سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: امیر احمدی آریان در کتاب ˝شعارنویسی بر دیوار کاغذی˝ با عنوان فرعی ˝از متن و حاشیه ادبیات معاصر˝ می‌نویسد: "روزنامه‌نویس صفحات ادبی برای فرونشاندن کنجکاوی و ارضای میل تفکر است که مفاهیم را به کار می‌بندد، چیزهایی -ایده‌ها، مفاهیم، باورها- از اطراف و اکناف علوم انسانی وام می‌گیرد و بدل می‌کند به سلاحی برای نبرد با متن ادبی، با وضعیت ادبی. او خود را در فرآیند مبارزه می‌بیند و همراه و همرزم دارد، منتها در قیاس با ایدئولوگ‌های مبارزه که کتاب و جزوه می‌نویسند و نیروهای فیزیکی آن که مبارزه خیابانی را پیش می‌برند، او شعارنویس دیوارهاست."

بازار بی رونق ادبیات

آنچه در ایران به عنوان ژورنالیسم ادبی می‌شناسیم، خیلی وقت است که دیگر به کاری معمولی و کمی تا قسمتی زمخت تبدیل شده به این دلیل ساده که مهمترین ویژگی‌های روزنامه‌نگاری ادبی توی دم و دستگاه مطبوعات یلخی امروزمان آب رفته است. برای همین هم هست که دیگر جز تک و توک صفحات ادبی بعضی از روزنامه‌ها، دیگر نمی‌توان صفحه‌ای با عنوان "ادبیات" در مطبوعات امروز سراغ گرفت.

از طرف دیگر خبرگزاری‌ها هم به خاطر ماهیت کار خبری‌شان هیچ وقت به کار روزنامه‌نگاری ادبی ما نیامدند. در خبرگزاری‌ها و سایت‌های خبری، خبری از یادداشت‌های تحلیلی، گفت‌وگوهای تفصیلی و تخصصی، ترجمه مقالات تئوریک و یا انتشار شعرها و داستان‌های جدی نیست. پاسخ هم شفاف است: "کار ما این نیست، ما باید خبررسانی کنیم." تا حدودی منطقی هم هست این حرف.

با این توضیح در این بازار بی‌رونق ادبیات، سراغ هر پیشکسوت این کاره را بگیرید احتمالا کلی گله دارد از نداشتن اختیارات یا امکانات لازم برای منتشر کردن یک صفحه ادبی تراز اول. جامعه سیاه پوش روزنامه‌نگاران ادبی، به عزا نشسته‌اند اما حواس‌شان نیست که می‌شود با همان اندک اختیاراتی که دارند بر مقام ترمیم بدنه بیمار روزنامه‌نگاری ادبی بربیایند و این فقدان بزرگ را با انتشار مطالبی در خور تا حدود زیادی کم رنگ کنند.

رخوت در روزنامه‌نگاری امروز

به نظر می‌آید آنچه امروز بیش از همه در این زمینه به خصوص خودنمایی می‌کند نوعی رخوت است که دست ژورنالیست‌های ما را بسته. قریب به اتفاق جامعه ادبی مطبوعاتِ ما (و البته کسانی که در فضای مجازی فعالند) بسته به نوع کارشان صرفا در پی انجام کاری هستند که به آن‌ها سپردند؛ هدف اصلی انتشار یک صفحه ادبیات یا مخابره یکسری اخبار است که به حوزه ادبیات مربوط می‌شود، و تمام. ذهن همه ما به "فقدان" ادبیات و "رخوت" در کار تسلیم شده، دست از کار شسته‌ایم و در نهایت امر به فکر این هستیم وظیفه خود را به معمولی‌ترین نحو انجام دهیم.

گفت‌وگوهای آبکی (گفت‌وگوهایی که فقط شامل یکسری سوال و جواب می‌شوند و معمولا تک گویی شخص آقای مصاحبه شونده است تا دیالوگ هر دو طرف میز)، یادداشت‌هایی از سر ناگزیری، انتشار خبرهای فکسی و دزدی (همان کپی-پیستی) و خدایش بیامرزاد ترجمه مقالات نقد ادبی که خیلی پیشترها حسابی معمول بود در صفحات ادبی روزنامه‌های ما و الان به کل، نیست و نابود شده‌اند. چند وقتی هم هست اگر روزنامه‌نگاری بخواهد فریاد بزند حرفه‌ای است و بخواهد یقه شهرت بدراند می‌رود سراغ یک شخصیت جنجالی در ادبیات، به هر ضرب و زوری شده چند کلمه از او در می‌آورد و با تیترهای من درآوردی و متنی من درآوردی‌تر گفت و گویش را توی بوق و کرنا می‌کند.

تورقی بر تاریخ/ پررونق‌های گذشته

سید فرید قاسمی، نویسنده و پژوهشگر مطبوعات ایران در گفت‌وگویی با علی اکبر مظاهری اولین نشریه ادبی تاریخ ایران را روزنامه ملت تسنیه ایران (روزنامه ملتی) عنوان می‌کند.

گویا این روزنامه در تاریخ نهم خرداد ۱۲۴۵ با مدیریت و سردبیری علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه منتشر شده است اما بعد از سه شماره عنوان این نشریه به روزنامه‌ی ملتی تغییر کرده و تا ۲۶ شهریور ۱۲۴۹ نیز انتشار آن ادامه داشته است.

محمدرضا شفیعی کدکنی در کتاب "با چراغ و آینه" می‌نویسد: "در دوره اول [دوره بعد از صدور فرمان مشروطیت تا حدود کودتای 1299] مجلاتی که از منظر مباحث ادبی و نشر ترجمه شعرهای خارجی بیشترین سهم را داشته‌اند، تقریبا عبارتند از مجله بهار اعتصام الملک و مجله دانشکده، مجله دانش، مجله ادب، ایرانشهر، وفا، دبستان و کاوه، که بیش و کم در این راه کوشش‌هایی داشته‌اند، بعضی بیشتر و بعضی کمتر."

از این زمان تا کودتای 32 می‌توان از نشریات مهم دیگر ادبی مثل ارمغان، مهر، سخن، مردم، پیام نو، روزگار نو، جهان نو و ... نام برد، و بعد از کودتا نیز نشریات مهم دیگری ظهور کردند از جمله صدف، علم و زندگی، جنگ هنر و ادب و اندیشه و هنر.

یک نهاد ادبی؛ نشریه اندیشه و هنر

یکی از مهمترین نشریات ما که زمینه روزنامه‌نگاری ادبی هم سرآمد بود نشریه "اندیشه و هنر" است. این نشریه را می‌توان یکی از مطرح‌ترین جُنگ‌های هنری-ادبی در دهه‌های چهل و پنجاه ایران دانست.

صابر محمدی، شاعر و روزنامه نگار می‌گوید: گاهنامه "اندیشه و هنر" را با مطالعه‌ای در تاریخ روزنامه‏‌نگاری ادبی ایران، می‏‌توان به عنوان یکی از فرازهای این نوع از ژورنالیسم به حساب آورد؛ مجله‌‏ای که طی چند دوره و هر دوره با فواصل زمانی چندماهه و چندساله طی سال‏‌های 1333 تا 1353 منتشر شده است.

او ادامه داد: فعالیت این مجله در طول دهه سی، در راستای ادعای گردانندگان آن ـ پرداختن به ادبیات و هنر نو ـ به دو دلیل چندان چشمگیر نیست؛ نخست این‏که ناصر وثوقی به عنوان صاحب امتیاز نشریه، بیش‏تر سرمقاله‌‏هایش را به موضوعات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی روز اختصاص داده و محسن هشترودی، محمود کشفیان، علی‏‌اصغر حاج‏‌سیدجوادی، نادر نادرپور و ... نیز به عنوان گردانندگان نشریه، اغلب در پی ادبیات و هنر مرسوم و متداول دهه سی هستند تا هنر و ادبیات به ادعای خودشان نو و در اقلیت. هر چند در همین دوره هم علاوه بر انتشار آثار پیروان نیما در شعر، در هنر، مقاله‏‌هایی از چند چهره هنری و ادبی رادیکال مانند جلیل ضیاپور و هوشنگ ایرانی را می‏‌خوانیم.

صابر محمدی گفت: عمده اعتبار "اندیشه و هنر"، از تلاش‌‏های شگفت‏‌انگیز صاحب امتیاز و مدیر آن در دهه چهل و پنجاه کسب شده است؛ سال‏‌هایی که اضافه‌‏شدن شمیم بهار به تحریریه، نشریه را به هدف اولیه آن که پرداختن به ادبیات نو بود، نزدیک می‏‌کند. "اندیشه و هنر" در این سال‏‌ها، خلاف قاعده مرسوم مجلات معتبر، محل تظاهرات گروهی و انفرادی جوانانی کم‏تردیده‏‌شده اما به شدت بااستعداد است؛ شاعران و منتقدانی که مجلات و تریبون‏‌های مسلط و رسمی آن سال‏‌ها فرصتی برای بروز و ظهورشان فراهم نمی‏‌کنند. مثلا همین بیژن الهی را که چندسالی است کتاب‏‌هایش پس از مرگش منتشر می‏‌شوند و به‏‌اصطلاح مد شعرخوانی شده‏‌اند، ناصر وثوقی است که معرفی می‏‌کند و در جوانی و در حالی که هیچ‌‏جا اثری از او منتشر نشده، شعرها و ترجمه‏‌هایش را منتشر می‏‌کند.

او ادامه داد: سیاوش مطهری، محمود شجاعی، گلی ترقی، بهمن فرسی، هوشنگ چالنگی، بهرام اردبیلی، سیروس آتابای و بسیاری دیگر از شاعران، داستان‏‌نویسان، نمایش‏نامه‏‌نویسان و مترجمانی که دهه‌‏ها بعد و در پژوهش‌‏های باستان‌‏شناسان ادبی [!] کشف و معرفی شدند، نخستین‏‌بار از سوی نهاد "اندیشه و هنر" ظهور کردند. ناصر وثوقی در سال‏‌هایی سراغ از این جوانان گرفت، که آن‏ها به دلیل دریافت‏‌های تازه‏ و پرداخت‏‌های بدیع‏‌شان در ادبیات و هنر، از سوی اغلب فعالان مطبوعاتی ادبیات، درک و پذیرش نمی‏‌شدند.

هنوز که هنوز است، نشریات ادبی، نان سلبریتی‏‌های دهه چهل و پنجاه ادبیات ما را می‏‌خورند

صابر محمدی می‌گوید: درباره "اندیشه و هنر" به‏ راستی می‏‌توان از عنوان "نهاد ادبی" به جای نشریه ادبی بهره برد، چرا که امضای نوعی از ژورنالیسم ادبی پای آن خورده و سبک و سیاقی را پایه گذاشته است تا الان بتوانیم به عنوان نهادی ادبی از آن یاد کنیم و بگوییم فلان نهاد، چنان گفتمانی را در روزنامه‌‏نگاری ادبی تولید کرد؛ گفتمانی که مبتنی بر کشف استعدادهاست و نه اعتبار و مخاطب پسندبودن سلبریتی‏‌های ادبی و هنری.

محمدی معتقد است: هنوز که هنوز است، نشریات ادبی، نان سلبریتی‏‌های دهه چهل و پنجاه ادبیات ما را می‏‌خورند؛ آن‏ها هنوز هم برای این‏که بیش‏تر بفروشند، فارغ از محتوایی که به مخاطب‌‏شان تحویل می‏‌دهند، سراغ از آن چهره‏‌ها می‏‌گیرند و حتی اگر لازم باشد آن‏ها را در گفت‏‌وگوهایی صرفا پرسروصدا و کم‏‌مغز پای کار و روی جلد می‌‏برند تا بفروشند.

او در پایان گفت: این، کاری بود که ناصر وثوقی لجبازانه و تعمدا انجام نداد و صفحات نشریه‌‏اش را به دست جوانانی بسیار بااستعداد سپرد، تا امروز بتوانیم از "اندیشه و هنر"، به عنوان یکی از ماندنی‌‏ترین نشریات در تاریخ ژورنالیسم ادبی ایران یاد کنیم. آیا نشریات ادبی کنونی را هم دهه‏‌ها بعد، قابل بررسی خواهیم یافت؟

انتهای پیام/