سرویس تئاتر هنرآنلاین : به نظر می رسد تئاتر معاصر این روزها در حال تجربه بازگشت نوعی تئاتر است که تمرکزش بر روی منطق و فلسفه است. بر این اساس دکتر بریجیت شوبک در مقالهای به بررسی این مسئله پرداخته است. شوبیک تحصیلات خود را در رشته ادبیات آلمانی، مطالعات تئاتر و علوم ارتباطات در دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان در مونیخ به پایان رسانده و رساله دکترای خود را در موضوع تئاتر مدرن در آلمان و رابطه متقابل آن با جامعه و تابوهای آن به رشته تحریر درآورده است.
تلاش برای شناسایی عوامل تشکیلدهنده تئاتر معاصر کاری دشوار است. هنگامی که از یوهان سایمونز، کارگردان هنری "مونشنر کامرشپیل" (تئاتری که به خاطر اجراهای به روز، تجربی و آوانگاردش شناخته میشود)، در گفتگویی در ۹ فوریه ۲۰۱۲ در مونیخ درباره فرهنگ در این باره سوال کردم، او در عوض در مقام دفاع و حمایت از آزادی هنر برآمد، به این معنا که نه تنها سوژه نمایشها، بلکه نحوه تعبیر و اجرای صحنهای آن نیز شامل آن میشوند: "هر نمایش با شما (کارگردان) صحبت میکند. خود داستان به شما میگوید که چطور آن را سازماندهی کنید، تاکیدها را کجا قرار دهید و چه فضایی را میتوانید با آن داستان خلق کنید. تئاتر خود را در چهارچوب هیچ جنبش مشخصی قرار نمیدهد، تئاتر بسیار گسترده است و آنچه بیش از همه تئاتر را برجسته میسازد، چندوجهی بودن آن است." طبق معمول، کارگردانان و بازیگران هرگونه دستهبندی در کار خود را نفی میکنند. حال، حتی با فرض اینکه نمایشها و شیوه ارائه آنها بسیار متفاوت از یکدیگر به نظر میرسند، آیا هیچ وجه مشترکی که همگی آنها را به هم پیوند دهد وجود ندارد؟
پس از گذشت دهههایی که در آن نمایشها از طریق ارتباطشان با یکدیگر، نقلقول و مضامین مشترک بازشناسی میشدند، امروزه به نظر میرسد در حال تجربه بازگشت نوعی تئاتر هستیم که تمرکزش بر روی منطق، انگیزه روانی و روایت مستقیم است. به نظر من، هدف نهایی تئاتر، تحریک صرف نیست. زیباییشناسی آن نیز دیگر نمیتواند تنها محدود به تابوشکنی و خطرپذیری باشد. تئاتر رو به سوی مردم واقعی با مشکلات واقعی میآورد. نمایشها به چیزی بیش از خودشان برمیگردند و در این جریان داستانهایی ساخته میشوند که دوباره بر تماشاچی تاثیر میگذارند. این داستانها دیگر به تماشاچی اجازه نمیدهند که فاصله داشته باشد. تحت تاثیر شگرف تجربهی تئاتر بیتفاوت پستمدرن، تئاتر معاصر در تلاش است تا دوباره دیدگاه اخلاقی را دربرگیرد. داستانهای کوچک درباره اجتماعات کوچک به مقیاسهای بزرگ قابل تعمیم است یا به تعبیر کریستوفر هنکه و مارتین میدکه:…بر همین اساس، هر نمایش یک جامعه میکروسکوپی است که با جامعه واقعی در تعامل است، هرچند که بازتولید سادهی آن نیست.
سادهترین شکل اجتماع، یک خانواده متشکل از والدین و فرزندشان است. در نمایش هدیه [زهر] (۲۰۰۹) نوشته لوت وکمانز هلندی به کارگردانی یوهان سیمونز در مونشنر کامرشپیل، این اجتماع کوچک با مرگ پسرشان در یک سانحه مرگبار نابود میشود. والدین بازمانده جدا میشوند، چرا که نمیتوانند اندوه مشترکشان را تحمل کنند. آنها پس از نه سال دوباره یکدیگر را ملاقات میکنند. در این ملاقات تلاش میکنند درباره راههای متفاوتشان در برخورد با تراژدی صحبت کنند. بحثشان سرشار از طنزی تلخ است، اما به نظر میرسد اولین باری است که واقعاً با هم صادق هستند. آنها نهایتاً با هم به نوعی هماهنگی میرسند. این هماهنگی بر اساس تجربه زیباییشناسانهای که شوهر با آن روبرو شده است شکل میگیرد: یکبار که منتظر شروع جلسه تمرین گروه کر بود، به صدای مردی گوش میدهد که آهنگ Let it be blues را میخواند. تحت تاثیر همین ماجرا، به این فکر میکند که چه میشد اگر زندگیاش همینطور که هست بماند: احساس میکند که این تجربه سخت حضور باری از دوشش برمیداشت. حال در بحث با همسر سابقش این را نیز به یاد میآورد که در آخرین دقایق با فرزندشان، مادر برای فرزند در حال مرگش آهنگی میخواند. در هر دو موقعیت، آهنگی به آنها آرامش داده بود. در نهایت، آنچه که آن دو را در یک وجه زیباییشناسانه به هم پیوند داد، از آنچه آنها را از هم جدایشان میکند قویتر شد.
بازگشت به خط داستانی ساده از نظر دراماتورگی -آغاز و پایان مشخص- به نظر بازگشت به عناصر سنتی میآید، اما در واقع تمایلی کاملاً جدید و معاصر است. بریجیت هاس آن را -با تکرار مکرر عمدی- درام دراماتیک مینامد. گذشته از این، تئاتر مسئولیت سیاسی خود را که از بدو وجود مسئولیت اصلیاش بود، باز مییابد. عملکرد سیاسی تئاتر از تعامل انسان و درگیریهای فردی نشات میگیرد و فرد مجدداً به عنوان عنصر فعال منصوب میشود. بیننده میتواند با مشاهده دقیق روابط مابین افراد چگونگی گسترش ساختار سیاسی را در یک میدان تجربی بازسازی کند.
به نظر میرسد این گامی به عقب و به سوی اشکال قدیمیتر نمایش -مانند تئاتر یونان باستان که فرد مرکز نمایش بود- باشد. اما در واقع در این دوره از تئاتر، فرد تنها قربانی سرنوشت بود و هیچ امکانی برای عمل به شیوه خودمختار نداشت. این شیوه، از تئاتر روانشناسی با زمینه اجتماعی - همانند شیوهای که در تئاتر آلمان حدود سال ۱۹۱۰ شکل گرفت- نیز متفاوت است؛ تئاتری که تمرکزش بر روی به نمایش درآوردن واقعیتی دقیق، با جزئیات، جهتدار و بدون توجه به محدودیتهایش بود. بنابراین تئاتر امروز نمیتواند به سادگی به عنوان "از دور خارج شده" کنار گذاشته شود. بالعکس، تئاتر در حال تلاش برای ارائه تعریفی نو از خود است. امروزه تئاتر خود را به عنوان نیرویی حیاتی باز میشناسد که به جای تسلیم شدن در رویارویی با جهانی پیچیده، ساختارهای قدرت پنهان اجتماع را آشکار کرده و به کار میگیرد.
درام دراماتیک تلاش میکند مفهوم وحدت را بشناساند. ساختار موزاییک مانند پست مدرنیسم دیگر مناسب نشان دادن پیشرفتهای جاری در فرهنگ نیست. تئاتر جدید این نیاز را در خود احساس میکند که به سوی سنتهای به ظاهر قدیمی مانند تقلید و شبیهسازی و میل نخستیناش به داستانسرایی روی گرداند. صحنه آن صحنه باز تئاتر پستمدرن نیست، بلکه صحنهایست که به عنوان یک فضای مجازی بسته عمل میکند. تخیل دوباره از واقعیت جدا میشود.
نمایش رولند شیملفنینگ به نام "پگی پیکیت صورت خدا را میبیند" (۲۰۱۰) به کارگردانی مارتین کوشِج در تئاتر دولتی بایر (تئاتری سنتیتر در مونیخ) مثال این شکل از تئاتر جدید است.
این موضوع در دیالوگهای نمایش به بهترین وجه دیده میشود. چهار شخصیت درباره وضعیت آب و هوا، گذشتهشان و آخرین دیدارشان با یکدیگر گفتگو میکنند. با این حال، هر از گاهی تکههایی پدیدار میشوند که ظاهراً ارتباطی به موضوع صحبت ندارند. به علاوه، شخصیتها به تناوب ثابت و بیحرکت میشوند، گویی در زمان استراحتشان باشند. بازی شخصیتها به گونهایست که گویی وسیله ارسال پیغامی از طرف فرستندهای ناشناس هستند.
این تکهها بعد از آن دوباره پدیدار میشوند این بار بیشتر معنا پیدا میکنند. آنچه در بحثهای جاری تبادل میشود همواره قابل پیشبینی است. جالب است که این مسئله به هیچ وجه قطعکننده نیست، بلکه بالعکس، پیوند دهنده است، چرا که تکههای کوچک جای مناسب و شایسته خود را بعداً در جریان نوعی عمل بازسازی که تنها از بیننده برمیآید پیدا خواهند کرد.
بر همین اساس، به کارگیری این استراتژی با هدف گیج کردن بیننده صورت نمیگیرد، بلکه هدفش ایجاد حضور ذهنی در بیننده است که بعداً پاداش آن را دریافت میکند. گرفتن پاداش در جاهای مختلفی اتفاق میافتد؛ هر گاه که اجزاء اطلاعات مانند تکههای پازل کنار هم قرار بگیرند و دیالوگی یکپارچه بسازند که به نوعی به وسیله تکرار تقویت شده است.
هرچند که چندوجهی بودن همچنان پدیده تئاتر امروز است، میخواهم به عناصر جدیدی اشاره کنم که متضمن بازنگری مفاهیم و انگیزههای تئاتر معاصر هستند. اگر این جسارت را داشتم که نقطه آغازی برای آن در نظر بگیرم، جمله جان ون دوفل را انتخاب میکردم که میگوید تئاتر امروز در این باره است: "کمتر هنر و بیشتر محتوا."
ترجمه: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)