سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: استفن اسپندر (1909-1995) رماننویس، شاعر و مقالهنویس انگلیسی در ایران شاعر و نویسنده شناختهشدهای نیست و حتی از او یک کتاب نیز منتشر نشده است.
به بهانه نوزدهمین سالمرگ اسپندر مقاله قابل توجهی از او - که در شماره یک مجله آرش به تاریخ آبان سال ۱۳۴۰ منتشر شد - باز نشر میشود. این مقاله استفن اسپندر را رحیم اصغرزاده با عنوان "جنبش مدرنیزم پایان یافته است" ترجمه کرده بود.
اسپندر در این جستار نوشته است:
رمبو نوشت: "باید مطلقا مدرن بود" و این دستوری بود - شاید برای پنجاه سال - که توسط یک سردار به سپاهی از نویسندگان، نقاشان و آهنگسازان ابلاغ شد. شعرهای آپولینر که از پاریسی با محلههای فقیرنشین، بارها، برج ایفل و طیارهها و مسافرت به شهرهای دیگر سخن میگفت - و بعد از توسعه نفوذ فرانسوی - پرلودهای الیوت با "غروبهای زمستانی آمیخته بابوی بیفتک در رهگذرها" و قصههای اولیه همینگوی که مایه اصلی آنها را از خبرنگاری مجله استار در تورنتو بهدست آورده و برای گرترود اشتاین در پاریس خوانده بود، یکی پس از دیگری به وجود آمد. سهمی از هیجان کشف و شناسایی جویس و والری در پاریس مربوط به کتاب "آکسلزکاسل" اثر ادموند ویلسون است که اگرچه به هیچ وجه نمیتواند بهترین کتاب او بهشمار آید ولی دارای محیطی جادویی است که در کتابهای بهتر از آن هم یافت نمیشود.
در اطراف همه این هیجانات جنبش مدرنیزم چون هاله سفیدی قرار داشت.
پیوستگی و تداخل فراوان بین تمام رشتههای هنری برقرار شده بود و گویی امکان داشت که از پیکاسو به کوکتو و استراوینسکی پرداخت؛ مثل پریدن، از ماشینی به ماشین دیگر که به سرعت در جادهای به موازات هم در یک جهت در حرکتند. دستهای که به نظر میرسد ارتباط بین تمام رشتههای هنری را برقرار میساخت «بالت روس» بود که توسط دیاگلیف رهبری و اداره میشد.
مکتبهای بعد از امپرسیونیسم، کوبیسم، آتونالیته، انقلاب کلمه، فیلمهای اولیه آیزنشتاین که در سالهای بعد از انقلاب روسیه تهیه شده بود- تمام اینها در مجموعهای که از هدفها سهمی داشتند که به نظر میرسد امروز کاملا از بین رفته است. عجیب اینجاست که از بین رفتن مدرنیزم، آنهم باین زودی، با موفقیت آن همراه بوده است. زیرا جنبشی که با شکستهای فجیع شروع شد، بعدها کم و بیش با موفقیتی جهانی توام بود.
معهذا بهزودی این جنبش از بین رفت. مردم همزمان من - بلکه کمی مسنتر وقتی درباره این جنبش و چگونگی آن قبل از ۱۹۳۰ فکر میکنند، در خویشتن دردی وصف ناپذیر احساس میکنند که چندان هم از احساس حقارت جدا نیست.
مدرنیزم دارای دو جنبش بود که یکی نیروی خود را از دست داده و دیگری هنوز پا برجاست. نخستین آنها دستور رمبو درباره (مدرن بودن محض) است. یعنی پرورش و بسط حساسیتی در هنر، نسبت به پدیدههای عصر از قبیل ماشینیزم و شهرهای صنعتی و رفتارهای روانی. الیوت هنگامی که در یکی از مقالات اولیه خود خاطر نشان میسازد که سر و صدای موتورهای عظیم صنعتی زمینه احساس شعرای معاصر را تغییرداده است؛ شخصیت یک مدرنیست را به خود میگیرد. وظیفه یک مدرنیست عبارت بود از تعقیب تاثیر چنین تغییرات و گنجاندن آن در آنچه که مینوشت. با انجام این عمل او مجبور میشد قبول کند که خود خوانندگانی که هزگز نمیخواستند بهپای او برسند، همواره جلوتر باشد.
آپولینر - همچنان که از اشعارش برمیآید - در آن هنگام که آن چنان با شتاب و شوق وارد میدانهای خونین جنگ جهانی اول شد، یک قهرمان جنبش مدرنیسم بهشمار آمد که تمدن صنعتی را در آغوش کشید.
احمقانهترین جنبشهای مدرنیسم اشعاری بود که در آن سعی میشد شعر را به نقاشی یا تکه کاریهای که از باریکههای به پهلوی هم چسبیده روزنامهها درست میشد، و سمفونیهایی که از سوت کارخانهها ترکیب مییافت تبدیل کنند، اما این تلاشها تنها شکلکهایی از هدفهای نوجویی عمیق با فکر آفرینی شایسته عصر و در عین حال رویایی به شمار میآمد. هنگامی که وان گوک به همکارش وان راپارد مینویسد که بسیار خوشحال میشود که مردم به درستی نمیتوانند در تابلوی او بعضی موضوعها را تشخیص دهند و بدینوسیله با آرزوی او که احساس حالت رویایی در تابلو باشد جامعه عمل میپوشانند؛ با آنچه که رمبو درباره "مطلقاً مدرن بودن" میگفت بیشتر نزدیک میشود تا هونگر در "پاسیفیک ۲۳۱".
کشش بین حساسیت قهرمانانه امروزی و واقعیات خشن زمان به گمان من اصل اساسی نوجویی به شمار میآید. بنابراین فوتوریسم، سوررالیسم، هنر تجریدی شاخههایی میباشند که از مسیر اصلی خود دور شدهاند، زیرا بیشتر به تئوری پرداخته و تظاهرات خارجی وقایع زمان را نگاشتهاند.
هدف دیگر مدرنیزم - که هر چند ممکن است در ابتدا به نظر بیربط آید در حالی که کاملاً اساسی ست - اتخاذ روشی خصم آلود علیه اجتماع وهمه قراردادهای آن بود.
رمبو نفرت از بورژوازی را به حد اشباع در سر داشت و تقریباً تمام نویسندگان بعد از او هم از این روش پیروی کردند. دنیای کتاب "الکلها" آپولینر دور نمایی ست که از کوچههای آشنا و ساختمانهای کهنهای که ساکن آن مردمی فراموش شده و ناشناخته و ارزش گم کردهاند.
فیلمهای اوایل انقلاب روسیه نزدیکی طبیعی با جنبش مدرنیزم داشت، زیرا متعلق به دورانی است که برای شیفتگان هنر این تصور حاصل بود که این انقلاب، شفا بخش آزادگان و محرومین تواند بود.
نویسندگان آمریکایی که بعد از جنگ جهانی اول به پاریس آمدند با وجود اینکه چندان موفقیتی کسب نکردند فطرتا نوجو بودند. تا زمانیکه همینگوی به فقر توجه نشان میداد و به عقیده عموم چندان بیاعتنا بود که حتی آرزوی درک و شناخته شدن را هم در سر نداشت، دارای روح نوجویی خالصی بود که هنوز هم به نظر من یکی از قابل تحسینترین زاییدههای قرن به شمار میرود. ولی "وداع با اسحله" او بوی آشتی و سازش میدهد. از بعضی لحاظ "وداع با اسلحه" کتابی است که هنوز هم به ما تعلق دارد در حالی که این کتاب در موقع نوشته شدن برای عامه نوشته شده و نه بعداً بوسیله آنها کشف گردیده. میتوان درباره کتاب "سه زندگی" اثر گرترود اشتاین هم چنین قضاوت کرد.
جنبش مدرنیسم نشان میدهد که هیچ چیز مانند پیروزی شکست پذیر نیست. دلایل خاصی وجود داشت که نشان میداد که چگونه را یحه گرم موفقیت برای این جنبش کشنده است. زیرا قدرت و ضعف این جنبش هر دو در واقعیتی نهفته است که موقعیت شخص نویسنده یا هنرمند را در نبرد با دنیای جدید و در برخورد با اثری که در آن بر این دنیای جدید پیروز میشود، شکل میبخشد. مطلقا مدرن بودن استقبال و پذیرشی است از زوال همه ارزشهای کهن و شتابی است برای همگام شدن با جریان وقایع زمان و به کار بردن حساسیت نمایش دهنده و تحریک شده ایی ست برای آفرینش هنر و ادبیاتی خارج از جریان این وقایع.
این امر یعنی پیروزی فرد بر ماشین، سرانجام ممکن است به نابودی او تمام شود. برای هنرمند که خود را در چنین موقعیتی قرار میدهد نابودی به وسیله ماشین زودتر حاصل میشود - مثل آپولینر- تا پیروزمند از لای دندههای آن بیرون آمدن. تا موقعی میتوان مدرنیستها را تحسین کرد که کشش تضاد بین ذوق شخصی خود و سبعیت تمدن شهری را حفظ کنند. از لحظهای که این حالت شروع به خود نمایی میکند، هنرمندان به سرحد پیروزی میرسند. بدین ترتین دید هنرمند در وجود او به صورت حالتی در میآید که این حالت فوراً در اثر او ظاهر میشود. این دید گر چه پیروزمندانه است ولی شکست آن جز با پیدایش حالتی دیگر قابل تحمل نیست.
رفته رفته مدرنیستها به سوی اجتماع و سنتها رانده شدند، همان طور که درک و تشخیصشان آنها را ناگزیر با آنچه که مورد تنفرشان بود آشتی داد. بهعلاوه روح سیاسی شدیدی که عصر ما را فراگرفته نقش طرد اجتماع را برای هنرمند تقریبا غیرممکن میسازد. بنابراین جنبش مدرنیزم آهسته آهسته جای خود را به نوعی هم شکلی و آکادمیسم میسپارد. شاعر آمریکایی در عین اینکه خود را در یک مدرنیست میپندارد در یکی از دانشگاهها گفتاری درباره فن نویسندگی ایراد میکند و در اطراف تکنیک رمبو بحث میکند. در صورتی که مهمترین صفت مشخصه رمبو گریز و نفرتش از قواعد قراردادی بود. شاعر انگلیسی عمل مشابه آنرا در B. B. C و یا در شواری بریتانیا انجام میدهد. شیوههای مدرنیزم بهصورت روشی قابل تدریس درمیآید که از آن برای آفریدن آثار تازهای که برای همه قابل درک باشد، استفاده میشود. همچنانکه تحقیقات طاقت فرسای آتونالیه سرانجام به صورت اصطلاح "موسیقی در هم شکسته" جلوهگر میشود. به وجود آمدن چنین وضعیتی اجتناب ناپذیر بود زیرا مدرنیستها بسیاری از قوانین قراردادی را به دور انداخته و موانع بیشماری را سر راه احساسات انسانی منزوی خود قرارداده بودند.
در نتیجه آثار خالص و حماسی و شاید بتوان گفت، کمی پوچ پدید آمد. ولی تنها معدودی از نویسندگان این قدرت را داشتند که بعد از کسب موفقیت حالت آشتی ناپذیری خود را حفظ کنند. سازشهای از قبیل روش گرترود اشتاین در کتاب (سرگذشت آلیس. ب. تو کلاس) که به نظر میرسد نویسنده اصولی را که در کتابهای قبلی خود مراعات میکرد در این کتاب کاملاً پشت سر گذاشته باشد؛ زیرا اگر روش او را در این کتاب صحیح پنداریم هیچ توجیهی برای روش او در کتابهای پیشیناش نمیتوان به عمل آورد. میتوان در آثار بسیاری از نویسندگان بزرگ امروزی، لحظهای را که در آن تغییراتی در جهت عکس وظیفه و روش قبلی صورت گرفته است مشاهده کرد. تی. اس. الیوت اولیه به نظر میرسد مسئولیت و روشی به عهده نگرفته باشد غیر از الیوتی بودن با احساسیتی شبیه پروفراک. امروزه به نظر میرسد که پیوستگی توام با مسئولیتی بین الیوت و یک یا چند مکتب و عامه مردم که خود او را به عنوان مرجعی میشناسد، وجود داشته باشد. اتفاقی که برای این عده از نویسندگان پیش آمده، اتقافی است که شامل قدرتی میشود که با از دست دادن مدرنیسم، برای مردم آنچه را که خودشان از هنر نو انتظار دارند، فراهم میسازد.
من شخصا هرگز کاملا تن به اجتنابپذیری این موضوع نخواهم داد. از بعضی لحاظ من آثار اولیه نویسندگان جدید را به آثار بعدی آنها ترجیح میدهم. از این رو به نظر من آثار فالکنر هیچکدام به پای "پاداش سرباز" و آثار الیوت هیچکدام به پای "پرلودها" و "سرزمین ویران" و آثار همینگوی هیچکدام به پای "در زمان ما" نمیرسند.
البته این نظر مطلقا صحیح نیست. از بسیاری جهات آثار اخیر همه این نویسندگان زیبایی و اخلاق و پختگی بیشتری در بردارد. همچنین بیپردگی، گوشه گیری و خامی در این آثار از بین رفته است.
ظرافت درون دیگر جنبه منحصر به فردی و شخصی بودن خود را از دست داده و مسئولیتی را به عهده گرفته که برای من همیشه مشکوک بوده است - مسئولیت در مقابل ناشر و مردم.
این موضوع بسیار شایان توجه است که نویسندگان بزرگ عصر ما به توانایی و در عین حال به مقید بودن قابل احترامی نایل آمدهاند و بررسیهای مختصری که آزمایشگاهی برای گستاخانهترین تجربیات عصر بود، دیگر کاملا از بین رفته است.
من در شعر مدرن آن وزنی که تا اندازهای به تغییرات احساس جدید که به وسیله موتورهای سنگین ایجاد شده، آگاه است بر وزن شعر بندگان کلیسا - هر چند هم که زیبا باشد، ترجیح میدهم. هیچ مقدار از سنتپرستی و تکنیک و پختگی عقلانی نخواهد توانست کاملاً مرا قادر سازد تا بر تاسفی که از مرگ مدرنیزم در من ایجاد شده فائق آیم.