سرویس تئاتر هنرآنلاین: یکی از دراماتیکترین داستانهای شاهنامه فردوسی داستان "رستم و اسفندیار" است که در آن حماسه و تراژدی درهم میآمیزند و سرانجام تراژدی برحماسه برتری پیدا میکند. کُنشزایی این اثر برآیند حادثه همآورد شدن دو پهلوان نامدار و نیز حاصل تعلیقزایی حادثه و چگونگی شکلگیری تراژدی مورد نظر است. در چنین شرایطی چنانچه این حادثه به طور عینی، همانند آنچه در خود داستان "رستم و اسفندیار" به کاملترین و تأثیرگذارترین شکل ممکن پردازش شده، به اجرا درنیاید و یا به گونهای "نمایهای" ارائه شود، در آن صورت هیچ کُنش دراماتیکی مرتبط و تأثیرگذاری باقی نمیماند که بتوان به بهانه آن، متن و آنچه را که روی صحنه عرضه میگردد، چیزی از جنس نمایش ارزیابی نمود.
نمایش "راه مهر، راز سپهر" به نویسندگی و کارگردانی شکرخدا گودرزی که براساس اقتباس از داستان "رستم و اسفندیار" شاهنامه فردوسی در سالن اصلی تئاتر شهر اجرا میشود، از لحاظ متن و اجرا دارای یک نقص اساسی است: قریب دوسوم نمایش به مقدمه چینیها، یعنی گفتوگوهای "گشتاسب"، " کتایون"، " جاماسب" و نوازندگی و سرودخوانی اعضای ارکستر و سخنان "جاماسب" و "پشوتن" و... اختصاص یافته است. در داستان منظوم فردوسی روی حوادث مقدماتی تا این حد تأکید نشده است؛ آنجا رویدادهای مقدماتی با حادثه پایانی تناسبی ساختاری دارند. در اجرای نمایش "راه مهر ، راز سپهر" به علت آن که قسمت مقدماتی طولانی شده و ضمنأ شکل حادثه پایانی مربوط به همآوردی "رستم و اسفندیار" و کشته شدن اسفندیار روئین تن (که فقط چشمانش آسیب پذیر است) با تیر "رستم"، نه به صورت عملی و دراماتیک، بلکه به شکل "نمایه"ای و "پوستر"ی ارائه شده است. رستم و اسفندیار گاهی روبهروی هم میایستند و ژست تقابل و تعارض میگیرند و بعد به صورتی گزارهای از زبان یک نفر اعلام میشود که مثلأ رستم در مبارزه مرحله اول چند تیر به پشتش اصابت کرده که بعدا به لطف یزدان و کمک اهالی "جبهه خیر" که در لباس و چهره، چندان به چنین جبهه و صفتی منتسب نشدهاند، تیرها از بدنش بیرون کشیده میشوند و زنده میماند. او در رویاروئی دوم با زدن تیری به چشم اسفندیار، او را از پای در میآورد؛ این موقعیت اغلب با ژستهای ثابت و بیحرکت هردو، در صحنهای که تصویرش حالتی "پوستری" و صرفا "نمایه"ای دارد، به نمایش درآمده که آسانترین شیوه نشان دادن یک حادثه است. ضمنأ چون این حادثه نهائی و محوری به صورت نمایهای، خلاصه شده و نهایتا "پرفورمنس" گونه ارائه شده، نمایش تا حدی خسته کننده و بیهدف از کار درآمده و دیگر فاقد آن تأثیرگذاری عمیق و دراماتیکی است که مخاطب در داستان رستم و اسفندیار شاهنامه فردوسی با آن روبهروست؛ به عبارتی، پایانه نمایش از بخشهای آغازین آن هم ضعیفتر است و به دل نمینشیند، در حالی که در داستان اصلی پایان اثر بسیار تأثیرگذارتر و تعیینکنندهتر است، چون در قسمت پایانی است که "یک نقطه اوج دوم" ، "گره گشائی نهائی" و حتی " ژانر" داستان شکل میگیرد.
کاربری موسیقی زنده در این نوع نمایش ترفندی نامناسب است، چون حضور مجریان این بخش با لباس، با شاکله متفاوت و ابزار و ادوات موسیقی عملا نمایش را مناسبتی و "مراسم گونه" و حتی تا حدی "شعاری" جلوه داده و در القای مضمون و باورپذیری تاریخی و افسانهای رویدادهای روی صحنه "فاصله" ذهنی و عاطفی ایجاد کرده است. تماشاگر همواره میداند که آنچه روی صحنه جریان دارد، صرفأ یک نمایش است.
ضمنأ استفاده از ریتمهای ضربی و زورخانهای که سالهاست در نمایشهای پهلوانی به صورت یک کلیشه بسیار کهنه درآمده، آسیب زیادی به اجرا زده و عملأ ثابت شده است که رستم و اسفندیار، با همه وجوه افسانهای و تا حدی اسطورهایشان عملا با پهلوانان معمولی زورخانهها مقایسه شدهاند.
طراحی صحنه که بخش مهمی از آن به جایگاه اجرای موسیقی زنده اختصاص داده شده، در اجرا میزانسنها را تحتالشعاع قرار داده و هرنوع حرکت و جایگیری بازیگران را معطوف به سازههای ترکیبی صحنه کرده است. این طراحی که توسط "فریبرز قربانزاده" انجام شده، تصور و پنداشتی از معماری و فضای مشخص به بیننده نمیدهد و صرفا قراردادی است. بخشی هم که به کمک ویدیو پروجکشن به تصاویری از یک نمایش عروسکی میپردازد، کاملا اضافی و بیمعناست و ساختار اجرا را چندگانه کرده و در چنین اجرایی سنخیت نمایشی ندارد. ضمنأ بازیگری که دراین بخش "نقالی" میکند، بازیاش از گیرائی و جذابیت نمایشی برخوردار نیست و فقط "دکلمه" میکند، در حالی که نقالی "استفاده از بیان شفاهی و بیان فیزیکی بدن برای وانمودهسازی و نشان دادن حوادث، حالات و موقعیتهای پرسوناژهای یک داستان است." ضمنا کاربری این نقالی همانند تصاویر مجازی نمایش عروسکی و ریتم و موسیقی زورخانهای، سبب کلیشهای شدن و چندگانگی اجرا شده و در اصل اضافی و غیرکارکردی است. ضمنا "های لایت" شدن عملی این موارد، اساسأ مضمون و محتوای داستان رستم و اسفندیار را کمرنگ و "کم جلوه" کرده است. باید یادآور شد خواندن اشعاری که به شکل سرود و با همراهمی موسیقی اجرا میشود، به آنچه که روی صحنه به اجرا درمیآید، حالتی شعاری و مناسبتی داده است.
در این اجرا بخشهایی از دیالوگها قابل فهم نیست، زیرا شیوه بیان برخی از بازیگران مانع از انتقال درست مضمون دیالوگها شده است. انتخاب بازیگر نقش اسفندیار، از لحاظ فیزیکی و بازی کاملأ درست انجام شده است، اما بازیگر نقش رستم اساسا "رستم نما " نیست. فراموش نشود که برای انتخاب بازیگر برای ایفای نقش پرسوناژ یگانه و قدرتمندی همچون رستم که در هر صحنهای عملا همتایی ندارد، الزامأ باید بازیگری بلند قامتتر و هیکلمندتر انتخاب میشد تا واقعأ رستم بودنش در قیاس با شکل و ظاهر دیگران به اثبات میرسید؛ یعنی نباید در هیچ صحنهای قامت و هیبت هیچ کدام از بازیگران از قد و قامت پهلوانانه او بلندتر و هیبتدارتر به نظر آید. درحال حاضر یکی از بازیگران (کاظم هژیرآزاد) هیکل و قامتش تا حدی از هیکل "پرویز فلاحیپور" که نقش رستم را بازی میکند، بلندتر و درشتتر است و در نتیجه از باورپذیری "رستم بودن" پرسوناژ رستم کاسته است. بعضی از چهرهآراییها هم مصنوعی به نظر میرسند و فقط طراحی لباس بازیگران به طور نسبی خوب انجام شده است. در این نمایش فقط یک میزانسن مهم و قابل تأمل وجود دارد و آن هم میزانسنی است که اسفندیار در اوج و بالاترین نقطه صحنه و بارگاه مربوطه ایستاده و رستم بیرون از سن و داخل سالن در مقابل تماشاگران (مردم) است و همه دیالوگهایش را خطاب به آنها میگوید.
زنده نشان دادن اسفندیار پس از کشته شدنش به دست رستم در کنار تابوت خودش درحالی که پیام هم میدهد، ترفندی است که با آن کلا همه داستان مربوطه از باورپذیری به در آمده و عملا همه چیز به اختیارمندی زیاد نویسنده که کارگردان نمایش هم است، نسبت داده شده است.
نمایش " راه مهر، راز سپهر" به نویسندگی اقتباسی شکرخدا گودرزی و کارگردانی خود او، اجرائی چندگانه، چند جوره و نسبتا ملال آور است که در آن موقعیتها و رویدادهای دراماتیک داستان "رستم و اسفندیار" فدای جلوهآراییهای پرفورمنس گونه شده است.
حسن پارسائی