گروه نمایش هنرآنلاین؛ این روزها اگر به سالن شماره یک «تماشاخانه ایرانشهر» سری بزنید، شاهد تازه‌ترین نمایش گروه «لیو» با عنوان «باغ آلبالو» اثر «آنتوان چخوف» و کارگردانی «حسن معجونی» خواهید بود؛نمایشی که از شبِ نخستِ اجرا با اقبال عمومی روبه‌رو شده و تا کنون ادامه داشته است.

یکی از اعضای ثابت این گروه،«رضا بهبودی» است؛ بازیگری توانمند که بنا به نظر و تایید اهالی تئاتر و منتقدان،امروز از مهم‌ترین و معتبرترین بازیگران این عرصه محسوب می‌شود.

وی دریافت چند جایزه بازیگری و همکاری با حرفه‌ای‌ترین کارگردان‌های تئاتر را در کارنامه خود ثبت کرده.جایزه اول بازیگری از جشنواره تئاتر بانوان،جایزه دوم بازیگری از جشنواره دانشجویی و جایزه بهترین بازیگر نقش مکمل برای فیلم «آبروی از دست‌رفته آقای صادقی»(آیدا پناهنده) برخی از آنهایند.نکته مهم در نمایش «باغ آلبالو»،حضور پیشکسوت هنر نمایش،«هما روستا» در مقام بازیگر است که جلوه درخشان و ارزشمندی به نمایش بخشیده.

یکی از شب‌های اجرا،سراغِ رضا بهبودی(بازیگر نقشِ «لوپاخین») رفتیم و درباره هم‌بازی‌بودن با خانم «روستا»،اجرای «باغ آلبالو» و حال و هوای کنونی تئاتر مفصل حرف زدیم.

***

آقای بهبودی، به نظرم بازی‌ها و حضور شما در تئاتر،دست‌کم طی چند سال اخیر تبدیل به روندی شخصی شده،از آن جهت که بیش‌تر در آثار چخوف یا همکاری با آقای معجونی دیده می‌شوید.آیا این موضوع باعث محدودیت در خلاقیت،تنوع شغلی یا تجربه همکاری‌تان با سایر کارگردان‌ها نمی‌شود؟ برای نمونه،کار با حسن معجونی یا متن‌های چخوف چه ویژگی و جذابیتی دارد که اغلب در این کارها حاضرید؟

خب همان‌طور که می‌دانید ما گروهی هستیم به نام گروه تئاتر «لیو» و اول مکلف و موظفیم اهداف گروه را پیگیری کنیم.همه عوامل گروه این وظیفه را بر خود فرض می‌دانند.اگر من در سال چند پیشنهاد برای تئاتر،سینما یا سریال داشته باشم،اول باید با گروه «لیو» تنظیم کنم،یعنی اولویت بر اینست که اهداف گروه را پیگیری کنیم. بنابراین اگر در طول یکی دو سال هدف بر این گذاشته می‌شود که متون «برشت» کار کنیم،من را در نقش‌های اصطلاحاً برشتی می‌توانستید ببینید، با همه نقاط قوت و ضعفش.البته اگر اجازه بدهند متون برشت کار شود.کمااین‌که سال گذشته چهار متن از برشت دادیم،ولی هیچ‌کدام را نپذیرفتند.پس بخشی از کار اینست که گروه می‌خواهد به چه هدفی برسد، یا چه برنامه‌ای پیشِ رو دارد، یا بسته به شرایط چطور می‌توان کار کرد.نمایش «باغ آلبالو» پنج،شش سال پیش،حدود هفت ماه تمرین شد،ولی در جشنواره فجر آن سال پذیرفته نشد، به دلیل رفتارهای مطلقاً سلیقه‌ای.این را به ضرس قاطع می‌گویم. بنابراین اگر باغ آلبالو آن زمان اجرا می‌شد،الان کار دیگری روی صحنه بود. بخشی هم از این روست که شاید در گذشته بیش‌تر و الان کم‌تر با گروه‌های مختلف کار کرده‌ام...

و کارگردان‌های مختلف...

بله،اما آدم معمولاً جایی می‌رود که لذت ببرد.این حرف به آن معنا نیست که هر کجا رفتم اذیت شدم،ولی خب گروه تئاتر «لیو» خانه من است؛جای خوبی که آدم می‌تواند با خیال راحت و با کارگردانی که هوشمند است، خوب هدایت می‌کند و خوب راه می‌اندازد،در یک فضای خوب کار کند.جاهای دیگری هم که رفته‌ام،کم و بیش تجربه‌های خوبی بوده اما بعضی از روش‌ها را دوست نداشتم و ندارم.الان هم اگر دعوت بشوم،سخت است که بروم. بنابراین دلایلم عبارتند از:1.اهداف گروه 2.شرایط تصویب متون مختلف و 3.کارگردان‌های خوبی پیشنهاد کار بدهند یا متن خوب باشد.من پیشنهادهای زیادی دارم که واقعاً کارگردانش را نمی‌شناسم و چیزی از او ندیده‌ام.تجارب اول و دوم اوست.خب کمی دست و بالم می‌لرزد که بروم سه ماه انرژی بگذارم و چیزی نگیرم.

روش‌هایی که به آنها اشاره شد و فرمودید دوست نداشته‌اید،مربوط به شیوه‌های کارگردانی است یا قراردادهای مالی یا نحوه اجرا؟چه چیزهایی باعث می‌شوند دعوت‌های دیگر را رد کنید؟

از شروع کارم تا الان عنصر مادی آن‌قدر تعیین‌کننده نبوده.در گروه‌های دیگر هم عمده مبالغ قراردادها همین بوده.مسئله بیش‌تر شیوه کارکردن دوستان است،یعنی نوع مواجهه‌شان با متن و کارکردن با شمای بازیگر و در کل اخلاق،چون کارگردانی فقط روی صحنه‌بردن یک اثر نیست. یک مدیریت انسانی هم این وسط هست که متاسفانه فراموش می‌شود.من با حساسیت‌های خودم کار می‌کنم.نکته دیگر این‌که،واقعاً لزومی نمی‌بینم وارد کاری بشوم که فقط بایستی من چیزی برای عرضه‌کردن داشته باشم.کارگردان بنشیند آنجا و بگوید «اتود کن، بگو،ایده بده». پس کارگردان چه‌کاره است؟دوستان از ما انتظارات زیادی دارند.من همیشه این مثال را شوخی‌وار ولی با لحن جدی می‌زنم که «کارگردان‌ها انتظار دارند ما بازیگرها، برای‌شان «چیسلاک»(بازیگر بزرگ لهستان) باشیم اما خودشان نام «گروتفسکی» را هم نشنیده‌اند.منظورم در مناسبات «چیسلاک و گروتفسکی» است.جای غروری نیست،ولی واقعاً چرا من باید انرژی و وقت خودم، بیان، بدن،ذهن و هرچه احیاناً اندکی از آن دارم را در خدمت کاری بگذارم که خودِ کارگردان ایده‌ای برایش ندارد و فقط در حد کسی که توانسته سالن تهیه کند،آمده سراغ من؟!

در شکل‌گیری آثار گروه «لیو» مثل نمایش‌نامه‌های چخوف،شما طبق قانونی نانوشته بر شیوه بازی یکدیگر و توانایی‌های اعضای گروه اشراف دارید.این موضوع،شکل‌گیری نمایش مد نظر را ساده‌تر می‌کند،یعنی دیگر شاید درگیر پروسه تمرین‌های ابتدایی و هدایت بازیگر نباشید.آیا وقتی یک کار جدید شروع می‌کنید،این اتفاق کمک‌تان می‌کند یا محدود؟مثلاً وقتی قرار است «باغ آلبالو» یا «ایوانف» را کار کنید،آیا از قبل همه چیز مشخص است و بلافاصله شروع می‌کنید به چیدن میزانسن یا پروسه کلاسیک تمرین‌ها انجام می‌شود؟

نه،در حقیقت ما حرف یکدیگر را راحت‌تر می‌گیریم و نکته‌ها را می‌فهمیم اما این به آن معنا نیست که در اجرای نکات هم بدون تمرین و به راحتی به نتایجِ مورد نظر دست پیدا می‌کنیم.مثلاً برای «باغ آلبالو» با وجودی‌که در گذشته،شش،هفت‌ماه تمرین کرده بودیم اما این سه ماه اخیر به‌شدت هفته‌ای پنج،شش روزِ پنج،شش‌ساعته تمرین می‌کردیم و واقعاً به چالش‌های بزرگی رسیدیم.مسئله اینست که ما دیگر آن بحث‌های اولیه را نداریم. به قول حوزوی‌های عزیز، بحث الفاظ را نداریم،یعنی وقتی کارگردان می‌گوید «این را می‌خواهم»،کلمات کارگردان را می‌فهمیم اما اگر کسی ابتدا به ساکن،خارج از گروه وارد شود،شاید اصلاً متوجه نشود آقای معجونی چه می‌گوید.نکته‌اش چیست؟پوینت(Point)اش چیست؟چطور به چخوف نگاه می‌کند؟دیدش در مورد بروز عواطف کاراکتر چگونه است؟خب ما به خاطر دوستی خارج از صحنه و روی صحنه،هم‌دیگر را سریع‌تر پیدا می‌کنیم اما مثل بازی فوتبال،شما اگر حتی ده سال هم‌تیمی باشید،مسابقه،مسابقه است.شوخی‌بردار نیست. باید آمادگی جسمانی و ذهنی داشته باشید تا همدیگر را پیدا کنید.آن مسابقه را باید ببرید.نمی‌توانید بگویید خب همدیگر را می‌شناسیم،حالا یک توپ بدهید ببینیم چه کار می‌توانیم بکنیم.نه، باید حتماً از قواعدی پیروی کنید.در پاسخ به سوال اول‌تان، باید بگویم خودِ همین،موجب خلاقیت است.شما پرسیدید این کار خلاقیت را نمی‌بندد؟ به دلایلی که گفتم،خیر.فقط آشنایی روح‌هاست،آشنایی جهان‌هایی که با هم داریم،ولی شاید ما مثل یک گروه کوه‌نوردی،وارد پیچی بشویم که هیچ شناختی از آن نداریم اما خودمان را می‌شناسیم و کارگردانی داریم که به ما می‌گوید بیایید ببینیم چطور می‌شود از این پیچ گذشت.این کار ما را راحت‌تر می‌کند که بتوانیم هم‌دلانه‌تر حرکت کنیم.آثار چخوف هم سطوح و لایه‌های پیچیده‌ای دارد و نمی‌شود اکتفا کرد به این که حالا چون دو بار «وودویل» چخوف کار کردید،می‌توانید کارهای دیگرش را هم به راحتی بازی کنید.

باغ آلبالویی که اکنون اجرا می‌شود، به همان شکلی است که چند سال پیش تمرین و آماده کرده بودید یا تغییراتی هم داشته‌اید؟

رویکرد اصلی عوض نشده...

در واقع تحلیلی که آن زمان از متن داشتید،همچنان باقیست...

بله و حتی شاید بتوانم بگویم غنی‌تر شده و با حساسیت بیش‌تری صورت می‌گیرد. یقیناً در این پنج،شش سال همه ما رشد کردیم.نمی‌توانیم بگوییم رشد نکردیم. بنابراین در ساختار اصلی و آن نگاه،تغییر عمده‌ای صورت نگرفته.در جزییات و شاید دراماتورژی مجدد،اندکی تغییر داشته‌ایم،ولی بهتر است این سوال را کارگردان پاسخ بدهد.

فکر می‌کنید این تغییرات به نفع کار بوده و عمق بیش‌تری به کار داده؟

بله،این‌طور فکر می‌کنم. یکی از خوبی‌های این‌که بعد از پنج سال داریم «باغ آلبالو» را اجرا می‌کنیم،همین است که دیدن ظرایف و گذر زمان،آثار مثبتی بر اجرا گذاشته.

از دیگر نکات مهم «باغ آلبالو» بازگشت مجدد خانم «روستا» پس از غیبتی طولانی به صحنه تئاتر است. بازیگری که به عنوان هم‌بازی روبه‌روی خانم «روستا» قرار می‌گیرد،فارغ از ویژگی‌های نقش یا مثبت و منفی‌بودنش،مسئولیتش سخت‌تر و بیش‌تر می‌شود،چون قرار است برابر کسی که خودش استاد و مدرس رشته بازیگری است، بازی کند.این تجربه برای شما چطور بود؟

خب بازی‌کردن در کنار ایشان که افتخار بزرگی بود.یکی از قشنگی‌ها و جذابیت‌های اجرای ما،حضور ایشان است.همه در گروه سعی کردیم و خواستیم که این حضور را مغتنم بشماریم و امیدوارم توانسته باشیم از عهده این کار برآییم اما چالش‌برانگیزی قضیه به این برمی‌گردد که به خاطر تفاوت نسل‌ها،می‌تواند نسل دیگری با تجارب دیگر،زیست‌جهان و تحلیل دیگر بیاید و برخورد کند با نسلی که ما هستیم و نگاهی که گروه «لیو» به چخوف دارد.این‌ها جزو جذابیت‌های حضور ایشان است،در کنار توانایی‌ها و حضور بازیگری ایشان. برای من این قضیه چالش‌های خودش را داشت، به دو دلیلی که گفتم؛کنار یک عزیزِ بزرگ بازی می‌کنید که افتخار است، و نیز چالش‌ها،راه به یک رفتار دراماتیک صحنه‌ای می‌بَرد.

آیا خانم «روستا» به دلیل سابقه و تجاربی که داشتند،در تمرین‌ها چیزی از داشته‌های‌شان وارد کار می‌کردند؟برای مثال،مشاوره و راهنمایی در کارگردانی آقای معجونی داشته باشند یا بازیگران دیگر را هدایت کنند؟

البته بهتر بود این سوال شخصاً از خودشان پرسیده شود،ولی فکر می‌کنم هر بازیگری می‌تواند پیشنهاد خودش را بدهد.آقای معجونی در هفته‌های اول کار به هر بازیگری اجازه می‌دهد حرفش را بزند،تحلیل کند،اتود پیشنهاد بدهد و ایشان در نهایت گلچین یا تنظیم می‌کند، یا رد می‌کند یا کم‌کم نگاه خودش را به شما منتقل می‌کند. آنچه در مجموعِ حدود شاید ده ماه تمرین که روی این متن انجام شد،شاهد بودم این بود که در ماه‌های اول چالش‌های بیش‌تری وجود داشت.ما هم جوان‌تر بودیم و شاید از منظر خانم روستا،خام‌تر و نیازمند نکته‌گویی و راهنمایی بیش‌تر،ولی اختلاف سلیقه‌ها در جایی به هم برخورد کرد و یکی شد و آن نقطه،نقطه جذابی است که شما الان به صورت اجرا می‌بینید،یعنی پیشنهادهای بازیگران دیگر و نسل‌های متفاوت،حرف‌ها و تحلیل‌ها.ایشان در مصاحبه اخیرشان گفتند:«من شخصاً چالش داشتم با تعریف معجونی و عوامل از اجرا،ولی با خودم دو دو تا چهار تا کردم و به این نتیجه رسیدم که باید خود را بشکنم تا اجرای مطلوب نظر کارگردان را انجام بدهم.» دریافت من اینست که ایشان آن تفاوت نگاه خود را کنار گذاشته تا برای بهترشدن اجرا، به نگاه کارگردان نزدیک شوند.منظور این نیست که آن نگاه‌ها غلط یا اشتباه بوده یا وقتی کنار گذاشته می‌شوند،قرار نیست اصلاً به آنها رجوع نشود. بلکه ایشان به‌عنوان بازیگر حرفه‌ای و پیشکسوت ما ترجیح داده‌اند این‌طور و تحت نظر این کارگردان کار کنند.

احساسی که در مورد جنس بازی شما وجود دارد و بعضاً در نقد و نظراتی هم شنیده شده،اینست که «رضا بهبودی» در رسیدن به نقش،خیلی نقش را شخصی می‌کند.انگار شما نوعی از بازی را برای خود ابداع کرده و به سبک و امضایی در بازیگری رسیده‌اید که دیگر همه می‌دانند اگر نمایشی با بازی شما ببینیم،چه ویژگی‌هایی خواهد داشت.آیا با این دیدگاه موافقید و اصلاً چنین چیزی چطور در بازی شما شکل گرفته؟

شنیدن این حرف هم خوشحال‌کننده است و هم خطرناک.دلیلِ خوشحال‌کننده‌بودنش معلوم است،ولی خطرناک‌بودنش اینست که من مطمئن نیستم به‌رغم نظر لطف شما،این حرف درست باشد که به یک سبک شخصی رسیده باشم.واژه «ابداع»،خیلی زیاد است اما خب باید بگویم من از یک اصولی پیروی می‌کنم که پیروی از آنها به یکسری نتایجی کشیده.این اصول همان‌هایی است که توسط بازیگرها و متدهای مختلف،در میراث بازیگری وجود دارد.من در حد توان،فهم،ادراک و مقدار به کارگیری‌ام،سعی کرده‌ام از این آبشخورها بهره‌مند بشوم.چیزی که می‌دانم و به کار می‌گیرم این است که من نقش را بازی نمی‌کنم که نقشی بازی کرده باشم و به تعداد بروشورهایم بیفزایم یا رزومه‌ام را طولانی‌تر کنم یا از آن درآمد کسب کنم.من نقش را بازی می‌کنم به این خاطر که ببینم چه نسبتی می‌تواند با من پیدا کند.من از طریق پیداکردن نسبت،چگونه می‌توانم حساسیت‌های خودم و جامعه خودم و جهانی را که در آن زندگی می‌کنم انتقال بدهم؟سهمی از انسانیت،سهمی از زیستی که روی زمین داشتم و دارم،سهمی از چیزی که زندگی به من عطا کرده و حساسیتی که نسبت به پیرامون و اجتماع خودم دارم،این‌ها را نه به نحو خیلی بارز و عمده،اما مطمئنم به نحوی دیگر در کارم لحاظ می‌شود و پشت و پسله نقش قرار می‌گیرد.در واقع بدون این‌که نقش را از لحاظ متر و اندازه زیاد کنم،کوشش می‌کنم همان اندک را غنی کنم.خودستایی نباشد اما به زعم خود فکر می‌کنم باید آن را غنی کرد تا این‌که آن را بیش‌ترش کرد.مثالم همیشه اینست که شما آبمیوه‌ای می‌خرید که روی آن نوشته آب‌پرتقال صد میلی‌گرم و روی یکی دیگر نوشته صد میلی‌گرم به اضافه غنی‌شده با کلسیم.خب این‌که غنی‌شده بدون مقدار اضافی، پرفایده‌تر است.اگر این موضوع موجب شود تماشاگر بداند با بازیگری مواجه است که نسبت به جهان اثر، کارگردان،گروه،عوامل و طبعاً خودِ نقش از حساسیت برخوردار است،این خوب است،ولی اگر نتیجه این باشد که من تکراری یا قابل‌حدس بازی کنم یا مشتم برای تماشاگر باز باشد و برگ برنده‌ای نداشته باشم،این دیگر بد است.

با توجه به این توضیحات،چرا مشابه چنین موفقیتی برای سایر بازیگران اتفاق نمی‌افتد؟ما بازیگر خوب کم نداریم اما همه نقش‌های‌شان دیدنی نیستند.مثلاً برخی از بازیگران در نمایشی می‌درخشند و در نمایش دیگر ضعیفند،ولی شما وقتی مونولوگی مثل «دست‌های دکتر زمل‌وایس» را اجرا می‌کنید مخاطب کار را می‌بیند و با شگفتی از سالن بیرون می‌آید.در واقع بازی‌های شما دیگر تضمین‌شده است.

ممنونم،ولی توفیق یک کار منوط به بسیاری از عوامل است،از جمله متن خوب و کارگردان هوشمند،اما یک نکته کلیشه‌ای هم بگویم و آن این‌که سه کار مهمی که هر بازیگر باید انجام بدهد،اینها هستند:تمرین،تمرین،تمرین!

یعنی وقتی نمایشی هم روی صحنه یا در حال آماده‌سازی ندارید،تمرین‌ها ادامه دارند.

بله،یقیناً.روزی نیست که نرمش و تمرین بدنی نکنم.حتی شده یک‌ربع یا نیم‌ساعت. بلوف نمی‌زنم که روزی پنج ساعت تمرین می‌کنم.مثلاً برای خودم آواز می‌خوانم.نمایش‌نامه می‌خوانم.این‌ها به آدم کمک می‌کند که اصطلاحاً توی باغ باشد!حالا می‌خواهد آن باغ،آلبالو باشد یا هر باغ دیگری(می‌خندد)،ولی توی باغ باشد.شاید دوستانِ دیگر این فرصت را کم‌تر به خودشان می‌دهند.ما باید اول پُر بشویم. یک مثال می‌زنم.شما یک حساب بانکی قوی را در نظر بگیرید که صاحبش با سودِ آن زندگی می‌کند.حالا تصور کنید شخصی یک میلیون تومان پول در خانه دارد و هر روز صدهزارتومن خرج می‌کند.خب باید فکری کرد.الان مثل «لوپاخین» کمی با اعداد و محاسبات پولی مثال زدم! باید به این حساب بانکی پول اضافه کنیم تا در آینده خرج و دخل را تضمین کند.اگر داده‌ها یا کشت خوبی نداشته باشیم،چگونه می‌توانیم محصول خوبی داشته باشیم؟«رابرت دونیرو» جمله زیبایی دارد که اغلب مثال می‌زنم.می‌گوید:«هرجور زندگی می‌کنیم،همان‌جور هم بازی می‌کنیم»، یا «فروغ» مثال قشنگی می‌زند در نامه‌ای به «احمدرضا احمدی» عزیزـ که عمرش دراز بادـ می‌گوید:«بگذار این تلاطم‌ها و خیزاب‌ها در تو ته‌نشین شوند تا آن ثمر اتفاق بی‌افتد»(نقل به مضمون). بنابراین زندگی فقط روی صحنه نیست. پشت صحنه هم هست.زندگی شخصی هست. به نظرم این‌ها موثرند.وقتی داده‌ها ناکافی و برداشت بیش از حساب بانکی باشد،خب آدم تَه می‌کشد. برگردیم به مورد تمرین.مسئله تمرین یک واقعیت است.شما باید به خودت فرصت بدهی از کلیشه‌ها به درآیی.دوستانی هستند که قائل به تمرین نیستند.می‌گویند شگردهایی بلدیم که در مشت‌مان است و ظرف یک هفته می‌آییم روی صحنه،تماشاگر را هم می‌توانیم بخندانیم.فکر می‌کنند صرفاً خنداندن مهم است.من همیشه به این دوستان می‌گویم اگر به جای دو هفته،دو ماه یا بیشتر تمرین کنید، آن اتفاق را می‌توانید غنی‌تر و بهتر به سرانجام برسانید. بله،تو می‌توانی در یک هفته هم روی صحنه بروی و به تماشاگر خوراک بدهی اما در واقع به خودت و مخاطب ظلم کردی.آن محصول و نتیجه و فرآورده را ناقص ارائه می‌کنی.مخاطب را از مواجهه با یک امر والا و زیبا محروم می‌کنی.

در پاسخ به سوال قبلی،فرمودید از هر نقشی که بازی می‌کنید تاثیر می‌گیرید و سعی دارید چالش‌های خود را در نقش پیدا و حل کنید اما الان اشاره کردید بخشی از تمرین‌های مداوم حتی وقتی اجرا ندارید، به‌خاطر شخصیت وجودیِ خودتان است،مثل همین کتاب‌خواندن‌ها.آیا این فرمایش‌تان به آن معناست که شخصیت حقیقی شما روی نقشی که ایفا می‌کنید،تاثیر می‌گذارد؟

نه،آن اصولی که در بازیگری به آنها اشاره کردم،دیگر اجازه نمی‌دهد من هر چیزی را هر طور دلم می‌خواهد وارد نقش کنم.منظورم این بود که حساسیت‌های مرتبط با نقشی را که دارم بازی می‌کنم،لحاظ می‌کنم.فرض کنید آدم نقش یک کارگر ساختمانی را دارد.سطح سواد و تجارب زندگی او فرق می‌کند با مثلاً نقش دکتر زمل وایس. او پزشکی است که درد و رنج برده تا حقیقتی را ثابت کند.هر نقشی نیاز و مولفه‌های خودش را دارد.آن اصولی که از آنها یاد کردم، به من یاد داده در اندازه‌های هر نقش حساسیت لازمه را وارد کنم یا آن کلسیم را وارد آبمیوه کنم تا غنی شود،چون مخاطب نمی‌آید فقط متنی را توسط صدای من بشنود.می‌آید یک اجرا ببیند.اگر برای منِ اجراگر مهم نباشد که این کاراکتر کجا زندگی کرده،و چگونه زیسته و چه حرف مهمی برای گفتن دارد و آن را به صورت غنی اجرا نکنم،تماشاگر ترجیح می‌دهد در خانه بنشیند و متن را با تخیل فرهیخته خودش دریافت کند.من نقشی داشتم در نمایش «آرامش از نوعی دیگر» نوشته «تام استوپارد» کار خانم «شبنم فرشادجو». یک روز داشتیم تمرین می‌کردیم،خانم «فاطمه نقوی» حرف زیبایی به من زدند که همین‌جا هم از ایشان تشکر می‌کنم.گفت:«این کاراکتر فیلسوف هست،ولی تو فیلسوف بازی‌اش نکن».این همان اصولی است که از آنها نام می‌برم.شاید من در تمرین‌ها داشتم کتاب‌هایی را که خوانده بودم،تحمیل می‌کردم به نقش.این غلط بود اما ایشان با هوشمندی گفتند:«نقش به اندازه کافی فلسفه دارد.تو دیگر فیلسوفانه بازی‌اش نکن».

بخشی از موفقیت شما هم در بازیگری تئاتر شاید به آن وسواس‌های‌تان در انتخاب نقش‌ها و فاصله حضورتان بر صحنه برمی‌گردد.این گزیده‌کاری‌ها کمکی به شما کرده است؟

یقیناً. ببینید،همین الان که دارم باغ آلبالو را اجرا می‌کنم، یکی دو پیشنها دیگر داشتم که الان یا در حال تمرینند یا در نوبت اجرا.شاید باید از لحاظ اقتصادی می‌رفتم(می‌خندد)،ولی چنین کارهایی از من برنمی‌آید یا شاید بلد نیستم از این سالن بدوم به آن سالن.شاید با این تورم،سال آینده مجبور بشوم این کار را بکنم (می‌خندد) همین‌جا اعتراف کنم نفسم از جای گرم درنمی‌آید اما مثلاً برای هر کدام از همان مونولوگ‌هایی که نام بردید،حدود سه ماه وقت گذاشتم و روز و شب درگیر نقش بودم.

در مورد «باغ آلبالو» و نقش «لوپاخین»،چنین حس می‌شود که میان مجموع کاراکترها،این نقش بیشتر از سایر نقش‌ها دیده می‌شود.فکر می‌کنم به این دلیل که در نوع بازی شما مولفه‌های بازی ایرانی در نقش لحاظ شده.حتی طراحی لباس‌تان به این موضوع دامن زده. با این دیدگاه موافقید؟

ببینید،در کل این نگاه وجود داشت که ما روسی اجرا نکنیم و از طرفی هم ایرانی اجرا نشود.ما روی صحنه،ایرانی نیستیم،اسم‌های روسی داریم اما به هر حال،دنبال پیداکردن نسبتی بین اجرا و مخاطبِ اکنون‌مان هستیم. یقیناً آن نوع کت و شلوار،آگاهانه بر تنِ من پوشانده شده. بنابراین بله،شاید من یکی از آن مولفه‌های اجرا باشم که این انتقال نسبت را بر عهده دارم،شاید حتی بیشتر از کاراکترهای دیگر. به خاطر نوع پوشش یا حتی کلماتی که به کار می‌برم و رفتار بدنی.من عین ترجمه جناب «استپانیان» را استفاده نمی‌کنم.البته کل گروه این کار را می‌کند اما من سعی کردم با کمک کارگردان و دوستان دراماتورژ در گروه کارگردانی به یک زبان راحت‌تر برسم که به این آدم بخورد و از آن ادبیت ترجمه درآید.همه این‌ها شاید چنین تداعی می‌کند که کمی نقش ایرانی به نظر برسد.

آقای بهبودی،می‌دانید که تئاتر مدت‌هاست شرایط اقتصادی خوبی ندارد. با توجه به چنین وضعیتی، به دو سوال پاسخ بدهید.نخست این‌که شما دانش‌آموخته رشته کارگردانی تئاتر هستید و می‌دانم چند تجربه کارگردانی هم داشته‌اید.چرا در این بخش بیشتر فعالیت نمی‌کنید؟و دوم چرا در سینما و تلویزیون حضور کم‌رنگی دارید؟

در مورد کارنکردن در حیطه کارگردانی باید بگویم از قضا امسال قصد دارم کارگردانی کنم(می‌خندد) اما این‌که چرا تا حالا کمتر کار کرده‌ام،شاید به خاطر حساسیتی است که دارم.دلم نمی‌خواهد کار ضعیف ارائه بدهم و البته می‌دانم شاید کار ویژه‌ای هم نتوانم ارائه بدهم،ولی آدم سعی می‌کند کار خوب ارائه کند. بنابراین می‌رسیم به علت دوم،این‌که وقتی آدم ایده ویژه‌ای ندارد و حس نمی‌کند می‌تواند کار خوبی بکند،لازم نیست به صرف داشتن آن مدرک، بگوید من هم باید کارگردانی کنم.ضمن این‌که خیلی از متن‌ها به‌رغم خوب‌بودن، یقه‌ام را برای کارکردن نمی‌گیرد،ولی هر وقت گرفته،کار کرده‌ام.

متنی که امسال برای کارگردانی انتخاب کرده‌اید،چیست؟

«مِده سَن‌مِدار» نوشته «آنکا ویسده»...

فکر می‌کنم قبلاً این متن را کار کرده بودید...

بله،در جشنواره بانوان.البته فقط یک بار اجرا شد.گفتم شاید بهتر باشد اول این کار به سرانجام‌نرسیده را به سر و سامان برسانم، بعد بروم سراغ کارهای دیگر.شاید باید از طلسم دربیاید اما در مورد سوال دوم،خب من چند کار خوب دارم که توقیفی‌اند و دیده نشده‌اند.شاید اگر اکران و دیده می‌شدند،موثر بودند.«پاداش»(کمال تبریزی)، «اشکان،انگشتر متبرک و چند داستان دیگر»(شهرام مکری) و... در سریال‌های متعددی هم بوده‌ام،ولی چون نقش‌ها کوتاه بوده،دیده نشده.در «روزگار قریب» کارِ آقای عیاری،نقش جوانیِ مهندس بازرگان را داشتم.سال گذشته هم در سریال «مولانا» بازی کردم که با شرایط اقتصادی تلویزیون،معلوم نیست به چه سرانجامی برسد. خلاصه هر کاری می‌کنم، یا توقیف می‌شود یا درنمی‌آید.نکته‌ای را بگویم. یکی از دوستانم توصیه کرد برای این‌که مشهور بشوی، باید لغز بگویی! از من پرسید «فلانی،نیستی؟!».گفتم:«هستم.سال گذشته این کارها را کرده‌ام،چهار بار روی صحنه رفته‌ام، با متن‌ها و کارگردان‌های خوب.در فلان‌تله‌فیلم بازی کرده‌ام که جایزه جشنواره فیلم ویدئویی تهران را بُرده».داشتم این‌ها را ردیف می‌کردم که یعنی به زعم خودم هستم.گفت:«ولی به نظرم نیستی،چون در هیچ روزنامه‌ای یا محفل تهیه‌کننده‌ها اسمی از تو نیست.کسی تو را نمی‌شناسد».گفتم خب چه کار کنم؟گفت لغز بگو! من یادِ «لوگوس»(Logos) افتادم که در یونانی به معنی «عقل کل و عقل جهانشمولی است که جهان به اراده او هدایت می‌شود».متاسفانه لوگوس در تطور کلمه،هم به‌صورت شکلی و هم معنا،در جامعه ما تبدیل شده به «مزخرف» یا حرف بیهوده.گو این‌که «مزخرف» هم یعنی آراسته،ولی به معنای حرف یاوه استفاده می‌شود.این جای تاسف دارد که ما «لوگوس» را به «لغز» تبدیل کرده‌ایم.خارج از بحث فیلولوژیک یا واژه‌شناسی، برای خودم تاسف خوردم که چرا بعد از این همه سال تحصیل و این همه بازی در کارهای خوب و بد و ریز و درشت، باید حتماً لغز بگویم تا تیتر روزنامه‌ها بشوم یا عکسم روی مجله‌ها بیفتد یا کسی بگوید ما او را می‌شناسیم! من به این نوع شناسایی نیاز ندارم یا نخواسته‌ام با لغزگفتن جلو بروم.اگر به لغزگویی باشد،آن‌وقت کار همه راحت است.من در صداقت آن دوست شکی ندارم که به حقیقتی اشاره می‌کرد اما مانع نمی‌شود که از پیشنهادش تعجب نکنم.

شما چند سالی است که بی‌وقفه در عرصه تئاتر خصوصی فعالیت دارید.آیا تئاتر خصوصی از نظر اقتصادی شرایط بهتری نسبت به تئاتر دولتی دارد؟

یک چیز بهتری دارد و آن این‌که،مقداری پولی که قرار است بعد از کار بگیرید،کمی سریع‌تر و زودتر دست شما را می‌گیرد.مثل آن سال‌هایی که کارهای قراردادی مرکز را انجام می‌دادیم، با اقساط پول می‌گرفتیم،مثلاً 29 اسفند بیست درصدش را به حسابم‌مان می‌ریختند،این‌جوری نیست اما میزانش و اندازه‌ها آنقدرها تفاوت ندارد یا گاهی حتی شاید کم‌تر است،چون منوط به فروش است و درصد سالن باید برداشته شود.

جناب بهبودی،می‌دانید که مردم ما متاسفانه خیلی کم کتاب می‌خوانند،سینمای ما الان وضعیت خوبی ندارد و سالن‌ها تقریباً خالی‌اند.تئاتر هم همیشه جزو آخرین انتخاب‌های عامه مردم برای تفریحات یا نیازهای فرهنگی است.اگر قرار باشد به نحوی پیشنهادی بدهید که مردم به تماشای تئاتر ترغیب شوند،آن پیشنهاد چه خواهد بود؟

من می‌گویم اوضاع اقتصادی خوب نیست،ولی انصافاً نگاه که بکنیم،در طول روز خانواده‌هایی حتی با زندگی‌های با درآمد معمولی، یک چیزهایی را می‌خرند که آن‌قدرها هم حیاتی نیست. یادم است وقتی یک‌جور پفک‌نمکی در سال‌های دور تولید شد،فراگیر شد مصرف پفک‌نمکی در همه خانواده‌ها،طوری که فکر می‌کنم آقاداماد هم پفک‌نمکی می‌خرید به جای دسته‌گل و می‌بُرد به خواستگاری! به خاطر این‌که آن شرکت تولیدکننده،پفک‌نمکی را با تبلیغات زیاد تبدیل کرده بود به یک نیاز واقعی.انگار بدون پفک‌نمکی نمی‌توانستید شب را روز کنید و برعکس.تئاتر در حد و اندازه پفک‌نمکی نیست اما واقعاً تبدیل نشده به نیاز حقیقی و حتی نیاز تبلیغی مردم! در طول روز یقیناً خیلی چیزها فراموش می‌شوند و آدم‌ها به آن چیزهایی که نیاز دارند،می‌پردازند.می‌خواهم بگویم به‌رغم تورم و گرانی،فکر می‌کنم عمده مشکل اینست که تئاتر تبدیل نشده به نیاز مردم.فرهنگسازی صورت نگرفته،از طریق مدارس،از کودکی،در خانواده‌ها این جا نیفتاده که تئاتر و هنر بازیگری و هنر اجرا،یک هنر زیبا، جذاب و رهایی‌بخش است.آزادکننده جان و دل است. بنابراین آن‌قدر باور ندارم که صرفاً به خاطر گرانی بلیت‌ها، کسی تئاتردیدن را در سبد هزینه خرید خودش قرار نمی‌دهد اما همیشه مردم در مورد تئاتر می‌گویند جزو کالاهای ضروری نیست و لوکس است.فکر می‌کنم اگر خودِ مردم کمی فکر کنند که آن پفک‌ها گرچه خوشمزه است اما در اصل غیرحیاتی هستند،می‌شود کمی هم برای یک چیز خوشمزه دیگر اما همان‌قدر حیاتی یا غیرحیاتی هزینه کرد،چون دیگر از توصیه به مسئولان نتیجه نمی‌دهد،من از خود مخاطبین خواهش می‌کنم که کمی خودشان هزینه کنند و هر ماه برای تئاتر 20 هزارتومان کنار بگذارند.

و حرفی اگر مانده برای حسن ختام...

به قول «بودلر» که می‌گوید «من نمی‌فهمم آنها که موسیقی و شعر را دوست ندارند،چطور می‌توانند زندگی کنند؟».حالا من هم با اجازه جناب بودلر،تئاتر را هم اضافه می‌کنم که چطور می‌شود بدون تئاتر زندگی کرد؟ این‌ها البته نظر شخصی است و امیدوارم درست باشد.

گفتگو از: احمدرضا حجارزاده

عکس از: نادر رضائیان

انتهای پیام/52/53