سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: اگر مخاطب مجله هنری- ادبی (شما بخوانید: بیشتر ادبی) آزما هستید، ندا عابد را میشناسید. او مدیر مسئول آزماست و اکنون سالهاست (قریب به 18 سال) که آزما را با همکاری همکارانش از جمله هوشنگ اعلم که سردبیر آزماست، منتشر میکند. در این گفت و گو به ما میگوید:" روزی که من و آقای اعلم سنگ بنای "آزما" را گذاشتیم، من خبرنگار بودم و ایشان روزنامهنگار قدیمی که به من کار یاد داد و هیچ حامی مالیای هم نداشتیم. من به خاطر علاقه شخصیام به ادبیات و این حرفه پیگیر اخذ مجوز این نشریه بودم و با احترام به همکارانم باید بگویم به دلایل سیاسی یا اقتصادی دنبال گرفتن مجوز یا مدیر مسئول شدن، نبودم. و فقط به خاطر علاقه به حرفه روزنامهنگاری و ادبیات این کار را کردم. "
مشروح گفت و گوی ما چنین است:
خانم عابد، "آزما" چند سالش است؟
الان تقریبا 18سال است که منتشر میشود. بگذارید دقیق بگویم: از نهم دی ماه 1377، و تاکنون 118 شماره از آن منتشر شده است.
چطور توانستید 18سال آزما را منتشرکنید؟
واقعیت قضیه این است که روزی که من و آقای اعلم سنگ بنای "آزما" را گذاشتیم، من خبرنگار بودم و ایشان روزنامهنگاری با سابقه که به من کار یاد داد. هیچ حامی مالی هم نداشتیم. من به خاطر علاقه شخصیام به ادبیات و این حرفه پیگیر اخذ مجوز این نشریه بودم و با احترام به همکارانم باید بگویم به دلایل سیاسی یا اقتصادی دنبال گرفتن مجوز یا مدیر مسئول شدن، نبودم. و البته من و آقای اعلم انگیزه مالیای هم نداشتیم. ذهنیت ما این بود که بتوانیم این مجله جایی باشد برای طرح مسایل فرهنگی و شاید حرفهایی متفاوت در این زمینه. دلمان میخواست یک مجله ماندگار باشد. بعد از چند شماره اول که دچارمشکلات شدید مالی شدیم، فکر کردیم اگر میخواهیم بمانیم، باید کار دیگری بکنیم وُ بعد پولش را خرج مجله کنیم. تمام فعالیتهایمان هم البته در زمینه فرهنگ بود؛ از ساخت مستندهای کوتاه گرفته تا پژوهشهای مختلف فرهنگی که درآمد این کارها طی چند سال گذشته صرف انتشار آزما شده.
به نظر شما از خود مجله میشود، هزینههای آن را تامین کرد؟
بله، آزما امروز بعد از 18سال دیگربه جایی رسیده که پول چاپ و کاغذش را خودش تامین میکند. هرچند که به هر حال درهمه جای دنیا به نشریات فرهنگی کمک میشود مثلا در فرانسه، ژان پل سارتر، یک مجله معروف را منتشر میکرد که نهادهای مختلف اجتماعی و حتی دولت وقت بخشی از درآمد مجله را تأمین میکردند. این کار هنوز هم در مورد نشریات فرهنگی ادامه دارد. چون آنها از این طریق هم به اشاعه مباحث فرهنگی کمک میکنند و همچنین برای جامعه و کشورشان آبروی فرهنگی میخرند. در سایر کشورها هم اکثر نهادها - قانوناً موظف هستند مقداری از درآمدشان را برای فعالیتهای فرهنگی هزینه کنند و از این طریق بخشی از مالیات معاف میشوند ولی به هر حال اینجا به رغم وجود یک قانون ضعیف در این زمینه متأسفانه این شرایط وجود ندارد چون باورش وجود ندارد.
فکر میکنید آزما چه قدر خوانده میشود و چه میزان از درآمدش از این طریق است؟
تا حدود قابل توجهی این اتفاق صورت میگیرد. آزما جزو دو-سه نشریه اول ادبی است و البته این را باید گفت که متاسفانه تعداد نشریات ادبی کشور ما از انگشتان دستها هم تجاوز نمیکند. با افسوس باید بگویم کاش نشریات ادبی بیشتری داشتیم.
دلیل کم بودن این نشریات چیست؟
بحث مالی؛ نمی توانند سرپا بایستند... و البته سیاست کلی هم این نیست که از هنر و ادبیات پشتیبانی جدی بشود.
فکر می کنید جامعه ادبی ما چقدر برای خواندن نشریات ادبی تشنه است؟
وقتی مجله آزما منتشر میشود در همان چند روز اول تعداد قابل توجهی تماس با دفتر مجله گرفته میشود و ما مخاطب اظهار نظرات بسیاری هستیم. اما بگذارید در کمال تعجب این را هم بگویم که من کسانی را هم میشناسم - اکثراً از شخصیتهایی بنام - که می گویند سالهاست کتاب نخواندهاند. آقای نویسندهای به من میگفت وقتی شروع به نوشتن میکند، دست از مطالعه کتاب برمیدارد تا تحت تاثیر آن قرار نگیرد. مثل این میماند که بگوییم تولستوی به خاطر کثرت آثارش و زمان زیادی که نوشتن از او میگرفت نیمی از عمرش را چیزی نخوانده. به هر روی از نظر من، اینکه در جامعه ادبی ما بیرمقی واضحی وجود دارد شکی نیست. اما درباره آزما این را هم بگویم که به نسبت این جامعهی کم رمق ادبی مخاطب خوبی دارد. اما نکته جالب اینکه در بین مخاطبان ایرانی خارج از کشور مجله افرادی هستند که برخلاف مخاطبان داخلی مشتاقانه ما را در جریان اظهار نظرهایشان میگذارند همان اشتیاقی که در جامعهی ادبی داخلی شاهدش نیستیم.
سختترین اتفاقهایی که مانع انتشار آزما شده، چه بوده؟
هیچ. تا به حال علیغم سختیهای بسیار هیچوقت متوقف نشدهایم. پیش آمده که در طول سال مثلاً هشت یا ده شماره منتشر کردیم اما توقف نه!
منظورم از توقف، ایجاد مانع جدی برای انتشار یک شماره بود...
بار عصبی ناشی از حضور در دادگاه مطبوعات و بیپولیهای طاقتفرسا.
فکر می کنید یک ژورنالیست ادبی کارش سختتر از دیگر همکارانش است؟
نه، تفاوتی نمیبینم. من هفده-هجده ساله که بودم خبرنگاری را با حوزه سینما شروع کردم، و بعد به سمت ادبیات رفتم. ادبیات عموما فضای انزوا دارد و کمتر میشود با کسی که در این فضا کار میکند ارتباط سریع گرفت. فکر میکنم اهل ادبیات دل خیلی بزرگی دارند و برخلاف اهل سیاست و سینما کمتر میل به دیده شدن دارند و این کار را کمی سخت میکند اما وقتی پای حرف اهل ادبیات مینشینی به این بزرگی پی میبری. یکی، دو نفر بودند که من همیشه دلم میخواست در خدمت و محضرشان باشم و همیشه پیش خودم فکر میکردم اینها منزوی هستند و خیلی سخت است با آنها ارتباط بگیرم. به هر ترتیب و بنا به دلایل و شرایطی خدمت این دونفر رسیدم. هرچند که وقتی خدمت استاد خانلری رسیدم اواخر عمر ایشان بود و من هم کم سن و سال بودم اما کاریزما و مهربانی این مرد آن قدر بزرگ بود که علیرغم این سن کم مرا تحتتأثیر قرار داد و خاطره دیدار ایشان یکی از بهترین خاطرات من است. سالها پیش وقتی مستمع آزاد میرفتم سرکلاس دکتر شفیعی کدکنی دیدم ایشان چهقدر بزرگ، چهقدر معلم و چهقدر متواضع هستند و بعدها همین فضا را خارج از کلاس با ایشان تجربه کردم. مثل یک کودک از طراوت روحی مثال زدنی برخوردار بودند.
هنوز هم هستند کسانی با این خصوصیات که شما گفتید؟
ببینید کسانی هستند که خودشان را روشنفکر میدانند و گروه دیگری هم هستند که باید سراغشان را در حوزه پژوهشی ادبیات گرفت. رفتارهای این دو قشر کاملاً با هم متفاوت است. اما واقعیت این است که ادبیات در همه جای دنیا به انسان یادآوری میکند که چهطور زندگی کنی، چهطور فروتن باشی و انسان باشی. این خلاصهی ادبیات است درس زندگی! از سعدی و حافظ گرفته تا شکسپیر و دیگران. کسی که فقط خوب مینویسد اما سرش پایین نیست ادیب نیست. ادبیات و هنر انسان را درخودش حل میکند. اگر قرار باشد ادبیات وهنر از تو آدمی با دماغِ سربالا بسازد، یک جای کار ایراد دارد. درشماره آخر آزما گفت و گویی داریم با آقای میرچی. در این گفتوگو در این باره میخوانیم که چطور نویسندههای چک در خیابانها راه میروند، درکافه میشینند و با مردم صحبت میکنند گپ میزنند و ... اصلاً روح ادبیات و هنرهمین است، وگرنه در گوشه خانه که اتفاقی نمیافتد.
• تفرعن نویسندگان ما را از چه میبینید؟
همه اینطور نیستند و آنها که اینطورند از کم دانشی است. کسی که از خودش مطمئن است نباید از سوالی که از او میشود بترسد.
• آیا این تفرعن را فراگیر نمیدانید؟ مثلا سلییجر چرا تا این حد گوشهگیر و اصطلاحاً بدخلق بوده؟ آیا این به ذات ادبیات مربوط نیست؟
نه، اینها استثنا هستند. ادبیات و هنر واقعی نشاطی در ذات خودش دارد که پویایی و دیگر دیدن را همراه میآورد وگرنه از اصل نمیتوان یک اثر ادبی یا هنری خوب خلق کرد. و البته باید به این هم اشاره کنم که ما خبرنگاران هم که باید یک سوزن به خودمان بزنیم. گاهی با این بزرگان ادبیات طوری رفتار میشود انگار فقط هدف پرشدن صفحات نشریهمان است. از این جهت این بزرگان نیز حق دارند گاهی دل شکسته باشند.
• درباره این صحبت کردیم که سرانه مطالعه در کشور ما پایین است. آیا به نظر شما این به کمرمقی جامعهی ادبی ما مربوط است یا مسایل بیرونی مثل قیمت گران کتاب، عملکرد نهادهای ذیربط و ... ؟
در دوره ر.اعتمادی و قبل تر یعنی دهه سی و چهل، مردم وقتی شروع به خواندن کتاب کردند، یک جماعت از ما بهتران آمدند گفتند این چیزها را چرا میخوانید؟ اینها مبتذل است این باعث شد بین جماعت روشنفکر ما با مردمی که تازه داشتند مطالعه را شروع میکردند فاصله بیفتد. این یک نکته. نکته دیگر اینکه زمانی که جنگ جهانی دوم تمام شد در جایی مثل بلژیک اولین پولی که به کشور تزریق شد با آن سالن تئاتر ساختند. اولین جایی که ترمیم شد بعد از کارخانه برق، کتابخانه ملیاشان بود. و این یعنی بزرگان آن کشور دغدغه فرهنگ داشتند. اما متأسفانه این باور در ما نهادینه نیست که اگر کسی کتاب نخواند، تئاتر نبیند یا یادش برود سینمای جدی چیست، ذهنش مریض و مضمحل میشود و جامعهای با ذهن مضمحل شده، جامعهی سالمی نخواهد بود. حتی میتوان گفت میزان آسیبهای اجتماعی امروز ما به گذشته فرهنگیمان بستگی دارد. مثلا این سوالات مطرح میشوند که آیا 15سال پیش فیلمهای ما اینها بود؟ تئاترهامان چه بود؟ چه کتابهایی چاپ میشد؟ و امروز به کجا رسیدهایم؟ جامعه در میان همین اتفاقات فرهنگی رشد میکند. درجامعه ای که هنر وادبیات پایه قویای نداشته باشد و برایش خرج نکنی و بستر سازی نکنی، این مشکلات اجتماعی پیش میآید و رابطهی روشنفکرش هم با مردم قطع میشود، و این دوره گردش ادامه مییابد.
سؤال بعدی من دو بخش است، اول اینکه آیا ادبیات امروز ما نیازی از خوانندگان را برطرف میکند؟ و دوم این مسئله که به عنوان یکی از دست اندرکاران روزنامه نگاری ادبی فکر میکنید جامعه ما چقدر نیاز به نشریات ادبی دارد؟
من فکر میکنم آنچه که امروز به عنوان شعرعرضه میشود نیازی از جامعه ما برآورده نمیکند والبته دلایل متعددی هم دارد. همه این موارد هم به کیفیت شعرها برنمیگردد. اکنون شما دربیشتر کتابفروشیها میبینید که کتاب شعر در اقلیت است چون زندگیها رئال شده است. و تعریف واقعی شعر "کلام مخیل" است.
امروز اگر از ما بخواهند از شعر معاصر قطعهای بخوانیم حتما از سهراب و اخوان و شاملو یا مشیری میخوانیم. یعنی بعد از آنها کسی کاری نکرده که در ذهن منِ مخاطب بماند. یک بار آقای محمدرضا اصلانی به من گفت: یک زمانی اگر از شاملو، صبح شعری چاپ میشد ما تا ظهر حفظ بودیم." امروز آیا این تأثیرگذاری را در شعر میبینیم؟ نه. حجم کتابهای شعری که امروز منتشر میشود خیلی زیاد است اما در حافظه مردم چیزی از این شعرها پیدا نمیکنید. شعر امروز ما با مردم ارتباط خوبی برقرار نکرده است از این نظر. داستان هم همینطور. جسارتا می گویم نویسندگان جوان ما تنبل هستند. تمام داستانهای امروز ما در یک آپارتمان میگذرد. دلیلش این است که جوان ما از پای کامپیوتر بلند نمیشود تا تجربه کند و زندگی کند و بعد بنویسد. زمانی محمد محمدعلی میگفت تنها کسی که راجع به یک ورزشکار داستان فارسی دارد اوست. ما داستانی که قهرمانش کشاورز، نانوا و مکانیک باشد را نداریم چون تجربه زیست این موقعیتها را نداریم. چرا دولت آبادی اینقدر خوب مینویسد چون آنچه را مینویسد زیسته. و خب دلایل دیگری هم هست از جمله اینکه داستان نویسی در ایران شغل نیست و نمیتوان از طریق آن گذران کرد. در نتیجه برای جوان امروز جذابیت ندارد و عرقریزان روح نیست پس تأثیرگذار هم نیست.
این روزها به نظرم حضور نشریات ادبی از یک جنبهی دیگر خیلی ضروری است. و آن هم آنجاست که کار رسانه کالبدشکافی و عیبیابی و فریاد زدن چیزی است که فکر می کند درست است. روزمرگی حاکم را منِ رسانه باید فریاد بزنم.
فکر می کنید چند دهه یا چند صد سال بعد حرفهای میشویم؟
به نظر من آینه تمام نمای یک جامعه ادبیاتش است. اگر تمام جامعه قانونمند شد باقیاش هم قانونمند میشود و شما می توانید مثلا یک بنگاه نشر اصولی داشته باشید. ما داریم درباره جامعهای حرف میزنیم که ورود به خیابان "ورود ممنوع" برایش قبح ندارد. اینجا همه چیز با قربان صدقه حل میشود. دو دو تا چهار تا نمیشود، و خلاصه اینکه قانونمند نیستیم. بخش تجاری ادبیات و هنرمان هم وقتی قانونمند و حرفهای و استاندارد میشود که این مسائل به صورت کلان حل شود.