سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: ابوالفضل پاشا از مهمترین شاعران جریان موسوم به شعر "دهه هفتاد" است که در اواخر همان دهه (1379) در کتاب "حرکت و شعر" در صدد برآمد تا این جریان شعری را تئوریزه کند. بعد از انتشار کتاب "هفتاد؛ برگزیده شعر دهه هفتاد" که گزیده شعری از شعر شاعران "شعردهه هفتاد" است به سراغ او رفتیم. او در کنار بهزاد خواجات و رضا چایچی از مولفان مقدمه این کتاب و از داوران این گزینه شعر است. از او درباره معیارهای شعری "شعر دهه هفتاد" پرسیدیم و اینکه بنا به چه دلایلی نام بعضی از شاعران نام آشنای دهه هفتاد در این گزینه نیستند.
پیش از این بهزاد خواجات درباره "هفتاد؛ برگزیده شعر دهه هفتاد" و گزینش شاعران مورد نظر داوران این کتاب گفته بود: "گزینه یعنی گزینش آثاری که به زعم داوران باید در این کتاب میبوده و در مقدمه هم توضیح داده شده که انتخاب افراد نه تقویمی (شاعران حاضر در دهه هفتاد) بلکه ترجیحی است و به جریان خاصی نظر دارد. در عین حال این در بسته نیست. مثلا چرا نباید بچههای کارگاه براهنی گزینهای منتشر کنند؟ اگر این اتفاق بیفتد گمان میکنید در این مجموعه از تمام شاعران دهه هفتاد اسم برده میشود؟ هرگز. چون آنان اصلا جریان دیگری را به رسمیت نمیشناسند. مثلا هوشیار انصاریفر در مصاحبهای تصویری از شعر دهه هفتاد که سخن میگوید جز براهنی از هیچکس اسمی نمیبرد و این یعنی مصادره شعر این دهه. اما در کتاب ما چند شاعر خوب کارگاه براهنی حضور دارند و اگر غرض ما منصفانه نبود اینان هم نمیبودند. "
او درباره غیاب شعرهای شهرام شیدایی در این کتاب هم گفته بود: " از نظر من شهرام شیدایی باید جزء جریان دهه هفتاد یعنی منتخبان قرار میگرفت و نبودش در این مجموعه خسران بزرگی است اما همانطور که گفتم من نمیتوانم از تمام انتخابها دفاع کنم. مثلا اگر تنها رای من کارساز بود یکی، دو اسم فعلی در مجموعه گزینش نمیشدند. اما کار جمعی همین است و آرای برتر ملاک است. گمان نکنید که ما بحث و جدل نداشتهایم برای این فهرست، داشتهایم، اما رای من به کرسی ننشست در مورد چند نام. شهرام شیدایی باید در این مجموعه میبود."
اما در گفت و گویی که ذیلا میخوانید ابوالفضل پاشا به صورت مشخص میگوید که چرا علی باباچاهی، محمد آزرم و شمس آقاجانی شاعر "شعر دهه هفتاد" به حساب نمیآیند.
جناب پاشا ویژگیهای شعر "دهه هفتاد" چیست؟
در دهه هفتاد شعرهایی ارائه شده است که صرفا و الزاما ویژگیهای آن شعرها صد در صد مشترک نبوده است. یعنس این طور نبوده شاعرها طبق یک اصول از پیش تعیین شده و با پیش فرض ها شعر گفته باشند. تشابه شعر این شاعران بیشتر در نداشتن معیارهای پذیرفته یا به ارث رسیده است، نه اینکه معیارهای مشابهی دنبال کنند، پس برای شناخت معیارهای شعر دهه هفتاد ما باید به مهمترین آنها اشاره کنیم و ویژگیهایی که بسامدش بالا بوده را بر بشمریم. با این توضیح ما اگر همه معیارها را توضیح بدهیم بازهم معیارهایی باقی می ماند که ما به آن اشاره نکرده باشیم، چون بسامدش پایین بوده و در شعر یک یا دو نفر بروز پیدا کرده.
خب این معیارهای مهم کدامند؟
یکی از مهمترین مولفه ها توجه به زبان است، به این معنی که "زبان" موضوع اصلی شعر قرار می گیرد، بازبینی و بازنگری در ساختار شعر که به دو شکل ساختارزدایی و ساختارهای چند مرکزی تقسیم میشود، توجه بیشتر به جزئیات زندگی، حذف راوی دانای کل و در ادامه ایجاد زمینه ای برای مشارکت بیشتر مخاطب در شعر، دخالت روایت در شعر و در برگرفتن ظرفیتهای داستانی یا حتی سایر هنرها خصوصا سینما، از مهمترین مولفههای شعر دهه هفتاد است.
جناب پاشا چرا بعضی از نامهایی که پیشتر نیز در این جرگه قرار میگرفتند در این کتاب نیستند؟ خود شما در کتاب "حرکت و شعر" تان نام آزرم را ذیل شعرای دهه هفتاد آوردید.
ببینید شعردهه هفتاد ویژگیهایی که گفتم را دارد و اگر شاعری نیز شعرش حائز این ویژگیا باشد شاید مستعد این باشد که در این جرگه قرار بگیرد اما باید خود شاعر تمایل داشته باشد که در این گروه قرار بگیرد. محمد آزرم از این گروه برائت جسته است. البته او از قدیم یکی از شاعرای این گروه به حساب میآمد وحتی کتاب اولش به اسم "عکسهای منتشر نشده" کاملا او را در این گروه قرار میدهد اما آزرم بعد از انتشار این کتاب در طمع دست یابی به برج عاجی از آن خودش از این گروه برائت جست و هیچ وقت نخواست مدافع شعر دهه هفتاد باشد.
اینجا یک سوال پیش میآید و آن اینکه ما را چه به نیت شاعر! اگر شعر یک شاعر ذیل یک بوطیقای ویژه قرار میگیرد چرا ما باید به خواست و مطلوب او بها بدهیم؟
این سوال، سوال خوبی است. ما در بررسی کارنامه شعری یک شاعر به این نگاه میکنیم که او تا چه میزان به اصولی که میگوییم پایبند است و آیا در ادامه کار نیز همان روند را ادامه میدهد یا نه. اینکه چقدر آن شاعر بر ویژگیهای شعر دهه هفتاد پافشاری کرده است؟ چقدر برای به دست آوردن آن جایگاهی که به دست آوردیم و حتی سیلی خوردیم زحمت کشیده؟ نسل گذشته ما فضای مطبوعات را در اختیار داشت، تریبونها از آن آنها بود و ما با دشواریهای بسیار توانستیم شعرمان را منتشر کنیم. اما شاگردان دکتر براهنی سر سفره استاد نشسته بودند و پشت حمایتهای او پناه گرفتند. برای همین هم شاعرانی مثل شمس آقاجانی نمیتوانند جزو شعر دهه هفتاد باشند، چون دیکته استاد را مینوشتند و در بند شعر دهه هفتاد نبودند و از اهداف ما خبر نداشتند.
بعضی سوار اتوبوس آمادهای شدند و به سمت مقصد راه افتادند، در حالی که ما جاده را کوبیدیم، زیر سازی کردیم و بعد طی طریق کردیم.
این کتاب نمیخواهد صرفا شعر شاعران را دنبال کند بلکه پرونده این آدمها هم خیلی مهم است.
درباره علی باباچاهی چه میگویید؟
باباچاهی در دهه هفتاد فعال بوده اما شاعر دهه هفتاد نیست... به دو دلیل... اول اینکه او شعرش را از دهه 50 شروع کرده و نخستین کتابش را در آن سالها چاپ کرده و دوم اینکه زمانی که ما در آغاز دهه هفتاد مبارزه می کردیم، زمانی که از پیشنهادهای خودمان دفاع می کریدم او برای خودش برج عاجی درست کرده بود و خودش را جزو زعما و بزرگان به حساب میآورد. یادم میآید باباچاهی صفحات شعر آدینه را به 4 قسمت تقسیم کرده بود و صفحه اول را اختصاص داده بود به شعر بزرگان و زعما و اغلب شعر خودش را هم در میان آن اشعار چاپ میکرد و شعر ما را کع عمدتا چاپ نمیشد، اگر میخواست منتشر کند در صفحه آخر میگذاشت.
این تمایزی است که خود باباچاهی برای شعرمان قائل بود. مجموعه شعر "منزلهای دریا بی نشان است" باباچاهی کتابی است که زمین تا آسمان با شعر دهه هفتاد تفاوت دارد. او بعد از چند سال و تحت تاثیر اشعار شاعران دهه هفتاد سمت و سوی این جریان را به خود گرفت و شعرهای "نم نم بارانم" را منتشر کرد که آغاز جدایی او از سبک پیشینش بود.
باباچاهی به هیچ وجه نمیتواند شاعر دهه هفتادی باشد، بلکه متاثر از شعر دهه هفتاد است. اما خب، ایشان آدم زرنگی است و بعدها همه چیز را وارونه جلوه داد و گفت شاعران دهه هفتاد از من تاثیر گرفتند. او مشخصا من، مهرداد فلاح و علی عبدالرضایی را شاعرانی خواند که از او تاثیر گرفتند در حالی که استنادهای تاریخی چیزی غیر از این را ثابت میکند.