همسرش مهین اسکویی (طاقانی) پس از پایان تحصیلات‌شان در مسکو و بازگشت به وطن، با راه‌اندازی تئاتر آناهیتا، آموزش بازیگری در تئاتر بر اساس سیستم استانیسلافسکی را پایه‌گذاری و آغاز کردند.

جایگاه تئاتر آناهیتا در تاریخ تئاتر ایران

درباره فعالیت‌های هنری مصطفی اسکویی و اهمیت و جایگاه تئاتر آناهیتا در تاریخ تئاتر ایران همین بس که بسیاری از بزرگان و افراد سرشناس حوزه نمایش‌ معتقدند؛ تئاتر آناهایتا نقطه عطفی در تئاتر ایران بشمار می‌آید که می‌توان تاریخ تئاتر را به دو قسمت قبل و بعد از آناهیتا تقسیم کرد. محمود دولت‌آبادی، نویسنده سرشناس معاصر که بیشتر بخاطر آثار مکتوبش به عنوان یک نویسنده شناخته می‌شود، از نخستین افرادی است که به تئاتر آناهیتا می‌پیوندد. تلاش دولت‌آبادی برای ورود به عرصه‌های جدی تئاتر باعث می‌شود تا تئاتر آناهیتا و مصطفی اسکویی او را به عنوان هنرجو بپذیرد، گرچه او مجبور شد تا آزمون‌های مکرری را پشت سر بگذراد. دولت‌آبادی در این سال‌ها برای گذران زندگی مجبور است کارهایی متفرقه زیادی انجام دهد. از کنترلچی سینما تا تلفنچی و.... از طرفی هم مجبور است تا راس ساعت چهار سر کلاس اسکویی‌ها برود و همراه بازیگرانی چون مهدی فتحی، متدهای جدید تئاتر مبتنی بر متد استانیسلافسکی در بازی و کار هنرپیشه بر روی خود و نقش را فرا بگیرد. در پایان دوره او به عنوان بهترین هنرجوی این آموزشگاه فارغ‌التحصیل می‌شود.

دولت‌آبادی بیشتر از هر چیزی خودش را مدیون و وام‌دار تئاتر اسکویی‌ها و مکتب آناهیتا می‌داند. او معتقد است؛ "همه آدم‌هایی که در این دوره در تئاتر مملکت بودند، باید در کمال تواضع اعتراف کنند از اسکویی‌ها یاد گرفته‌اند. من هم در شمار کسانی بودم که چیزهایی یاد گرفته‌ام."

بهروز غریب‌پور معتقد است؛ تئاتر آناهیتا نقطه عطف تاریخ تئاتر ایران است و بوجود آمدن آناهیتا تا بدان حد مهم است که می‌توان تاریخ تئاتر معاصر ایران را به دو دوره پیش و پس از آناهیتا تقسیم کرد. هر چند در جریان فعل و انفعالات سخت اجتماعی، از قدرت اولیه آن به مرور کاسته و دچار تشتت، جدایی، حسادت و رقابت‌ها شده، اما هنوز تا به امروز گروهی بدین پایه توانمند، پس از آناهیتا به وجود نیامده است.

یا مثلا زنده‌یاد بیژن مفید، خالق "شهر قصه" درباره تئاتر آناهیتا در جایی گفته: "کسانی که در ایران با هنر تئاتر سر و کار دارند، همگی معتقدند که تا به حال هیچ تئاتری همانند تئاتر آناهیتا، با چنین زمینه درست و محکمی بوجود نیامده است."

آناهیتای دیروز، گلریز امروز

مصطفی اسکویی متولد 1302 در محله سنگلج تهران، از شاگردان عبدالحسین نوشین، فارغ‌التحصیل دکترای علوم هنر و زیباشناسی از مرکز هنرهای نمایشی مسکو، پس از شش سال اقامت در مسکو و اتمام رشته کارگردانی در انستیتوی دولتی هنرهای تئاتری مسکو، زیر نظر پروفسور یوری زاوداسکی، که از شاگردان استانیسلاوسکی بود، در اواخر سال 1335 با همسرش شوروی را به مقصد سوئیس و آلمان فدرال ترک کرد و بعد از یک سال توقف در این دو کشور به ایران بازگشت و محل سینمای متروکه‌ای را در تپه‌های یوسف‌آباد اجاره و تئاتر آناهیتا را که امروز به سینما تئاتر گلریز مشهور است، در آنجا بنا کرد.

نشریة پ‍ُست تهران سینمایی در این‌باره می‌نویسد: "گردانندگان تئاتر آناهیتا برای ترویج هنر تئاتر، یک کلاس هنرپیشگی تأسیس کرده‌اند و تصمیم دارند نوجوانان علاقه‌مند و با استعداد را پرورش دهند. این اقدام گردانندگان تئاتر آناهیتا قابل ستایش است. به‌ ‌خصوص اینکه یک کلاس کنکور هم تشکیل داده‌اند. به طوری که اطلاع حاصل شد نام‌نویسی شده و تا آخر اردیبهشت‌ماه ادامه دارد. از این شرکت‌کنندگان فقط پنجاه نفر انتخاب می‌شوند و دوره کنکور این کلاس را که سه ماه می‌باشد، خواهند دید. سپس از بین این پنجاه نفر، بیست نفر برگزیده می‌شوند که دوره اصلی کلاس تئاتر را خواهند دید. دروس این کلاس توسط مصطفی اسکویی و بانو مهین اسکویی تدریس خواهد شد."

گروه آناهیتا روز 25 اسفندماه سال 1337 شمسی با اجرای نمایش "اتللو" اثر مشهور شکسپیر به کارگردانی مصطفی اسکویی و بازی افرادی همچون؛ آزرم کیکاووسی، پرویز بهرام، مهین اسکویی، امیر امجدی، جعفر والی، مصطفی اسکویی، عبدالله بوتیمار، سیروس ابراهیم‌زاده، منصور جوهری، حسین کسبیان، ماهرخ جزنی، مصطفی عالمیان، منوچهر فروهید، ادوار بالاسانیان، بیژن محتشم و... به طور رسمی کار خود را آغاز کرد.

اجرای "اتللو" در آن زمان آنقدر موفق بود که 158 شب اجرا شد و شهرداری وقت مجبور شد برای رساندن مردم به تپه‌های یوسف آباد، اتوبوس‌های ویژه‌ای را در میادین اصلی شهر برای دوستداران تئاتر آناهیتا تدارک ببیند.

بیژن مفید، نمایشنامه‌نویس، بازیگر و کارگردان، دربار این نمایش می‌نویسد: "اسکویی‌ها برای آغاز کار خود مسئله هنرپیشه را به بهترین شکل حل کردند. کسانی که دستشان در کار است به خوبی می‌دانستند که پیدا کردن یک عده جوان م‍ُستعد و علاقه‌مند تا چه حد‌ دشوار است، اما اسکویی پس از جست و جوی زیاد توانست عده دلخواهش را از میان صدها داوطلب انتخاب کند. وی با یک روش اصولی و سبک مشخصی که آموخته بود به تربیت هنرپیشگانش پرداخت و نمایشنامه اتللو نشان می‌دهد که تا چه حد‌ در کارش موفق شده است."

سیری در تاریخ تئاتر ایران

"35 سال تئاتر مبارزه"، "تئاتر علمی- سیستم استانیس‌لافسکی"، "تئاتر جدید ایران"، "پژوهشی در تاریخ تئاتر ایران" و "سیری در تاریخ تئاتر ایران" از آثار مکتوب دکتر مصطفی اسکویی هستند.

اسکویی در کتاب "سیری در تاریخ تئاتر ایران" طی سه بخش تاریخ نمایش و تئاتر در ایران را از دوران باستان تا سال 1358 بررسی کرده است. بخش اول تحت عنوان "دوران باستان" حاوی مطالبی درباره "پیدایش تمدن در سرزمین ایران"، "جشن‌های آیینی و مذهبی"، "شبیه سازی"، "اماکن نمایشی" و "لباس" و "موسیقی" در فرهنگ و تمدن ایرانی است. بخش دوم تحت عنوان "سده‌های میانه"، عمدتا به جنبه‌های مختلف تعزیه مربوط می‌شود و بخش سوم تحت عنوان "دوران معاصر" که بخش اصلی کتاب را تشکیل می‌دهد، حاوی مباحثی همچون "پیدایش زمینه‌های سیاسی ادبی و پیشتازان"، "سانسور، تقلید و هنرمندان ارمنی"، "نخستین هنرستان هنرپیشگی و تئاتر تجربه‌ای" و "دگرگونی هنر تئاتر" است.

تئاتر آناهیتا از ز بان حسین پناهی

زنده‌یاد حسین پناهی که از شاگردان نسل دوم تئاتر آناهیتا به حساب می‌آید و در ابتدای انقلاب پس از مهاجرت به تهران در مدرسه هنری آناهیتا زیر نظر اسکویی‌ها چهار سال درس خوانده و دوره بازیگری و نمایشنامه‌نویسی را می‌گذراند، درباره فعالیت‌های مصطفی اسکویی در اواخر دهه 50 و اویل دهه 60 در جایی گفته: "بعد از انقلاب در طلیعه آزادی بود که آناهیتا بار دیگر اجازه عرض اندام یافت و با نمایش"هایی تی" در تالار وحدت، تجدید حیات دوباره آناهیتا را جشن گرفت. اما تنها پس دو سال فعالیت محکوم به تعطیلی گردید. اسکویی در نقل مکان به جای جدید در کوچه عبدو در سه راه فاطمی، ولی عصر، با رهن اجاره یک ساختمان قدیمی، اقدام به ساخت یک سالن سرپوشیده با 70 صندلی و یک سالن با 200 صندلی تابستانی کرد که بیشترین سهم را در ایجاد این ساختمان ناصرحسینی مهر و شاگردان جدید اسکویی داشتند. اما علیرغم ارائه نمایش‌های مختلف به مرکز هنرهای نمایشی، هیچ یک از نمایش‌هایش مجوز اجرا نگرفت و با وجود تاسیس یک رستوران غذای سنتی و چایخانه، از عهده پرداخت اجاره بهاء آن ساختمان برنیامد ومجبور به جلای وطن شد."

پناهی در شعری با عنوان "برای آناهیتا" سروده:

ورای این خانه کوچک، که معبد مقدس من است پلکانی ست از نور که به بام همه دنیا منتهی می شود. ما هر روز از فراز‌ آخرین پله، تک تک مردم روی زمین را به اسم صدا می کنیم، و با صدای بلند به آنها می گوییم که دوستتان داریم. ورای این خانه کوچک، که به اندازه زندگی بزرگ است پنجره ایست که رو به پنجره های همه دنیا باز می شود. ما هر روز از آن پنجره برای مردم دنیا سرود شاد زندگی می خوانیم برای "پاتریس" سیاه و خسته در مزارع نیشکر برای "کاملیا" در معدن برای "کاترین" و بچه هایش برای "متا" که کاسه آردی را از زن همسایه یک ساله قرض می گیرد، برای عشق فقیرانه چوپانان "بنگله". ورای این خانه، این معبد، روزانه ایست که به خانه خورشید راه دارد. ما خورشید را خواهیم گفت تا همراه بهار برای کامیلیا، برای کاترین، برای متاع، برای عشق فقیرانه چوپانان بنگله، طلوع کند. خانه کوچک من، خانه خورشید و بهار است.

مصطفی اسکویی 1302- 1384

دکتر مصطفی اسکویی که در مراسم تشییع جنازه‌اش عزت‌الله انتظامی از او با عنوان پرفسور مصطفی اسکویی یاد کرد، پس از تحمل چندین ماه بیماری پارکینسون، در چنین روزی در سال 1384 در بیمارستان شهدا تجریش چشم از جهان فروبست.

هنرمندانی همچون؛ ولی شیراندامی، مهین شهابی، مهدی فتحی، رسول نجفیان، بیژن محتشم، سیروس ابراهیم‌زاده، هادی مرزبان، کاظم هژیرآزاد، حسین پناهی، بیوک میرزایی، حسن مهمانی، جعفر والی، احمد دامود، پرویز بهرام، بیژن محتشم، محمود دولت‌آبادی، فریدون پارسانژاد، مصطفی عالمیان، سعید امیرسلیمانی، فاطمه طاهری، غلامرضا بنفشه‌خواه، رضا بنفشه‌خواه و... از جمله شاگردان و پرورش یافتگان مکتب هنری تئاتر آناهیتا هستند می‌توان از آنها نام برد.

انتهای پیام/32/الف

حسین سینجلی