سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: امیر احمدی آریان در کتاب ˝شعارنویسی بر دیوار کاغذی˝ با عنوان فرعی ˝از متن و حاشیه ادبیات معاصر˝ مینویسد: "روزنامهنویس صفحات ادبی برای فرونشاندن کنجکاوی و ارضای میل تفکر است که مفاهیم را به کار میبندد، چیزهایی -ایدهها، مفاهیم، باورها- از اطراف و اکناف علوم انسانی وام میگیرد و بدل میکند به سلاحی برای نبرد با متن ادبی، با وضعیت ادبی. او خود را در فرآیند مبارزه میبیند و همراه و همرزم دارد، منتها در قیاس با ایدئولوگهای مبارزه که کتاب و جزوه مینویسند و نیروهای فیزیکی آن که مبارزه خیابانی را پیش میبرند، او شعارنویس دیوارهاست."
بازار بی رونق ادبیات
آنچه در ایران به عنوان ژورنالیسم ادبی میشناسیم، خیلی وقت است که دیگر به کاری معمولی و کمی تا قسمتی زمخت تبدیل شده به این دلیل ساده که مهمترین ویژگیهای روزنامهنگاری ادبی توی دم و دستگاه مطبوعات یلخی امروزمان آب رفته است. برای همین هم هست که دیگر جز تک و توک صفحات ادبی بعضی از روزنامهها، دیگر نمیتوان صفحهای با عنوان "ادبیات" در مطبوعات امروز سراغ گرفت.
از طرف دیگر خبرگزاریها هم به خاطر ماهیت کار خبریشان هیچ وقت به کار روزنامهنگاری ادبی ما نیامدند. در خبرگزاریها و سایتهای خبری، خبری از یادداشتهای تحلیلی، گفتوگوهای تفصیلی و تخصصی، ترجمه مقالات تئوریک و یا انتشار شعرها و داستانهای جدی نیست. پاسخ هم شفاف است: "کار ما این نیست، ما باید خبررسانی کنیم." تا حدودی منطقی هم هست این حرف.
با این توضیح در این بازار بیرونق ادبیات، سراغ هر پیشکسوت این کاره را بگیرید احتمالا کلی گله دارد از نداشتن اختیارات یا امکانات لازم برای منتشر کردن یک صفحه ادبی تراز اول. جامعه سیاه پوش روزنامهنگاران ادبی، به عزا نشستهاند اما حواسشان نیست که میشود با همان اندک اختیاراتی که دارند بر مقام ترمیم بدنه بیمار روزنامهنگاری ادبی بربیایند و این فقدان بزرگ را با انتشار مطالبی در خور تا حدود زیادی کم رنگ کنند.
رخوت در روزنامهنگاری امروز
به نظر میآید آنچه امروز بیش از همه در این زمینه به خصوص خودنمایی میکند نوعی رخوت است که دست ژورنالیستهای ما را بسته. قریب به اتفاق جامعه ادبی مطبوعاتِ ما (و البته کسانی که در فضای مجازی فعالند) بسته به نوع کارشان صرفا در پی انجام کاری هستند که به آنها سپردند؛ هدف اصلی انتشار یک صفحه ادبیات یا مخابره یکسری اخبار است که به حوزه ادبیات مربوط میشود، و تمام. ذهن همه ما به "فقدان" ادبیات و "رخوت" در کار تسلیم شده، دست از کار شستهایم و در نهایت امر به فکر این هستیم وظیفه خود را به معمولیترین نحو انجام دهیم.
گفتوگوهای آبکی (گفتوگوهایی که فقط شامل یکسری سوال و جواب میشوند و معمولا تک گویی شخص آقای مصاحبه شونده است تا دیالوگ هر دو طرف میز)، یادداشتهایی از سر ناگزیری، انتشار خبرهای فکسی و دزدی (همان کپی-پیستی) و خدایش بیامرزاد ترجمه مقالات نقد ادبی که خیلی پیشترها حسابی معمول بود در صفحات ادبی روزنامههای ما و الان به کل، نیست و نابود شدهاند. چند وقتی هم هست اگر روزنامهنگاری بخواهد فریاد بزند حرفهای است و بخواهد یقه شهرت بدراند میرود سراغ یک شخصیت جنجالی در ادبیات، به هر ضرب و زوری شده چند کلمه از او در میآورد و با تیترهای من درآوردی و متنی من درآوردیتر گفت و گویش را توی بوق و کرنا میکند.
تورقی بر تاریخ/ پررونقهای گذشته
سید فرید قاسمی، نویسنده و پژوهشگر مطبوعات ایران در گفتوگویی با علی اکبر مظاهری اولین نشریه ادبی تاریخ ایران را روزنامه ملت تسنیه ایران (روزنامه ملتی) عنوان میکند.
گویا این روزنامه در تاریخ نهم خرداد ۱۲۴۵ با مدیریت و سردبیری علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه منتشر شده است اما بعد از سه شماره عنوان این نشریه به روزنامهی ملتی تغییر کرده و تا ۲۶ شهریور ۱۲۴۹ نیز انتشار آن ادامه داشته است.
محمدرضا شفیعی کدکنی در کتاب "با چراغ و آینه" مینویسد: "در دوره اول [دوره بعد از صدور فرمان مشروطیت تا حدود کودتای 1299] مجلاتی که از منظر مباحث ادبی و نشر ترجمه شعرهای خارجی بیشترین سهم را داشتهاند، تقریبا عبارتند از مجله بهار اعتصام الملک و مجله دانشکده، مجله دانش، مجله ادب، ایرانشهر، وفا، دبستان و کاوه، که بیش و کم در این راه کوششهایی داشتهاند، بعضی بیشتر و بعضی کمتر."
از این زمان تا کودتای 32 میتوان از نشریات مهم دیگر ادبی مثل ارمغان، مهر، سخن، مردم، پیام نو، روزگار نو، جهان نو و ... نام برد، و بعد از کودتا نیز نشریات مهم دیگری ظهور کردند از جمله صدف، علم و زندگی، جنگ هنر و ادب و اندیشه و هنر.
یک نهاد ادبی؛ نشریه اندیشه و هنر
یکی از مهمترین نشریات ما که زمینه روزنامهنگاری ادبی هم سرآمد بود نشریه "اندیشه و هنر" است. این نشریه را میتوان یکی از مطرحترین جُنگهای هنری-ادبی در دهههای چهل و پنجاه ایران دانست.
صابر محمدی، شاعر و روزنامه نگار میگوید: گاهنامه "اندیشه و هنر" را با مطالعهای در تاریخ روزنامهنگاری ادبی ایران، میتوان به عنوان یکی از فرازهای این نوع از ژورنالیسم به حساب آورد؛ مجلهای که طی چند دوره و هر دوره با فواصل زمانی چندماهه و چندساله طی سالهای 1333 تا 1353 منتشر شده است.
او ادامه داد: فعالیت این مجله در طول دهه سی، در راستای ادعای گردانندگان آن ـ پرداختن به ادبیات و هنر نو ـ به دو دلیل چندان چشمگیر نیست؛ نخست اینکه ناصر وثوقی به عنوان صاحب امتیاز نشریه، بیشتر سرمقالههایش را به موضوعات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی روز اختصاص داده و محسن هشترودی، محمود کشفیان، علیاصغر حاجسیدجوادی، نادر نادرپور و ... نیز به عنوان گردانندگان نشریه، اغلب در پی ادبیات و هنر مرسوم و متداول دهه سی هستند تا هنر و ادبیات به ادعای خودشان نو و در اقلیت. هر چند در همین دوره هم علاوه بر انتشار آثار پیروان نیما در شعر، در هنر، مقالههایی از چند چهره هنری و ادبی رادیکال مانند جلیل ضیاپور و هوشنگ ایرانی را میخوانیم.
صابر محمدی گفت: عمده اعتبار "اندیشه و هنر"، از تلاشهای شگفتانگیز صاحب امتیاز و مدیر آن در دهه چهل و پنجاه کسب شده است؛ سالهایی که اضافهشدن شمیم بهار به تحریریه، نشریه را به هدف اولیه آن که پرداختن به ادبیات نو بود، نزدیک میکند. "اندیشه و هنر" در این سالها، خلاف قاعده مرسوم مجلات معتبر، محل تظاهرات گروهی و انفرادی جوانانی کمتردیدهشده اما به شدت بااستعداد است؛ شاعران و منتقدانی که مجلات و تریبونهای مسلط و رسمی آن سالها فرصتی برای بروز و ظهورشان فراهم نمیکنند. مثلا همین بیژن الهی را که چندسالی است کتابهایش پس از مرگش منتشر میشوند و بهاصطلاح مد شعرخوانی شدهاند، ناصر وثوقی است که معرفی میکند و در جوانی و در حالی که هیچجا اثری از او منتشر نشده، شعرها و ترجمههایش را منتشر میکند.
او ادامه داد: سیاوش مطهری، محمود شجاعی، گلی ترقی، بهمن فرسی، هوشنگ چالنگی، بهرام اردبیلی، سیروس آتابای و بسیاری دیگر از شاعران، داستاننویسان، نمایشنامهنویسان و مترجمانی که دههها بعد و در پژوهشهای باستانشناسان ادبی [!] کشف و معرفی شدند، نخستینبار از سوی نهاد "اندیشه و هنر" ظهور کردند. ناصر وثوقی در سالهایی سراغ از این جوانان گرفت، که آنها به دلیل دریافتهای تازه و پرداختهای بدیعشان در ادبیات و هنر، از سوی اغلب فعالان مطبوعاتی ادبیات، درک و پذیرش نمیشدند.
هنوز که هنوز است، نشریات ادبی، نان سلبریتیهای دهه چهل و پنجاه ادبیات ما را میخورند
صابر محمدی میگوید: درباره "اندیشه و هنر" به راستی میتوان از عنوان "نهاد ادبی" به جای نشریه ادبی بهره برد، چرا که امضای نوعی از ژورنالیسم ادبی پای آن خورده و سبک و سیاقی را پایه گذاشته است تا الان بتوانیم به عنوان نهادی ادبی از آن یاد کنیم و بگوییم فلان نهاد، چنان گفتمانی را در روزنامهنگاری ادبی تولید کرد؛ گفتمانی که مبتنی بر کشف استعدادهاست و نه اعتبار و مخاطب پسندبودن سلبریتیهای ادبی و هنری.
محمدی معتقد است: هنوز که هنوز است، نشریات ادبی، نان سلبریتیهای دهه چهل و پنجاه ادبیات ما را میخورند؛ آنها هنوز هم برای اینکه بیشتر بفروشند، فارغ از محتوایی که به مخاطبشان تحویل میدهند، سراغ از آن چهرهها میگیرند و حتی اگر لازم باشد آنها را در گفتوگوهایی صرفا پرسروصدا و کممغز پای کار و روی جلد میبرند تا بفروشند.
او در پایان گفت: این، کاری بود که ناصر وثوقی لجبازانه و تعمدا انجام نداد و صفحات نشریهاش را به دست جوانانی بسیار بااستعداد سپرد، تا امروز بتوانیم از "اندیشه و هنر"، به عنوان یکی از ماندنیترین نشریات در تاریخ ژورنالیسم ادبی ایران یاد کنیم. آیا نشریات ادبی کنونی را هم دههها بعد، قابل بررسی خواهیم یافت؟
انتهای پیام/