اکبر صادقی: نمایش نامه دپوتات ترجمه کریم عظیمی ججین از نمایش نامه به دنبال دروغگو اثر دیمیتری پساتهاس متولد ۱۹۰۷ ترکیه است که این روزها به کارگردانی اتابک نادری در ایوان شمس به روی صحنه رفته است.
این نمایش داستان یک دپوتات-معادل روسی برای نماینده مجلس- (فریکس با بازی اتابک نادری) هست که با وعدههای دروغین خود به مجلس راه یافته و اکنون به دنبال فردی (تئودور با بازی پندار اکبری) دروغگوتر از خود هست که از دست مراجعه کنندگان طلبکار و محق فرار کند. اما تئودور که ابتدا به دروغ گویی اشتهار داشت خبرنگار از آب درآمده نه تنها به ملت دروغ نمیگوید بلکه دروغهای فریکس و کشیش (پدر دیمیتریوس با بازی درخشان سامان دارابی) را برملا میکند.
شخصیتها و بازیگران دیگر این نمایش عبارتاند از: سوسن پرور (کولا) یاشار نادری (وارسیداس) قاسم روشنایی (پاپاتیاس) ماه چهره خلیلی (جنی) و بهنام شرفی (پرومته).
از انجا که در عصر حاضر دروغ در جامعه به مساله بسیار مخرب و مؤثر در شکل گیری بیماری بحران روابط تبدیل شده است، باید انتخاب و اجرای این اثر با بن مایه دروغ را بسیار بجا و خلاقانه دانست.
طرحplot -- و کنش اصلی- - overall actاین نمایش بر روی دروغ بنا شده است. اما سؤال اصلی نگارنده این یادداشت این است که زاویه دید و پرداخت دپوتات به مقوله دروغ چگونه بوده است؟
اینکه کسی یا گروه نمایشی مستقیماً بگوید دروغ بد است هر چند راست گفته، اما حرف تازه و هنرمندانهای نزده است.
پس نگاه آیرونیک به دروغ ابتدا توسط پساتهاس در نوشتن، کریم عظیمی در ترجمه، یاشار نادری در دراماتورژی و نیز اتابک نادری در ترجمه کلمه به عمل به عنوان کارگردان این اثر بسیار زیرکانه و هنرمندانه محسوب میشود. چرا که نگاه آیرونیک به دروغ توسط پساتهاس نویسنده و اتابک نادری کارگردان، نه تنها باعث تقبیح دروغ شده بلکه با دست مایه قرار دادن این تم، دو قشر حساس جامعه، سیاستمدار و نخبه دینی که باید بیشتر از دیگران مواظب دروغ گفتن خویش باشند را زیر سؤال و انتقاد میبرد.
قبل از پرداخت به این مقوله باید چیستی آیرونی را بازگفت.
آیرونی-irony-معادل انگلیسی کلمه طعنه است. حسن افشار در ترجمه کتاب آیرونی نوشته داگلاس کالین موکه muecke douglas colin چاپ نشر مرکز، واژه وارونه گویی و وارونه نمایی را به جای آیرونی به کار میبرد.
در فرهنگ آکسفورد آیرونی چنین تعریف شده است: آیرونی یعنی بیان معنی با استفاده از الفاظ عکس، خصوصاً استفادهای نیش دار و تمسخرآمیز از مدح برای ذم یا تحقیر. پس آیرونی یعنی گفتن چیزی برای رساندن معنی مخالفش.
در نمایش دپوتات سه شخصیت اصلی و مهم وجود دارد که مقوله دروغ را درعمل act آنها میتوان بررسی کرد. اولی کشیش پدر دیمیتریوس که به هیچ وجه نباید دروغ بگوید، دومی فیریکس نماینده مردم و سیاستمدار که نباید دروغ بگوید و سومی تئودور دروغ گو که باید دروغ بگوید. اما نگاه آیرونیک و طعنه آمیز به دروغ ازهمین جا آغاز میشود که پدر دروغ، و تئودور دروغ گو، حقیقت را میگوید! کشیشی که نباید دروغ بگوید رفته رفته واقعیت پست و دروغ گویش باز میشود. از آخرین لایههای شخصیت پست دیمیتریوس پدر، تلاش و موفقیت او در برقراری رابطه نامشروع او با جنی همسر فیریکس است. فیریکس که امید و نماینده مردم است به دروغ و دروغگو پناه میبرد. و نمایشیتر از همه تئودور که به دروغگویی معروف است نه تنها دروغ نمیگوید بلکه حقیقت پنهان در لباس سیاست و دین تزویری را آشکار میسازد.
همین نگاه آیرونیک و وارونه است که باعث خنده تلخ و دردناک مخاطب میشود. در واقع رسالتی که اثر طنز دارد نیز همین است که ابتدا مخاطب به دروغ گویی کشیش و نماینده مجلس بخندد اما پس از خروج از ایوان شمس و در تنهایی خود دچار دلهره از عمق فاجعه شود. لابه لای این خنده ترس آوراز خود بپرسد وقتی کشیش و سیاستمدار دروغ میگوید پس چه کسی راست میگوید؟! اوج رنج خنده دار اینجاست که ترکیب دپوتات دروغ گو و کشیش دروغ گو موجب فربه و چاق شدن اراضی کلیسا میشود! کلیسایی که پدر دیمیتریوس در آن به تجارت دین میپردازد! اما اینجاست که برگ برنده اثر رو میشود. تئودور به ظاهر دروغ گو، خبرنگار از آب در آمده و التیامی میشود برای مخاطبانی که نگران دروغ بودند. دپوتات با معرفی خبرنگار به عنوان فرد بیدار و به دنبال حقیقت، پایان این تلخی خنده دار را کمی روشن و امیدوار کننده مینمایاند. به طوری که هرچند جای دروغ گو و راست گو در جامعه جا به جا شده است اما باز کسی هست که بپرسد: چرا؟!
اینجاست که جای یک نیروی مخالف دروغ و نیروی غالب احساس میشود. نیروی که باعث رسیدن دروغ گوها به پادافره از بابت هامارتیا hamartia و هوبریس hubris خویش باشند.
در نمایش دپوتات مأمور دولت یا نیروی نظم دهنده دولتی وجود ندارد بلکه بار دراماتیکی این نیرو بطور زیرکانهای بر روی دوش پاپاتیاس قصاب گذاشته شده است. پاپاتیاس تمام ویژگیهای یک مأمور دولت از خشونت و قاطعیت گرفته تا دروغ ستیزی و مجرم گیری را دارد بجز اینکه از دل مردم برخواسته باشد و نه حکومت آتن. به نظر میرسد اگر پاپاتیاس از درام حذف شده و مأمور دولت بجای آن اضافه میشد دو اتفاق مهم در نمایش نمیافتاد. اولی وعده دروغین فیریکس مبنی بر آزادی برادر پاپاتیاس در کنش پیش از آغاز نمایش، که مسلماً وعده این چنینی را به یک مأمور دولت جهت خریدن رأی نمیتوانست بدهد.
و دومی پیام مهم و زیرمتنی اثر مبنی بر اینکه هر رأی از طرف اقشار مختلف مردم هرچند با دروغ گرفته شده باشد، حقی رابر گردن نماینده مجلس میگذارد.
بدین وسیله با وجود و هجوم پاپاتیاس قصاب که ظاهراً از خشنترین اقشار جامعه آتن به نظر میرسد به عنوان نیروی مخالف کشیش و نماینده دروغگو، عدالت هنری ملزم را برقرار میکند و همین عدالت خشن کمی تسکین کمیکی میشود برای پایان دپوتات.