سرویس تجسمی هنرآنلاین: از ویژگیهای شخصیت هر هنرمند میتوان صحبت کرد، ولی یک اثر هنری را فینفسه نمیتوان شخصیت ویژهی هنری یک هنرمند دانست و ممکن نیست بتوان یک اثر هنری را بر مبنای یکی از مقولات متعارف علمالنفس "رد" یا "قبول" کرد.
هر اثر هنری، میتواند عالیترین درجهی سرود و شادمانی را القاء کند، ولی ما با دیدن این اثر هنری حتی یک لحظه تکههای سوگانگیز زندگی را از یاد نمیبریم. در هنرِ حقیقی، کلیه گامهای هیجانات روح انسان، از زیرترین گرفته تا بالاترین آنها را میتوان لمس کرد. در این وسعت بیانی هنر، حتی بزرگترین هنرمندان قادر نخواهند بود زیبایی اطمینان بخشی از حقیقت وجودی انسان را به مخاطب نشان دهند و همواره آثار هنرمندان لبریز از تلخی و تلخکامیهای عمیق خواهد بود.
با این همه تلخکامی هنرمندان، هنر حقیقی باعث داوری سختگیرانه دربارهی زندگی انسانها نگردیده است. و همین معنای هنر حقیقی قادر است تا حیات انسان را با کلیهی نقایص و نقاط ضعف و دیوانگیها و زشتیهایش مطرح کند.
هنر، همیشه در سطح یک نوع ستایش انسانی بوده است و در طرح چشم اندازهای زندگی در کلیه امور جلوههای تابندهای دارد. امّا، خاصیت هنر این است که از همهی رنجها و سرافکندگیها و سنگدلیها و بیرحمیها وسیلهای برای رهایی انسانها بیافریند و به این طریق، آزادی درونی برای انسان تحصیل کند که نیل به آن از هیچ روش دیگر میسّر نیست.
بنابراین هر اقدامی که وجهی ممیز اثر هنری آن در تضاد و تعارض با کیفیت عالی خصیصههای هیجانات روحی هنرمند باشد، کاری در تثبیت بیعدالتیهاست و انسان بودن را در سیر نزولی خود بهحرکت در خواهد آورد. غایت هنر، بیان حالتِ عالی روح انسان است و معنای پویندهی زندگی باطن را تعبیر میکند و بهجای تحریک عواطف، حرکت ایجاد مینماید.
نفس اختلاف میان هنر حقیقی و هنر ظاهری بیشتر ناشی از مواضعه است تا از روی ضرورت و بهعبارت دیگر ناظر به محتوی و مضمون است و نه راجع بهصورت و ذات هنر. در حقیقت در هنری که منشأ باطن انسانی داشته باشد، همواره به احساس آمیختهای بر میخوریم که در آن لذت و درد با یکدیگر مخلوط است و از این جهت، هنرمند از حقیقت طبیعت پیروی کرده است. زیرا که وی جنبههای نشاط و سوگ در زندگی انسان را تجسم بخشیده است.
شاید هنر در هیچ جا بیشتر از زمان "دنکیشوت سروانتس" و ماجراهای "بیکویک" و "دیکنس" به عوالم انسانی نزدیک نشده باشد، هنر حقیقی نسبت به کوچکترین جزئیات انسانی دقیق و موشکافانه برمیخورد و جهان را با همهی تنگی و کوچکی و خوش باوریش میبیند.
در هنر "روان پالایی" اندیشههای مضحک از بین میرود، یعنی اشیاء و حوادث کمکم فشار و معنای مادی خود را از دست میدهند و حس تحقیر در خنده، مضمحمل میشود و خندیدن مترداف آزاد کردن و آزاد شدن میگردد. زیبایی در هنر نیز کیفیت ذاتی اشیاء است و فقط در ذهن هنرمند وجود پیدا میکند که بدان مینگرد، اگر لفظ روح را به آن معنایی که هنرمند میاندیشید بگیریم و اگر فکر کنیم که زیبایی از مقوله محسوسات و مدارکات انسان است، میتوان آن را بر همین مبنا تعریف کرد و عواطفی را که هنرمند در مخاطب برمیانگیزد مربوط به گذشتهی دور نیستند، این عواطف "حی و حاضر و بلاواسطه در عوالم درون ما جای دارند و ما به نیروی فوقالعاده آنها آگاه نیستیم. ولی، همین نیرو بطرز دیگری در هنرمند بروز میکند. یعنی هنرمند آن را به چشم دل و بدون واسطه حس میکند. هنرمند، هیچگاه دربارهی ارائه زیبایی در هنر تفکر نمیکند. بلکه، در کیفیت هنر تأمل دارد.
در نظر هنرمند، معنای هنر چه در آغاز و چه اکنون این بوده و میباشد که آئینهای را در جلوی معنای وجودی طبیعت قرار دهد و خود را نمایان سازد. هنرمندی که از عشق سخن میگوید نمیتواند شکل آن را به دیگری منتقل و مفهوم کند. موقعی که یک اثر هنری بهوجود میآید هنرمند کتف بسته در اختیار هیجانات روحی قرار میگیرد و از خلال آنها امور را میبیند و اینطور بهنظر میرسد که در حوزهی کیفیت و جوهر عواطف خویش نفوذ دارد و از این جهت اگر این نظریه را در باب هنر پذیرفته باشیم، با نقاشان بزرگ و سنگتراشان عصر رنسانس و با "لئونارد داوینچی" هم عقیده شدهایم که: "بزرگترین قریحه هنرمند در این است که درست دیدن را بلد شد". نقاشان بزرگ، صورتهای حقیقی اشیاء خارج ما را به ما نشان میدهند و نمایشنامهنویسان بزرگ، صورتهای حیات باطن انسانی را بر ما روشن میکنند.
هنر، چشماندازی تازه از ژرفنای زندگی را بر ما فاش مینماید و ما را به امور انسانی و سرنوشت آدمیان و به عظمت خلقت، آگاه میسازد. بطوریکه در مقام مقایسهی زندگی روزانه، فقیر و به زاری هرکدام جایگاه بایسته خود را مییابند و این هنر در هریک از مخاطبانش نیروهای بالقوهای را که در بطن حیات وجود دارند کشف میکند و هرکدام را ابزار و فرصتی میسازد تا مخاطب را از خواب بیدار کند و در مقابل روشنایی صاف و شدید حقیقت قرارش دهند.
مقیاس عظمت هنر نه در ارائه فرم، بلکه متناسب با شدت تابش حقیقت در آن است و به کمک این تلقی از هنر، میتوان از واقعیتی که هنر را شکل بخشیده است سر در آورد و تصویر روشنی از معنای هنر را در اذهان بهوجود آورد.
البته ضرورتی نیست که پیرامون تمام معانی و اشکال هنر، بحث کنیم و کوششهای بیشماری را که مفسران برای توضیح آن نمودهاند به ملاحظه در بیاوریم. اکنون واضحاً و معمولاً هم پذیرفته شده است که معنای مورد نظر در هر تصفیه و دگرگونی خصیصه و کیفیت انفعالات روح است و غرض از آن شناخت حقیقت روح انسان است. ما وسیعاً و قویاً کلیه انفعالات و هیجانات نفسانی در هنر را رد میکنیم، اما از آستانهی هنر که گذشتیم فشار رنجآور و وزنهی سنگین حقیقت موجود در هنر را فراموش نمیکنیم. هنرمندان حقیقتجو، بندهی عواطف خود نیستند و به انفعالات روحی خود تسلط دارند و قادرند که این ادراک خویش را به تماشاگران منتقل نمایند، هروقت که اثر هنری یک هنرمند را میفهمیم دیگر محکوم عواطف خود نیستیم. چرا که هنر عمق و تنوع حرکات روح هنرمند را برای ما آشکار ساخته است. اما اندازه و وزن این حرکات را نمیتوان با هیچ حالت عاطفی خاص مقایسه کرد.
آنچه ببیننده در هر اثر هنری حس میکند یک کیفیت عاطفی ساده یا ویژه نیست، بلکه فرآیند پویایی حقیقت حیات است که پیوسته بین دو قطب مخالف شادی و رنج، امید و ترس و شعف و یأس در نوسان است. صورت تصویری یا بیان هنری به عواطف بخشیدن، همانا تبدیل آنها به یک حالت آزاد و فعال است، در آثار هنری، تندی و تیزی خود هیجان به یک قوه صورت بخشیده شده است و میتوان مطرح کرد که تمام این ملاحظات از لحاظ شخص هنرمند معتبر است، نه از لحاظ ما که تماشاگر و شنونده هستیم، اما چنین ایرادی متضمن تصور صحیحی از هنر است.
هنر، همانند فرآیند گفتار بر مبنای مناظره و جدل قرار ندارد و تماشاگر نقش صرفاً انفعالی را بازی نمیکند. هر اثر هنری که خمیرهی پیدایش آن حقیقت روح انسانی باشد از تکرار ظواهر گریز دارد و با عمل کردن دقیق اگر ما قادر نباشیم نیمرنگهای ظریف و نازکیهای احساس را دریابیم و اگر نتوانیم تغییرات مداوم روح انسان در هنر را دریابیم و اگر نسبت به تغییرات ناگهانی و پویندهی انسانی بیاعتنا بمانیم نمیتوانیم حقیقت هنر را بفهمیم و حس کنیم.
"کانت" میگوید: "مفاهیم علمی بیش از پیش در این است که صورتهای اشیاء را بهشکل فرمولهای محض توصیف کند. این فرمولها بطرز شگفتانگیزی ساده هستند. یک فرمول مثل "قانون نیروی جاذبه نیوتن" ظاهراً قادر به درک و تبیین ساختمان جهان مادی است، با این همه به مجرد اینکه پا در حوزهی هنر بگذاریم اینچنین بلند پروازی بهمنزلهی یک توهم بروز میکند. چرا که اشیاء جلوههای بیشمار دارند و در هرلحظه دگرگون میشوند و درک آنها به کمک یک فرمول ساده تلاش بیهوده است.
وقتی که علماء شیئی را توصیف میکنند برای تمایز آن با مجموعه اشیاء با خصوصیات ثابت فیزیکی آن و خواص متفاوت شیمیایی مرزبندهای شناخت را بهوجود میآورند.
هنر، نه تنها هدف دیگری دارد. بلکه موضوع شناخت در آن نیز معنای تازهای دارد، هرگاه دربارهی دو هنرمند بگوییم که هر دو از یک منظر طبیعتی را نقاشی کردهاند، در واقع احساس زیباییشناسی خود را بسیار بد توصیف کردهایم، زیرا از لحاظ هنر، قول به آن معنایی که شباهت را در کار جستجو نمائیم، خیال محض است. اگر "موضوع نقاشی" را دو نقاش حتی اگر از یک دریچه نگاه کرده باشند، نمیتوان هیچگاه یکسان دانست. چرا که هنرمند، موضوع حس شدنی خاصی مثل یک منظره از طبیعت را رونویسی نمیکند. و حاصلِ کار هر نقاش، ارائه رخسار ویژه و آنی فلان منظره و ظاهر طبیعی نیست و میل او مجذوب حال و هوای چیزهایی است که میبیند.
چشمانداز طبیعت در غروب آفتاب و در گرمای نیمروز و در ایام بارانی و آفتابی "یکی" نیست، حس و ادراک زیباییشناسی، تنوع بسیار دارد و از قوهی درک و حواس انسانی بسیار وسیعتر میباشد. و در قوهی درک به دریافت خصوصیات عام و ثبات اشیاء که ما را احاطه کردهاند اکتفا میشود.
غنایی که در تجربهی زیباییشناسی در هنر وجود دارد اصلاً قابل مقایسه باقوهی درک نیست، در تجربههای زیباییشناسی، امکانات بالقوهای که هیچگاه در تجربهی ادارکی روزانه محقق نگشته است بیشمار است. در آثاری که هنرمند بهوجود میآورد، امکان بالقوهای به فعل در میآید و پرده از روی ابهامات فرهنگی گرفته میشود تا صورت معین معنا پیدا شود. یکی از مزایای بزرگ هنر و یکی از ژرفترین جاذبههای آن پدید آوردن خصیصهی انتهاناپذیر صورت ظاهر اشیاء است.
نقاشی بهنام "لودویک" در خاطرات خود مینویسد در ایام جوانی موقعی که در شهر یتوولی زندگی میکردم با سه نفر از دوستان خود قرار گذاشتیم منظرهای را نقاشی کنیم. همگی عزم جزم داشتیم که طبیعت را آنطور که هست روی بوم تصویر کنیم، و یا به عبارتی دیگر، از آن عقل ظاهر دور نشویم. میخواستیم آنچه را که میبینیم دقیقاً و درحد امکان تقلید، نقاشی کنیم. با این همه، نتیجهی کارِ چهار نقاش، کاملاً متفاوت از آب در آمد.
تفاوت میان این نقاشیها به اندازهی اختلاف میان شخصیت این نقاشان بود، "لودویک" از تجربهی مذکور این نتیجه را میگیرد که بینش عینی وجود ندارد و ادراک صورت و فرم بر مشرب و مزاج و منش فردی هنرمند است.
حتی معتقدترین طرفداران مکتب اصالت مطلق طبیعت هم نتوانستهاند این عامل را انکار یا به آن بیاعتنایی کنند "امیلزولا" در بیان تعریف اثر هنری میگوید: گوشهای از طبیعت است که از خلال نهاد فطری هنرمند رؤیت میشود. اما غرض از مزاج یا نهاد فطری در اینجا مجموعهی صفات ممیزهی غیراکتسابی هنرمند است. ما هروقت که جذب عوالم شهودی ناشی از رؤیت یک اثر هنری بزرگ شویم، میان عالم ذهنی و عینی جدائی حس میکنیم، در این وضع ما در واقعیت عام موجودات قرار داریم و کاملاً در حوزهی فردیت باقی ماندهایم و خواستهایم تا از فراز این قله، عالم دیگری را کشف کرده باشیم که عالم صورتهای تجسمی و شاعرانه است و این صورتها حقیقتاً کلی هستند.
زیبایی را باید برمبنای فعالیت ذهن و عمل ادراک و برحسب جهت ویژهای که این نوع ادراک دارد تعریف نمود. زیبایی متوقف بر ادرکات انفعالی نیست، بلکه برعکس آن است. یعنی زیبایی یک طریقه یا یک فرایند ادراکی است و این عمل ادارکی نماد بیرونی از ذهن ندارد و برعکس یکی از شرایط ادراک شهودی ما نسبت به عالم حقیقی است.
نگاه هنرمند، نگاه انفعالی یا پذیرنده نیست که انطباق اشیاء را ثبت و ضبط کند. نگاه هنرمند نگاهی سازنده است و فقط از راه توسل به این نوع عمل سازنده است که ما میتوانیم زیبایی اشیاء طبیعی را کشف کنیم. حس زیبایی یعنی شناخت زندگی پوینده و معنای صورتهای هستی و تجلیات این زندگی پوینده را فقط با روش پوینده متناسب با آن که در باطن انسان مستقر است میتوان دریافت.
قریحه هنرمند در این است که زیبایی را از دل طبیعت بیرون بکشد، زیرا به نحوی استوار در متن طبیعت نهفته است و از سوی دیگر نظریاتی وجود دارد مبتنی بر اصالت روح، که منکر هرگونه رابطهای بین زیبایی در هنر و زیبایی بیرونی و موجود در طبیعت است و لفظ زیبایی را صرفاً بهعنوان یک استعاره بکار میبرد.
"کروچه" میگوید: صحبت کردن از رودخانه قشنگ و درخت زیبا از مقوله معانی و بیان و صنایع لفظی است و بهنظر او وقتی طبیعت را با هنر مقایسه میکنیم، طبیعت محدود بهنظر نمیرسد.
طبیعت لال نیست و هنرمند آن را به سخن گفتن وا میدارد، تا بتواند با تلفیق کامل میان زیبایی طبیعی و زیبایی حقیقی، تناقض میان آن دو را از بین ببرد.
زیباییهای طبیعی که فاقد خصیصه ویژهی استحسانی میباشند متعدد هستند. زیبایی طبیعی یک منظره، همان زیبایی استحسانی نیست که ما در نقاشیهای منظرهسازان بزرگ احساس میکنیم و خود ما تماشاگران کاملاً آگاه این اختلاف هستیم.
من میتوانم در طبیعت گردش کنم و مفتون لطف و ملاحت آن گردم. از هوای آن سرمست شوم. طراوت چمن را ببینم و تنوع دل انگیز رنگها را بستایم و عطرگلها را ببویم. ولی در این صورت وضع روحی من دچار دگرگونی ناگهانی میشود و از این به بعد این چشمانداز را با نگاه هنرمندانه مینگرم و به نقاشی آن منظره دست میزنم. حال اگر وارد عالم جدیدی شدهام، عالمی که نه از چیزهای زنده بلکه از صورتهای زنده ساخته شده است، حالا دیگر من در وسط واقعیت هستی قرار گرفتهام و اوزان و ریتمهای صورتهای ظاهر، زیبایی و تضاد رنگها و تعادل میان سایه روشنها را شناختهام.
بهاینترتیب، تجربهی عمیقی از ادراک و معنای زیباییهای حقیقی که در پوششی از صورتهای ظاهر واقع شدهاند را بهدست آوردهام و از جذب شدن در جلوههای پویندهی زیباییهای حقیقی برای همیشه لذت میبرم.
دو مفهوم در "کلیت و زیبایی" که در منطق علمی به عینیات تعلق میگیرد از فراز این قله، دارای یک مفهوم میگردد و از این دریچه دربارهی زیبایی هرچیز که حکم کنیم. بهخود آن چیز و آنطور که هست نظر نداریم.
تفکر و اندیشهی هنرمند، صوّر آثار را بطور دلخواه ابداع نمیکند، بلکه پرده از روی شکل ظاهر طبیعت برمیگیرد تا حقیقت را بطور کامل قابل رؤیت و تشخیص سازد.
هنرمند جنبه خاصی از حقیقت را نمیگیرد. امّا، درعینحال انتخابش در شکل یک اثر، برای فرایندی عینی از حقیقت است و موقعی که ما هم چشمانداز منتخب هنرمند را قبول میکنیم اجباراً از دریچهی دید وی به اثر مینگریم: گویی که این حقیقت را قبلاً با درجهای از روشنایی نگاه نکرده بودهایم.
با این همه یقین داریم که این حقیقت خاص، مثل برق آسمان نیست که یک لحظه بیشتر دوام نداشته باشد. از برکت اثر هنری این برق زودگذر پایدار و ماندگار میشود، آنقدر که با این طریق از ظاهر حقیقت کشف حجاب میشود و از آن به بعد، ما به حقیقت از دریچهی زاویهی دید هنرمند مینگریم.
بنابر آنچه گذشت، تمیز و تفکیک بین هنرهای عینی و ذهنی مشکل میشود، نقاشیهای "میکل آنژ" در نمازخانه سلستین واقع در کلیسای "سنپیر" واتیکان و یا یک سونات بتهوون و یا یک رمان داستایوفسکی، نه صرفاً عینی هستند و نه منحصراً ذهنی. این آثار نمادی سمبولیک و اعتباری تازه و عمیق از حقیقت میباشند. هر اثر بزرگ هنری. تکه پارهای از زندگی بیانسجام هنرمند نیست! این آثار، هرکدام حاصل انفجار ناگهانی یک احساس پرغلیان هم نیستند! بلکه، هرکدام روشنگر جامع و عمیق حقیقت هستند.
تأثیر خاطری که آثار هنری در ما ایجاد میکند ناشی از ارائه شکل ظاهری زندگی روزمرهی مردم نیست! این تصاویر، فینفسه چیزی جدا از سایههای گریزنده هستند و ناگهان از پشت سایهها به ما مکشوف میگردند و کمکم واقعیت تازهای را تماشا میکنیم.
هر هنرمند از خلال وصفی که از اشخاص و افعال میکند تصورات خود را از زندگی انسانها بطورکلی بیان میکند و عظمت و ضعف و جلالت آنها را فاش مینماید. هنر، تقلید از سطح و ظاهر طبیعت نیست، هنر در عمق به پدیدهای طبیعی مینگرد و خود فینفسه واجد عمق و قدرت است.
هنر، عالیترین واقعیات و پدیدههای سطحی را متبلور میسازد و خصیصهی مشروعیت را در آن به رسمیت میشناسد و کمال را در تناسبات هماهنگ و اوج زیبایی را در معنویت و عواطف انسانی در مییابد. این حقیقت و تبلور عالیترین لحظات پدیدهها، نه تقلید از جهان مادی است و نه طغیان احساسات هنرمند است. بلکه، تفسیر واقعی حقیقت است نه از طریق مفاهیم، که از راه شهود و مکاشفه و نیز تعبیر حقیقت است، اما نه بیواسطه تعقل، بلکه با دستیازی بهصورتهای محسوس انسانی، متفکرین در هنر به تحریک عواطف و ایجاد هیجانات روحی متهم نیستند و در نظم و هماهنگی حیات انسانی اخلال نمیکنند و با تخیل هنرمندانه گیاه حرص و خشم و رنج را در نزد انسانها سیراب نمیکنند و باعث نمیشوند که این کیفیات ناپسند که باید از خشکی نابود شوند رشد و نمو کنند.
بهنظر "تولستوی" هنر، کانون نشر و ابلاغ و سرایت اندیشه است و در این باب میگوید: "نه تنها سرایت و واگیر بودن از ضابطهی ضمیری هنر است، بلکه درجهی سرایت نیز تنها ضابطهی کمال وجودی در هنر هستند".
نقطه ضعف این نظریه پرواضح است، تولستوی عنصر اساسی موجود در هنر را که عنصر تفکر انسانی میباشد مسکوت گذاشته است.
زیباییشناسی و تجربههای زیباییشناسانه از تماشای آثار هنری، هرکدام یک تأثیر روحی و روانی بهوجود میآورند و از سردی احکام عقلی صرف پرهیز دارند. سیر و نظاره در معنی حقیقی هنر از پویندهترین نیروهای فعال و هیجانی انسانی است، در این سیر و تحول کیفیت و معنای هنر دگرگونه نمیگردد و هنر، هیجانی است که در زمان آرامش به یاد آدمی میآید. و ما آرامشی که در آثار هنری مییابیم از نوع آرامش ظاهری نیست.