سرویس معماری هنرآنلاین: مهندس بابک شهریاری، متولد 1347 در تهران، دارای کارشناس مهندسی عمران از دانشگاه شهید باهنرکرمان است. گرچه تلاش و حرفه او بیشتر در حوزه سازه و ساختوساز است و در این مورد اختراعی را نیز به ثبت رسانده، اما در زمینه معماری شهری نظرات و تحقیقات و از آن مهمتر، حرفهایی شنیدنی دارد که در گفتگو با ما در میان گذاشته است:
وقتی از "معماری شهر" سخن به میان میآید، دقیقاً از چه چیز صحبت میکنیم؟
شهر فراتر از آن است که ما بخواهیم بگوییم فقط یک معماری یا یک کالبد است. شهر یک موجود زنده است و ما باید مثل یک موجود زنده با آن برخورد کنیم. چرا که شهر در واقع تمام شرایط یک موجود زنده را دارد. نفس میکشد، رشد میکند، مواد اولیه و مواد غذایی لازم دارد، دفع دارد و... پس ما باید به شهر با نگاهی گستردهتر نگاه کنیم. شهر مثل یک انسان است، هم روح دارد و هم جسم. پس احتیاج به نگاه روانشناسی هم دارد، نیاز به نگاه عاطفی هم دارد، نیاز به آسیب شناسی هم دارد.
آنچه در مورد معماری شهر می گوییم در واقع در مورد کالبد شهر صحبت میکنیم. خود این موضوعی بسیار گسترده است. وقتی صحبت از معماری شهر است ما بیشتر صحبت در مورد جسم شهر میکنیم، اما نباید فراموش کنیم که راجع به روح شهر هم باید عمیقتر نگاه کرد. باید ببینیم آنچه یک شهر را زنده و شاداب نگه میدارد چیست و آنچه باعث میشود شهر از بین برود چیست.
معماری شهر بر این دو پایه استوار است که شهرها هم باید از منظر زییباشاختی شرایط مناسبی را داشته باشند و هم از دیدگاه قابل استفاده بودن شرایط مناسبی را داشته باشند. هر کدام از این دو مورد دچار مشکل بشود، شهر کارایی خود را از دست میدهد. ما اگر فقط بخواهیم به زیباشناسی شهر توجه کنیم و کارامدی شهر را فراموش کنیم، این شهر چیزی شبیه شهربازیها خواهد شد، خیلی هم زیبا، ولی کاربردی برای مردم نخواهد داشت. به این دلیل است که به نظر من معماری شهر کاری هنرمندانه است باید کسی در این حوزه فعالیت کند که هنر حفظ تعادل بین زیبایی و کارآیی را داشته باشد.
آیا در ساخت شهرهای ما اصول معماری رعایت شده و میشود؟
با یک مثال میشود به این سئوال پاسخ داد. در شهرسازی ما موضوعی داریم به نام "خط آسمان". در شهرهای مهم دنیا این موضوع رعایت میشود، چون از واجبات شهرسازی است. در شهری بزرگی مثل تهران میبینیم که اصلاً به این مفهوم پرداخته نشده است. همین حالا در یکی از کوچههای تهران که وارد شوید، با انواع ساختمانهایی مواجه میشوید که شاید خیلی هم عمرشان با هم تفاوت نداشته باشد، ولی یک ساختمان خیلی کوتاه در مقابل یک ساختمان خیلی بلند دیده میشود. یک دوره سیاستها به این صورت بود که تراکم فروخته شود، دورهای دیگر، سیاستها عوض میشود و مصوبههایی دقیقاً در مقابل سیاست قبلی صادر میشود، اینها به روان شهر آسیب می زند و طبعاً اگر شهر پیش از این طرح معماری قابل قبولی هم داشته باشد با این شرایط، چیزی از آن باقی نمیماند.
تعادل بین زیبایی و کارآیی در مورد مسائل دیگری چون مبلمان شهری هم موضوعیت دارد. این مبحث بسیار جدی است که ما باید رعایت کنیم. خود مقوله مبلمان شهری نگاه هنری به این موضوع دارد و باید هنرمندانه آن را طراحی کرد و مورد استفاده قرار داد. و اگر این نگاه هنری از آن گرفته شود، تبدیل به یک سری اِلِمانهای خشک و بی روحی میشود که برای شهروندان چندان جذابیتی نخواهد داشت.
آیا امکان مراجعه به الگوی سنتی شهرسازی و معماری شهری وجود دارد؟ این مقولات امکان بهروز رسانی و قابلیت استفاده در زمان حال را دارد؟
بله. مثلاً در سالهای اخیر شهرداری تهران اقداماتی را انجام داده است. خیابان 15 خرداد به شکل سنتی و قدیمی بازسازی شده در عین حال در آن مسائل مدرن هم لحاظ شده است. من فکر میکنم شدنی باشد هم هویت و اصالت خود را حفظ کنیم و هم اینکه بتوانیم شهری کارا داشته باشیم.
از روان شهر گفتید، این مقوله را بیشتر برایمان توضیح دهید.
ما وقتی از روان شهر صحبت میکنیم، از یک مجموعه امور صحبت میکنیم، مثل آلودگی صوتی. همین آلودگی صوتی واقعاً آسیب زننده است و اگر آماری تهیه شود از کسانی که از این بابت آسیب دیدهاند و به این دلیل بستری شدهاند، شغل و کارآمدی خود را از دست دادهاند، بعد رقم هزینهها را حساب کنند. هزینههایی که بخشی از آن شامل هزینههای مستقیم درمانی یا ضرر و زیانهای این افراد میشود و بخش دیگری از آن هزینههایی است که به جامعه تحمیل شده اینها اگر حساب شود، مشخص میشود چه آسیب بزرگی به روان شهر وارد شده است. باید توجه داشت که هر فرد یک سرمایه برای جامعه است وقتی کارآمدی خود را از دست میدهد، از سرمایه جامعه کم میشود. در حالی که میشد این مسائل را در گذشته حل کرد. امروز هم هنوز راه حل دارد و نشدنی نیست، مثلاً یکی از راه حلهای آلودگی صوتی اضافه کردن اشجار در خیابانهاست. در حالی که متاسفانه میبینم سیاستهای به گونهای است که حتی درختان کنار خیابانها را قطع میکنند، در حالی که یک درخت میتواند در کنترل آلودگیهای صوتی تأثیر بهسزایی داشته باشد. وجود یک درخت از بعد روانی بسیار بسیار مؤثر است. نه فقط در مورد آلودگی صوتی، از بعد بصری، زیبایی از اینکه آلودگی شهر را برطرف میکند. باید بتوانیم درختان شهر را گسترش بدهیم به جای اینکه آنها قطع کنیم.
همین موارد در مورد آلودگی بصری نیز صدق میکند که جنبه دیگری از روح و روان شهر است. بخشی از آلودگی بصری برمیگردد به ساخت و سازهای عمومی که دست مردم است، یک سری هم برمیگردد به ساخت و سازهای دولتی. خیلی شایسته است در ساخت و سازهایی که دستگاههای دولتی درگیر آن هستند، نقش المانهای سنتی در معماری و نمای آنها دیده شود. متاسفانه در سالهای اخیر اینگونه نبوده است.
به عنوان مثال، یکی از نماهایی که در سطح شهر استفاده از آن خیلی رایج شده است، نماهای آلومینیوم کامپوزیت است که هیچ هویت ایرانی ندارد. شاید برای برخی از ساختمانها مناسب باشد ولی نسبتی با معماری شهر ما ندارد. البته ما اینجا در مورد مصالح صحبت نمیکنیم و در تأیید یا رد آن نظر نمیدهیم، اما وقتی یک ساختمان نمای آلومینیوم کامپوزیت دارد، اصلاً مشخص نیست در کجاست؛ در تهران است، در اصفهان است، درتوکیو است یا لندن. چرا که هیچ هویتی ندارد. باید در مورد ساختمانهای دولتی به این مسئله خیلی دقت کرد.
در مورد بخش خصوصی هم ما مشاهده میکنیم در یک کوچه یا خیابان، نماها هیچ تطبیقی با هم ندارند. قرار نیست همه نماها مشابه هم باشند، ولی یک هارمونی یا هماهنگی در مورد آنها باید باشد که دیده نمیشود.
این نقصانها به مسئولیت دولتی بر نمیگردد که مثلاً شهرداری فلان کار را بکند یا نکند. ما باید به نوعی مهندسین خود را تربیت کنیم که برای طراحی فقط پشت میز ننشینند. بلکه باید به محل بروند اطراف آن را ببینند و آن ساختمانی که میخواهند طراحی کنند، از نظر پلان، موقعیت یا نمای آن هماهنگ با شرایط محل کار کنند. این موضوع بیشتر از آنکه نگاه دولتی بخواهیم داشته باشیم، نیاز به یک نگاه مردمی دارد. نمیشود به زور همه را مجبور کنیم از یک نمای خاص استفاده کنند، در این مقولات با دستور کار پیش نمیرود.
چه نسبتی میان معماری شهر و هویت شهروندان وجود دارد؟
قبل از هر چیز، ما بهعنوان یک معمارشهر نباید فراموش کنیم محصولی را ارائه میدهیم برای یک انسان. یوزر نهایی معماری شهر، یک انسان است. لذا لازم است ما انسان را بشناسیم تا بتوانیم این محصول را به او ارائه بدهیم و در این صورت محصول به درد کاربر نهایی میخورد.
وقتی داریم یک محصولی را برای انسان ارائه میدهیم که نام آن را شهر گذاشتهایم، اول از همه انسان را باید بشناسیم، انسان ابعاد بسیار زیادی دارد. یک بعد انسان جسم اوست، وزن، قد و توان و انرژی... باید اینها را بدانیم تا بتوانیم در المانهای شهری طرحی را ارائه دهیم که برایش قابل استفاده باشد. این شرط اول است و خیلی هم ساده است؛ اگرچه هیچ آدم استانداری وجود ندارد و هر کس برای خودش ابعاد و اندازه ای دارد، اما به هر حال در کتابهای معماری ابعاد و اوزانی داده شده که بر اساس آن میتوانیم شرایط فیزیکی مناسبی را برای استفاده کننده از محصول فراهم آوریم .
اما بخش دیگر این موضوع، شناخت اجتماعی انسان است. ما باید اجتماع انسان را بشناسیم، باید فرهنگ افرادی که قرار است در شهر زندگی کنند را بشناسیم، باید مذهبشان را بشناسیم. ما باید باورهای این افراد را درک کنیم تا بتوانیم شرایطی را در طراحی شهر فراهم آوریم که آنها احساس آرامش کنند. قدر مسلم شهرسازی توکیو به درد تهران نمیخورد، چون آنها باورهایی دیگری دارند، خانههایی که در فرانسه ساخته میشود دقیقاً با معماری خانههایی که باید نیازهای ما را برآورده کند تطبیق نمیکند. اگر چه میتوانیم الگو برداری کنیم و چیزهای خوبی که در توکیو و پاریس وجود دارد را برداریم و جذب کنیم، اما این نباید به معنای کپی برداری باشد. کپی برداری برای ما یک فاجعه است، هویت ما را میگیرد، مردم احساس آسایش نمیکنند. گویی چیزی به آنها تحمیل میشود که با هویتشان و با ساختار فکریشان هماهنگ نیست و در نهایت هم به جز افزایش افسردگی و از بین رفتن ثروت ملی نتیجهای نخواهد داشت.
ما چه در طراحی و چه در ساخت، شاهد افول کیفیت هستیم، این موضوع باعث شده شهرها و معماری آنها نیز دچار مشکل شوند. شما مشکل را در کجا میبینید؟
ما با یک شکاف بزرگ میان مهندسین و کسانی که در عمل در حال ساخت و ساز هستند مواجهیم. از سویی، استادان و بزرگانی را داریم که مایه افتخار دنیا هستند. هنوز هم وقتی آخرین مقالات مهندسی عمران را نگاه میکنید، اسم چند ایرانی را در ذیل آن میبینید. اما از سوی دیگر، وقتی داخل شهر میروید، تعجب میکنید. گویا آنها مربوط به جای دیگری بودند و اینهایی که در شهر ساخت و ساز میکنند متعلق به سیاره دیگری هستند. اگر استادان ما آنقدر علم و بینش دارند، چطوری میشود که در عمل در شرایط ساخت و ساز ما یک سری بدیهیاتی که شاید هر دانشجوی ترم اولی هم از آن اطلاع داشته باشد، رعایت نمیشود.
این اتفاق کی و کجا افتاده است؟
به گمان من خیلی وقت است که این اتفاق افتاده؛ شاید از روز اولی که دانشگاههای ما تأسیس شد و به این موضوع نگاه نشد که باید یک علم پیوسته ای داشته باشیم. پله اول را طی نکرده پا در پله پنجم گذاشتیم. از طرف دیگر دانشگاههای ما در رشته مهندسی عمران در مقطع کارشناسی، کمابیش همهشان یک نوع مهندس بیرون میدهند، همه مهندسهای سازه شبیه به همدیگر هستند. در حالی که کشور ما نیاز به این همه افراد که به تئوریهای سازه تسلط دارند، ندارد. ما نیاز به خیلی آدمهایی داشتیم و داریم که مهندسهای کارگاهی باشند. ما نیاز به افرادی داریم که حلقه اتصال بین سازندگان و مهندسان باشند و بتوانند جزئیات را به خوبی بشناسند و درک کنند و آن را به سازندگان ما منتقل کنند.
ما در ساختمان سازی چیزی را که میسازیم فقط شبیه است به آن چیزی که باید ساخته شود، اما واقعیت این است که آن چیزی که ساخته شده، دقیقاً آن چیزی نیست که باید ساخته میشد. این تفاوتها وقتی در جزئیات دقت شود، روشن میشود. به عنوان مثال، اتومبیل بنز یک اتومبیل است و فلان خودروی ساخت فلان کشور هم اتومبیل است. هر دو چهارچرخ دارند، بدنه دارند، موتور دارند و... تفاوت این دو کجاست؟ تفاوت در جزئیات است. جزئیات باید درست منتقل شود. جزئیات را اساتید ما میدانند و سازندگان ما نمیدانند، این دو با هم همزبان هم نیستند، ما این وسط کسانی را نداریم که این حرف را به آنها منتقل کند. کسی که هم زبان این طرف و هم زبان آن طرف را بدانند وجود ندارد، برای همین شرایط ساخت و ساز شهری، فعلاً فاجعه بار است.
در معماری هم این فاصله واقعاً وحشتناک است. امروز مهندس معمار ما از کارفرما سفارش کار میگیرد و مثلاً بنا به اصولی سرویس بهداشتی را در گوشه ساختمان جاگذاری میکند، اما کارفرما میگوید من میخواهم سرویس جای دیگری باشد و مهندس ما به ناچار به خواسته او تن میدهد. فراموش نکنید زمانی نه چندان دور معمارانی در دنیا بودند که راجع به جایگذاری و چینش کشورهای دنیا صحبت میکردند، اما مهندس معمار ما امروز برای چینش سرویس بهداشتی در یک واحد صد متری اختیار ندارد. به نظرم فاصله بسیار وحشتناکی بین جایگاه واقعی و جایگاه فعلی مهندسین وجود دارد و قطعاً زمانی شرایط شهر ما تبدیل به شرایط استاندارد خواهد شد که پیش از آن مهندسین ما در جایگاه واقعی خود قرار گرفته باشند.
اهمیت طراحی بر اساس اصول چیست؟ بسیاری از سازندگان و حتی مردم معتقدند، آن طور که دلشان میخواهد و بودجهشان کفاف میدهد باید ساختمان بسازند.
یک ساختمان وقتی طراحی میشود، قرار است یک عمر یک خانواده در آن زندگی کنند. هر اشکالی که این از نظر معماری دارد، هرچند کوچک اما آسیب روحی مداومی را به افراد ساکن در آن میزند، آسیبی مداوم، هر روز و هر شب. فرض کنید این خانواده قرار است 30 سال در آن ساختمان زندگی کنند و 30 سال آسیبهای مستمر چقدر میتواند تأثیر منفی داشته باشند.
حالا اگر ساختمان از نظر سازهای هم مشکل داشته باشد، وضعیت بدتر میشود و اگر زلزلهای رخ بدهد چه فاجعهای میشود و احتمالاً چندین نفر کشته میشوند. وقتی یک پزشک جراح اشتباه میکند، حداکثر اتفاقی که ممکن است رخ بدهد ، آسیب زدن به یک نفر است، اما یک مهندس، یک سازنده ممکن است 50 نفر 100 نفر را از بین ببرد.
جالب اینجاست که اگر یک نفر ادعای پزشکی کند و مطبی راه بیاندازد و مشغول جراحی شود، بلافاصله اقدامات قانونی علیه او صورت میگیرد و به عنوان کلاهبردار و شیاد دستگیر میشود. در حالی که الان هرکسی میتواند برای خودش دفتر بزند و بگوید من سازنده ساختمان هستم و هیچ کس هم کاری به او ندارد.
در مورد اختراعی که ثبت کردید توضیح بدهید.
سازهها از دو نقطه نظر بسیار آسیب پذیر هستند، اول زلزله و دوم آتش سوزی. تخریب در زلزله اتفاقی است که به خاطر اینرسی اجسام رخ میدهد. بنا به قوانین نیوتن، هر جسمی تمایل دارد در محلی که قرار گرفته ثابت بماند، مگر اینکه نیرویی باعث حرکتش بشود. ساختمانها در حالت عادی سر جای خود ایستادهاند، اما زمانی که زلزله میاد، زمین حرکت میکند و سقف و جرم ساختمانها در برابر حرکت مقاومت میکند. این مقاومت مثل نیرویی میماند که به اسکلت ساختمان وارد میشود. لذا هر چه این سقف سبکتر باشد، نیروی زلزله کمتر میشود. کما اینکه سازههایی مثل سولههای صنعتی هیچ وقت به دلیل زلزله تخریب نمیشوند چون سقف سبکی دارند. آنچه ساختمانها را در برابر زلزله آسیب پذیر میکند، سنگینی آن است. در واقع وزن مصالح است که ساختمان را سنگین میکند. یکی از جاهایی که وزن ساختمان را زیاد میکند، سقف ساختمان است.
سبکترین سقفهای ما حدود 200 کیلوگرم بر متر مربع وزن دارند. من سیستم سقفی کار کردم که در عین مقاومت و صلبیتی که دارد، بتواند وزن سقف را به 150 کیلوگرم بر مترمربع کاهش دهد. این کاهش 50 کیلوگرمی در متر مربع تأثیر بهسزایی در وزن سازه و در نتیجه تأثیر بهسزایی در کاهش نیروهای زلزله دارد.
دومین موضوعی که این اختراع اهمیت خود را نشان میدهد، آتش سوزی است. در آتش سوزی فولاد مثل موم نرم میشود در اثر حرارت مقاومت خود را از دست میدهد و سازه از بین میرود. این اتفاق درمورد سازههای عرشه فولادی خیلی واضح رخ میدهد. این سیستم در آتش سوزی 30 دقیقه بیشتر تحمل ندارند. سقفهای عرشه فولادی این مشکل را دارند و سایر سقفهای دیگر مشکل وزن زیاد را دارند. من با الگوگیری از سقفهای عرشه فولادی همان هندسه را رعایت کردم و داخل آن کنگرهها را با میلگرد تقویت کردم به دلیل کاور بتونی حول میلگردها فرصت بیشتری را برای آتش سوزی به ما میدهد و این سقف علاوه بر سبکی زیادی که دارد، در آتش سوزی نیز مقاومتش از سقفهای سبک بسیار بالاتر است. البته هیچ کس نمیتواند ادعا کند سقف ضد حریق میتواند بسازد، ما میتوانیم سقف ضد حریق در یک مدت استاندارد و مشخص تولید کنیم.
و در پایان...
امیدوارم که آن چیزی که در سطح مردم افزایش پیدا میکند، آگاهی باشد. بیشتر از هوای پاک و زمین پاک و... آگاهی نیاز است. از خداوند طلب آگاهی برای همه مردم میکنم. اگر آگاهی در وجود ما جاری شود، همه مشکلات حل میشود.